تۆپی پێ

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
تۆپی پێ
Football
الکرة القدم
Football iu 1996.jpg
هێرشبەرێک لە کاتی لێدانی تۆپ بۆ بەرگریکاری تیپی بەرامبەر.
بەرزترین بەڕێوەبەرایەتی وەرزشی فیفا
نازناو (کان) دوو گۆڵی ، فوتباڵ ، یارییە جیهانیەکە
یەکەم یاری ناوەڕاستی سەدەی (١٩) ، بەریتانیا
تایبەتمەندییەکان
بەرکەوتن بەڵێ
ئەندامانی هەڵبژاردە ١١ (بۆ هەرلایەک)
ڕەگەزی تێکەڵا نێر و مێ (بە پێشبڕکێی جیاواز)
پۆلێن کردن وەرزشی تیپ ، وەرزشی تۆپ
کەرەستە تۆپی پێ
شوێنی یاریکردن یاریگای تۆپی پێ
ئۆڵمپی بەشێک لە پرۆگرامی یاریە ئۆڵۆمپییەکانی هاوین لە ساڵی (١٩٠٠) بۆ (١٩٢٨)
لە ساڵی (١٩٣٦) گەڕاوەتەوە بۆ پرۆگرامی یاریە ئۆڵۆپییەکانی هاوین تا ئێستا.
وڵات یان هەرێم هەموو جیهان
یۆنانیە کۆنەکان لەکاتی یاریکردنی تۆپی پێ

تۆپی پێ یان تۆپان (بە ئینگلیزی:football) گرینگترین وەرزشی جیھانی نوێیە[١][٢][٣][٤][٥] ، دووتیپ لەیەک یاری بەشدارن ھەریەکەکیشیان بەمەبەستی بردنەوە دەیانەوێ گۆل لە تیپی بەرامبەریان تۆمارکەن وە ئەو تیپەی زۆرترین گۆڵ تۆمار دەکات دەبێت بە براوەی یاری لەم یاریەدا ھەر تیپێک لەناو یاریگا لە ١١ یاریزان پێکدێت [٦].

ئنگلتەڕا ١٨٧٢

مێژووی نادیار[دەستکاری]

تا ئێستا دیار نیە یەکەم جار یاری تۆپی پێ لەکام ووڵات ئەنجام دراوە بەڵام سەرچاوەکانی مێژوو ئەوە دەردەخەن کە ئەم یاریە لە ووڵاتانی میسر و چین و یۆنان و بریتانیا لە ووڵاتی میسر مێژووی تۆپی پێ دەگەڕێتەوە ٣٠٠٠ ساڵ بەر لە ئێستایە کاتێ یاریزانان بە تۆپی چەرمی بزن یاریان دەکرد وە وێنەکێشانی میسڕی وێنەی ئەم یاریزانانەیان لەسەر پەرستگا و شوێنەکانی میسڕ کێشاوە وە چینیەکانیش بەر لە ٢٥٠٠ز ئەم یاریەیان کردووە وەناویشیان ناوە تشو چوو وەھەروەھا مێژووناس و ئەفسانەی یۆنانی ھیڕۆمیس لە بەشێ نووسراوەکانی باسی لەیاری کردنی سەربازە و سەرکردە یۆنانیەکانی کردووە کە بۆ توانای جەستەیی ئەم یاریەیان کردووە بەڵام لەبەر ئەوەی تا ئێستا ھیچ بەڵگەیەک نیە بی سەلمێنێت کە لەکام ووڵات کراوە بەڵام ئەوەی سەرنج بێت بەھۆی ئەوەی یەکەم تیپ لە بریتانیا دامەزرا کەناوی شیفێڵد یونایتد کە تائێستا ئەم یانەیە ماوە کەلەساڵی ١٨٥٧ز دامەزرابوو بۆیە بریتانیا بەوڵاتی دایکی تۆپی پێ ناسراوە وە لەسەرەتای ھاتنی تۆپی پێ لەلایەن دەسڵات دارانی ئینگڵتەڕاوە دژایەتی کرا بەتایبەتی پاشای ئینگڵتەڕا ئیدواڕد کە فەرمانی دا ھەرکەسێ ئەم یاریە بکات دەبێ دادگایی کرێت دواتریش ھەر لە ئینگڵتەڕا دەستکاری یاساکانی تۆپی پێ کرا بەمەبەستی بەرەوپێشچوونی یاریەکە نموونە لەساڵی ١٨٦٢ز لە قووتابخانەی بێرمینگھام لە ئینگڵتەڕا یاساکان دەستکاری کران لەلایەن چاڵز ترینگ ، وە لەساڵی ١٨٦٩ز یاسایەک دەرچوو کە نابێ لەیاری تۆپی پێ تۆپ بەدەست بگیرێت

کاتی یاریەکان[دەستکاری]

  • یاری لە دوو گێم پێکدێت کە ھەر گێمێکیان لە ٤٥ خوولەک پێکدێت[٧]
  • یەک پشوو ھەیە لە یاری ئەویش لەنێوانی گێمی یەکەم و دووەمە کە ١٥ خوولەکە[٨]

یاساکان[دەستکاری]

تا ئێستا ١٧ یاسای سەرەکی لە تۆپی پێ ھەن کە لەلایەن IFABـەوە داڕێژڕاون

یاسا بنەڕەتیەکان[دەستکاری]

  • نابێ یاریکەر دەست لە تۆپەکە بدات لەکاتی ھۆشیاربوون ((واتە بەئدقەست بێ)) ، تەنیا گۆڵپارێز بۆی ھەیە تۆپ بەدەست بگرێت ئەویش لە شوێنی خۆیدا
  • پاڵنان بەیاریکەری بەرامبەر دەبێتە ھەڵە (فاول) و سزا دەدرێت
  • سزای یاریەکە لە دوو کارت پێکدێت ، دوو کارتی زەرد دەبێت بە سوور زەرد یاریکەر دەچێتە دەرەوە وە دادوەری یاریەکە لەکاتی ھەر ڕووداوێک بۆی ھەیە کارتی سوور بە جارێک بەرز بکاتەوە
  • گەر تۆپ لەلایەن تیپێکەوە کەوتە دەرەوە ئەوا تۆپەکە دەدرێتە تیپی بەرامبەر ((یان تیپەکەی تر))
  • لەکاتی گۆڵ تۆمار کردن تۆپەکە لە ناوەندنی یاریگا دەدرێتەوە بەتیپی گۆڵلێکراو و بە فیکەی دادوەر یاری دەست پێدەکاتەوە
  • نابێ یاریکەران ناڕەزای و تانە لە بڕیارەکانی دادوەر بگرن لە نێو یاریگادا بەپێچەوانەوە دادوەر بۆی ھەیە بە کارتی زەرد یان سوور سزای بدات
  • نابێ یاریکەر ھیچ شتێکی پێ بێت یان بە لەشیەوە بێت کە ببێتە ھۆی بریندار بوون یان ئازاردانی یاریکەرانی تیپی بەرامبەر
  • لەکۆتایی یاری دادوەر فیکەی کۆتایی ھاتنی یاری لێدەدات و ھیچ ڕووداوێک دوای ئەمە ھەژمار ناکرێت بەڵام دادوەر دەتوانێت کارت بدات بەیاریکەرەکان بەھەرھۆیەک بێت.

ناوبژیوان[دەستکاری]

یاری تۆپی بەشێوەیەکی گشتی پێ پێکدێت لە ٤ ناوبژیوان[٩][١٠]

یانە[دەستکاری]

یانە یاخووت تیپ پێکدێت لە :

یاریگا پێش دەستپێکی یاری

یاریزانان[دەستکاری]

لەیاری تۆپی پێدا ١١ یاریزان یاری دەکەن لە ھێڵەکانی گۆڵپارێز و بەرگری و ناوەند و ھێرشبەر یاری دەکەن وە تەنیا گۆڵپارێزبۆی ھەیە تۆپ لەشوێنی دیاری کراوی خۆی تۆپ بەدەستەوە بگرێت ، لە یاری فەرمی دا ھەر تیپێک دەتوانێت سێ گۆڕانکاری ئەنجام بدات

کارتی سوور و زەرد

ھەڵەی یاریزان[دەستکاری]

ھەڵەکرن لەیاری تۆپی پێ زۆرن لەوانە:

  • گرتنی یاریزان یان ڕاکێشانی درێسی
  • لێدانی یاریزان بە دەست یان بە قاچ
  • نابێ یاریزان لەکاتی یاریکردن درێس داکەنێ ئەگینا لەلاین ناوبژیوانەو کارتی پێ دەدرێت
  • ڕەخنە گرتن لە بڕیارەکانی ناوبژیوان
  • ھەڵەی بەدڕەوشتی لەوانە تفکردن


سزای ھەڵە[دەستکاری]

گەر یاریزانێ ھەڵە بکات لەیاری تۆپی پێ ئەگەری ئەوەی ھەیە لەلایەن ناوبژیوانەوە کارتی زەری بدرێتێ یان کارتی سوور

  • گەر یاریزانێ دوو کارتی زەردی وەرگرت یەکڕاست ئەم کارتە دەبێتە سوور دەبێت ئەم یاریزانە بچێتە دەرەوەی یاریگا
  • گەر یاریزانێ یەکسەر کارتی سووری لەلایەن ناوبژیوانەوە بۆ بەرزکرایەوە بەھەر ھەڵەک بێت دەبێ بچێتە دەرەوەی یاریگا


یاریگای تۆپی پێ[دەستکاری]

هێلکاری ڕووبەری یاریگا

  • درێژی یاریگای نێودەوڵەتی ١٢٠ مەترە بەڵام دەتوانرێ کەم کرێتەوە تا ٩٠ م وە پانی یاریگا دەتونرێت لەنێوان ٩٠-٤٥ م بێت
  • پانی گۆڵ زۆرتر لە ٧مەتر وە بەرزیشی زۆرتر لە ٢ مەترە
  • دووری گۆڵ لە ھێڵی لێدانی سزا ١٨ یاردەیە


گرنگترین پاڵەوانیەتیەکانی تۆپی پێ[دەستکاری]

سەرچاوە[دەستکاری]

  1. http://books.google.iq/books?id=tQY5wxQDn5gC&pg=PA129&lpg=PA129&dq=world%27s+most+popular+team+sport&source=web&ots=6ns3wVUEGV&sig=SZPKYSDMJBrO1uV4mPxNbKyAuJY&redir_esc=y#PPA129,M1
  2. جەماوەرترین یاری وەرزشە ، http://www.clicktop10.com/2013/03/top-10-most-popular-sports-in-the-world/
  3. ویکیوەڵام:کام یاری زۆرترین جەماوەی هەیە؟ ، http://wiki.answers.com/Q/What_is_the_most_popular_sport_in_the_world
  4. جەماوەرترین یاری سەردەم ، http://www.topendsports.com/world/lists/popular-sport/
  5. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/550852/football
  6. ١١ یاریکەر یاری دەکەن لە هەرتیپێک ، http://www.thefreedictionary.com/football
  7. http://wiki.answers.com/Q/How_long_is_a_football_match
  8. http://wiki.answers.com/Q/How_long_is_a_football_match
  9. http://en.wikipedia.org/wiki/Referee_(association_football)
  10. http://worldsoccer.about.com/od/soccer101/a/Soccer101_Refs.htm