بیجاڕ

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
بیجاڕ
بیجاڕ گرۆس
—  شار  —
بیجاڕ لە کوردستان ھەڵکەوتووە
بیجاڕ
جێگەی لە کوردستاندا
بیجاڕ لە ئێران ھەڵکەوتووە
بیجاڕ
جێگەی لە ئێراندا
پۆتانەکان: ٣٥°٥١′٥٩″N ٤٧°٣٦′٣١″E / ٣٥.٨٦٦٣٩°N ٤٧.٦٠٨٦١°E / 35.86639; 47.60861پۆتانەکان: ٣٥°٥١′٥٩″N ٤٧°٣٦′٣١″E / ٣٥.٨٦٦٣٩°N ٤٧.٦٠٨٦١°E / 35.86639; 47.60861
وڵات کوردستان
پارێزگا پارێزگای کوردستان
شارستان شارستانی بیجاڕ
بەرزایی ٢٬٠١٢ مەتر (٦٬٦٠١ فووت)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٦)
 • سەرجەم ٥٢،٢٨٣
زمان و ئایین
 • زمان کوردی (گەڕووسی و سۆرانی)
 • ئایین شیعە، سونی
کۆد(ەکانی) تەلەفۆن 0872422

بیجاڕ شارێکی کوردنشینی پارێزگای کوردستانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانه ، ناوەندی شارستانی بیجاڕ و لە کۆنترین شارەکانی ئێرانە:

جوگرافیای سرووشتی[دەستکاری]

بیجاڕ ناوچەیەکی کوێستانییە.1/3 پانتای ئەم ناوچەیە کوێستانە. کەش و هەوای ئەم ناوچەیە سارد و وشکە. بەرزی ئەم شارە ١،٩٤٠ میتر لە ئاست دەریایە ، کە دوای شاری کورد ، دووهەمین شاری بەرزی ئێرانە. ٧٧٠ م لە تاران و ٤٢٥ م لە سنە بەرزترە.
بیجاڕ لە ڕۆژهەڵاتی باکوورەوە بە پارێزگای زەنجان و لە ڕۆژاوای باکوورەوە بە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا ، لە ڕۆژهەڵاتەوە بە پارێزگای هەمەدان و لە ڕۆژاواوە بە ناوچەی دیواندەرە و سنە و لە باشوورەوە دەگاتەوە بە شاری قروە.

کێوەکان[دەستکاری]

کێوەکانی ئەم ناوچەیە بریتییە لە:

کێوەکانی ناوچەی بیجاڕ

شانشین| چنگ ئەڵماس | زڕنیخ | هەمزەی رۆ (حەمزە عەرەب)| شاها | چلتەن | سەنگ پا |پەنجەلی | زاغه | نسار | سەرقەیسە| نەقارەکوت | بادامستان |

چەمەکان[دەستکاری]

چەمەکانی ناوچەی بیجاڕ بریتییە لە:

ناوی چەم سەرچاوکە ڕێژگە
قەمچوقا کوێستانی چیچەکلوو ڕووباری قەزل ئوزون
قەزل ئوزون کوێستانی ساراڵ و چلچەمە دەریای خەزەر
چەمی کوه زن کوێستانی سەراو شارەک ڕووباری قەزل ئوزون
ئوزون دەرە کوێستانەکانی سوڵتان ئاوا و شیرکوشی ژوورگ ڕووباری تڵوار
چەم کوێستانەکانی موارەک باڵا و سەیدان دەرژێتە ڕووباری شەوەر و دوایی بە تڵوار کۆتایی دێت..

ژینگە[دەستکاری]

ناوچەی بیجار ژینگەیەکی بەپێزە کە دەکەوێتەN3600 تا N3612 بەری باکووری و E4725 تا E4753 درێژی ڕۆژهەڵاتەوە. پانتاییەکەی ٣١،٦١٢ هێکتارە. ئەم ناوچەیە لە گرنگترین ژینگەکانی پارێزگای کوردستانە. بەهۆی کوێستانی بوون و کاریگەری شەپۆلە شێدارەکانەوە، ڕێژەیەکی باشی بەفر و باران دەیگرێت. لەم ژینگەدا ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵی کێوی، پەلەوەر، خزۆک و ماسی دەژین؛ وەک: مەڕ و بەرانی ئەرمەنی، ئاسک ، ورچ، بەراز، پشیلە کێوی (گورواسە)، کەروێشک و پەلەوەری جۆراوجۆر وەک: شاوە سوڵتانی، کەو ، چوڕە و گیانداری ئاوژی وەک : سەگاو ، بووکەماسی ، سیاماسی و...


جوگرافیای مرۆڤی[دەستکاری]

ژمارە، زمان و پێکهاتە[دەستکاری]

  • ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە گوێرەی سەرژمێری ساڵی (2012-1390) ٥٢،٢٨٣ کەس و ١٤،٩٧٠ خێزانە. ژمارەی گوندنشینەکانی ناوچەی بیجاڕ ٤١،٤٣١ کەسە.[١]
  • خەڵکی بیجاڕ بە زمانی کوردی، زاراوەی گەڕووسی قسە دەکەن. لە بڕێ ناوچەدا، بە ڕێژەیەکی کەم، زمانی تورکیش هەیە
  • شارستانی بیجاڕ، ٧شارەدێ و ٢٦٧ گوندی هەیە.
  • زۆربەی خەڵکی شاری بیجاڕ، شیعەن و ڕێژەیەکیش سوننە
  • مێژووونووسان، مێژووی ئەم شارە بۆ 3هەزار ساڵ پێش زایین دەگەڕێننەوە.

ناودارانی بیجاڕ[دەستکاری]

  • ئەمیر نیزام گەڕووسی : سیاسەتوان، ئەدیب و خۆشنووسی سەردەمی قاجار
  • زوبەیدە خانم ئەمینە ئەقدەس : لە هاوسەرانی ناسرەدین شای قاجار
  • فازڵ خان گەڕووسی : شاعیر و نووسەری دەرباری فەتحعەلی شا
  • ئیسمایل خانی ئاوەجیانی گەڕووسی: مونشی ناەرەدین شا
  • عەلیڕەزاخان گەڕووسی
  • میرزا حسێن عەلی گەڕووسی
  • شێخ عەبدولحسێن فازڵ گەڕووسی
  • شێخ عەبدولمەجید گەڕووسی
  • عەلی ئەوسەتی ئەنساری گەڕووسی
  • شێخ موحەمەد نەبی شەریعەت
  • غوڵامعەلی بایەندۆر: سەرکردەی هێزی دەریایی شاهەنشاهی ئێران
  • یەدوڵا بایەندۆر
  • عەلی ئەسغەر ئەمیرانی: ڕۆژنامەوان
  • نەسروڵا بەنی سەدر
  • عیزەتوڵا ڕیازی: یەکەمین پزیشکی پسپۆڕ لە پارێزگای کوردستان
  • عەبدوڵا ڕەمەزانزادە: سیاسەتوان، مامۆستای زانکۆ
  • فەرهاد ئەسڵانی: شانۆکاری شانۆ و سینەما
  • سەعید ئاغاخانی: نووسەر، دەرهێنەر و شانۆکاری شانۆ و سینەما و تێلڤزیۆن
  • ئیحسان هۆشمەند: چالاکی نەتەوەیی مەزهەبی، لێکۆڵەر
  • موحەمەدعەلی کووشا: دەرسبێژی حەوزەی عیلمییەی قوم
  • جەمشید فەرەجوەند: وێنەگر
  • بەیتوڵا عەباسپوور: قارەمانی جیهانی وەرزش
  • مەحموود دینی
  • مەحموود شەهریاری: پێشکەشکاری تەلەڤزیۆنی ئێران

چێشت و خۆراکە خۆماڵییەکان[دەستکاری]

خۆراکە خۆماڵییەکانی ناوچەی بیجاڕ بریتییە لە:

پیشەسازی[دەستکاری]

پیشە دەستییەکان[دەستکاری]

ناوچەی بیجاڕ لە پیشە دەستییەکاندا، بە تایبەت قاڵی(مافوورە) و بەڕە(گڵیم) ناوبانگی زۆری هەیە، پیشەدەستییەکانی ئەم ناوچەیە بریتییە لە:

  • قاڵی
  • قاڵیچە(دووسێ)
  • بەڕە
  • جاجم

گەشتیاری[دەستکاری]

شوێنەوارەکان[دەستکاری]

  • قەڵای قەمچوقە
  • پردی سەڵواتاوا
  • یاسووکەند و ئیمامزا عەقیل
  • مزگت خەسراوای گەڕووس
  • تەپەی قەواسوور
  • ئووچە گونبەد
  • دنگز قەڵا
  • تەپەی سەراو گورگین
  • چاڵ تەپە
  • بورجی خشتی ئەشقون بابا
  • زیارەتگای هەمزەی رۆ

زیارەتگای ساحیبەخاتوون

  • حەمامی یاسووکەند

شوێنی گەشتیاری[دەستکاری]

گەڕەکەکانی شاری بیجاڕ[دەستکاری]

گەڕەکەکانی شاری بیجاڕ

سەراو| بورجگە | قڵەی هەڵوایی | قڵەی تەخت | پشت قڵە| تازاوا | پشت بازاڕ | پای قەپان | مەحلەی مووساییەکان | مەحلەچاڵ | یارمجه | مەحمووداوا | باغ سالاری | ئەڵماسیه | مەرزبان | ڕێخ سیا | فەرەحی | بادامستان | عەسگەراوا | فەرهەنگیان | کارمەندان | شارەکی مەهدییە | بولوار ئیمام | شارەک ئافتاو |

خوێندنگاکان[دەستکاری]

  • زانکۆی ئەندازیاری و زانستی پایەی بیجاڕ
  • زانستگای ئازادی بیجاڕ
  • زانستگای پەیام نوور
  • پەیمانگەی عیلمی -کاربردی بیجاڕ


سەرچاوە[دەستکاری]