پارێزگای کرماشان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

پۆتانەکان: ٣٤°١٨′N ٤٧°٤′E / ٣٤.٣٠٠°N ٤٧.٠٦٧°E / 34.300; 47.067

پارێزگای کرماشان

پارێزگای کرماشان (بە فارسی: استان کرمانشاه) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێران و بەشێکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ژمارەی دانیشتوانی لە ساڵی 2013دا 1993707 کەس بووە و پانتاییەیەکی ٢٥ هەزار کیلومتری چوار گۆشەی هەیە. ناوەندی پارێزگای کرماشان شاری کرماشانە و لە ١٤ شارستان پێکھاتووە کە ئەمانەن:

  1. شارستانی ئاروینیاوا
  2. شارستانی پاوە
  3. شارستانی سەلاس باوەجانی
  4. شارستانی جوانڕۆ
  5. شارستانی داڵاھۆ
  6. شارستانی ڕەوانسەر
  7. شارستانی سەرپێڵ
  8. شارستانی سونقوڕ
  9. شارستانی سەحنە
  10. شارستانی قەسر
  11. شارستانی کرماشان
  12. شارستانی کەنگاوەر
  13. شارستانی گیەڵان
  14. شارستانی ھەرسین

شارە گەورەکانی ئەم پارێزگا بریتین لە کرماشان، شائاباد، ھەرسین، کەنگاوەر، سونقوڕ، جوانڕۆ، سەرپێڵ، سەحنە.

لە باری ئایینییەوە زۆربەی خه‌ڵکه‌که‌ی، شیعە، سونی و یارین.

مێژووی کرماشان[دەستکاری]

پارێزگای کرماشان بێشکه‌ی یه‌کێک له‌ کۆنترێن شارستانییه‌ته‌کانه‌ له‌ جیهان. کۆنترین گوند که‌ له‌ پارێزگای کرماشان و بگره‌ له‌ هه‌موو کوردستان تا ئێسته‌ دۆزراوه‌ته‌وه‌، گوندی شێخ‌ئاوا یه‌، که‌ مێژووه‌که‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 60±9810 پێش زایین یان نێزیکه‌ی 60±11825 ساڵ پێش ئێستا. [١]


زاراوەکانی زمانی کوردی لە پارێزگای کرماشان[دەستکاری]

خەڵکی ئەم پارێزگایە پتر لە ٩٥ لە سەدی کورد زمانن کە بە چەندین زاراوە و ژێر زاراوە دەپەیڤن. زاراوه‌ی سه‌رده‌ست له‌ شاری کرماشان زاراوه‌ی کرماشانی‌یه‌. به‌ گوێره‌ی سه‌رژمێریی ساڵی 2013 ژماره‌ی دانیشتوانی شاری کرماشان زیادتره‌ له ‌1057166 که‌س که‌ زۆرتر له‌ سه‌دا 53ی دانیشتوانی پارێزگاکه‌ پێک دێنێ. [٢] هه‌روه‌ها له‌ به‌ر گرنگی و کاریگه‌ری شاری کرماشان بۆ سه‌ر ناوچه‌کانی ده‌وروبه‌ری ده‌توانین بڵێن زاراوه‌ی سه‌رده‌ست له‌ کۆی پارێزگای کرماشان زاراوه‌ی کوردیی کرماشانی‌یه‌.

زاراوەکانی زمانی کوردی لە هەر ١٤ شارستانەکەی پارێزگای کرماشان تەقریبەن بەم شێوەیە:

١- لە شارستانی کرماشان: کرماشانی، لەکی، کەڵهوڕی، گوورانی، سۆرانی و هەورامی ٢ - لە شارستانی ئیسلام ئاوا (شاه ئاوا): کەڵهوڕی و گوورانی ٣- لە شارستانی کرند: کرماشانی، گوورانی، هەورامی ٤- لە شارستانی سەرپێڵی زەهاو: کرماشانی، کەڵهوری، گۆرانی و سۆرانی، سنجاوی ٥- لە شارستانی قەسری شیرین: قه‌سری، کرماشانی، سنجاوی، گوورانی ٦- لە شارستانی گیەڵانی ڕۆژئاوا: کەڵهوڕی ٧- لە شارستانی سەلاسی باوەجانی: سۆرانی و گوورانی ٨- لە شارستانی جوانڕۆ: سۆرانی ٩- لە شارستانی هەورامان (پاوە): هەورامی و سۆرانی ١٠- لە شارستانی ڕەوانسەر: سۆرانی ١١- لە شارستانی سەحەنە؛ گوورانی و لەکی ١٢- لە شارستانی کەنگاوەر: لەکی، کرماشانی ١٣- لەشارستانی هەرسین؛ لەکی، کرماشانی ١٤- لە شارستانی سنقور کولیایی؛ گوورانی، کرماشانی. تورکیش لە ئەم شارستانە ئەژین.

مەبەست لە زاراوەی گوورانی بە زۆری مەبەست لە زاراوەی کوردانی یارسانییە. بەڵام بێجگە لە یارسانییەکان، زمانناسان پێێان وایە زاراوەی گوورانی زاراوەی کوردانی زەنگنە، لەک، باجەڵان، هەورامی، شەبەک و چەن تیرە و تایفەیتری سەر بە ناوچەکانی کرماشان، هەمەدان و لوڕستانیشە.

لە پارێزگای کرماشان لە جیاتی سۆرانی، زۆرتر وشەی جافی بە کار دەبرێت. هۆکارەکەیشی ئەوەیە کە بێجگە لە بەشێک لە دانیشتوانی شارستانی ڕەوانسەر نەبێت کە لە سەر بەشی ئەردەڵانین. باقی سۆرانییەکانی ئەم پارێزگایە، سەر بە هۆزی جافن


  1. [http://www.czap.org/sheikh-e-abad
  2. [http://www.sabteahval-ksh.ir/fa/ftps/Salnameh/salname1392.pdf