تبلیس

تبلیس თბილისი
شار
ئاڵا دروشمی خانەدانی
تبلیس لەسەر نەخشەی گورجستان
وڵات	گورجستان
ڕووبەر
• سەرجەم	٥٠٢ کم کیلۆمەتری چوارگۆشە ( میلی چوارگۆشە)
ژمارەی دانیشتووان  (٢٠٢٥)
• سەرجەم	١٫٠٨٧٫٠٢٠
• چڕی	٢٬١٥٥ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٥٬٥٨٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
وێبگە	tbilisi.gov.ge

تبلیس یان تبلیسی یان تفلیس (بە گورجی: თბილისი) پایتەخت و گەورەترین شاری گورجستانە و دەکەوێتە کەناری ڕووباری کورا و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی یەک ملیۆن و نیو کەسە. تفلیسی لە سەدەی پێنجەمدا لەلایەن ڤاختانگی یەکەم گۆرگاسالی پاشای شانشینی ئیبەریەوە دامەزراوە، لەو کاتەوە بووەتە پایتەختی شانشینی و کۆمارە جیاوازەکانی گورجستان. لە نێوان ساڵانی ١٨٠١ بۆ ١٩١٧ کە لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیادا بوو، تفلیسی کورسی حاکمی ئیمپراتۆری بوو، کە فەرمانڕەوایی ھەردوو باشوور و باکووری قەوقاز دەکرد.

بەھۆی ھەڵکەوتەی لە گۆڕەپانی ئەورووپا و ئاسیا و نزیکیی لە ڕێگا بازرگانییە قازانج بەخشەکانی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا، تفلیسی لە مێژوودا خاڵێکی ململانێی نێوان زلھێزە جیاوازەکانی جیھان بووە. شوێنی شارەکە تا ئەمڕۆش پێگەی خۆی وەک ڕێڕەوێکی گرنگی تێپەڕین بۆ پڕۆژەی جۆراوجۆری وزە و بازرگانی مسۆگەر دەکات. مێژووی ھەمەچەشنی تفلیسی لە تەلارسازییەکەیدا ڕەنگ دەداتەوە، کە تێکەڵەیەک لە تەلارسازی کۆن و کلاسیک و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ھونەری نۆڤۆ و ستالینی و مۆدێرنیستییە.

لە ڕووی مێژووییەوە، تفلیسی ماڵی خەڵکی جۆراوجۆری باوەڕە کولتووری و نەتەوەیی و ئایینییەکان بووە، ھەرچەندە لە ئێستادا زۆرینەی ڕەھای مەسیحییەکانی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتن. شوێنە گەشتیارییە دیارەکانی بریتین لە کاتدراییلەکانی سامێبا و دار، گۆڕەپانی ئازادی کلاسیکی، شەقامی ڕوستاڤێلی، شەقامی ئاگماشێنبێلی، قەڵای سەدەی ناوەڕاستی ناریکالا، ئۆپێراخانەی مۆری و مۆزەخانەی نیشتمانی گورجستان.

مێژوو

کەنیسەی ئانچیسخاتی، مۆنۆمێنتێکی سەدەی ٦ەم، کۆنترین کڵێسای ماوەی تیبلیسییە

مێژووی پێشوو

شوێنەوارناسان بەڵگەی نیشتەجێبوونی بەردەوامیان لە دەوروبەری تیبلیسی لە دیغۆمی لەوەتەی سەرەتای سەردەمی بڕۆنزی دۆزیوەتەوە، و کەلوپەلی بەردین کە مێژووەکەیان بۆ سەردەمی پالیۆلیتیک دەگەڕێتەوە.

لە ماوەی کۆتاییی سەردەمی بڕۆنزی تا سەرەتای سەردەمی ئاسن، گەورەترین نیشتەجێگە بووە لە قەوقازدا. بەپێی ئەفسانە، خاکی ئێستای تیبلیسی تا ساڵی ٤٥٨ بە دارستان داپۆشرابوو. یەکێک لە گێڕانەوە باوەکانی ئەفسانەی دامەزراندنی تیبلیسی دەڵێت کە پاشا ڤاختانگی یەکەمی ئیبێریا بۆ ڕاوکردن چووە ناوچە دارستانییەکە لەگەڵ بازێک (ھەندێک جار لە ئەفسانەکەدا بازەکە بە ھەڵۆ یان باڵندەیەکی تری ڕاوکەر دەگۆڕدرێت). بازی پاشاکە گوایە قەرقاوڵێکی ڕاوکردووە یان بریندار کردووە لە کاتی ڕاوکردنەکەدا، دوای ئەوە ھەردوو باڵندەکە کەوتوونەتە ناو کانیی ئاوی گەرمێکی نزیک و بەھۆی سووتانەوە مردوون. پاشا ڤاختانگ ئەوەندە سەرسام بووە بە کانییە ئاوە گەرمەکان کە بڕیاری دا دارستانەکە پاک بکاتەوە و شارێک لەو شوێنە دروست بکات.

پاشا داچیی ئیبێریا، جێنشینی ڤاختانگی یەکەم، پایتەختی ئیبێریای لە متسخێتاوە گواستەوە بۆ تیبلیسی و دەستی بە دروستکردنی دیواری قەڵاکە کرد کە سنوورە نوێیەکانی شارەکەی دیاری دەکرد. لە سەدەی شەشەمەوە، تیبلیسی بە ڕێژەیەکی جێگیر گەشەی کرد بەھۆی شوێنە ستراتیژییەکەی ناوچەکە لەگەڵ ڕێڕەوە گرینگەکانی بازرگانی و گەشتیاری لە نێوان ئەورووپا و ئاسیا.

دەسەڵاتی بێگانە

پاشماوەی دیوارە کۆنەکانی شارەکە کە لە ناوەندی تیبلیسیدا دۆزراونەتەوە

بەڵام شوێنی بازرگانیی لەباری تیبلیسی مەرج نەبوو بۆ مانەوەی باش بێت. تیبلیسی کە لە ڕووی ستراتیژییەوە لە دڵی قەوقاز لە نێوان ئەورووپا و ئاسیا ھەڵکەوتووە، بوو بە جێی ململانێ لە نێوان دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە وەک ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی، ئیمپراتۆریەتیی پارتی، پارسە ساسانییەکان، عەرەبە موسڵمانەکان، ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی، و تورکە سەلجووقییەکان. گەشەپێدانی وێژەیی شارەکە تا ڕادەیەک بەند بوو بەوەی کێ لە کاتە جیاوازەکاندا فەرمانڕەواییی شارەکەی دەکرد، ھەرچەندە تیبلیسی تا ڕادەیەک شارێکی کۆسمۆپۆلیتان بوو.

لە ساڵی ٥٧٠ تا ٥٨٠، فارسەکان فەرمانڕەواییی شارەکەیان کرد تا ساڵی ٦٢٧، کاتێک تیبلیسی لەلایەن سوپاکانی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی/خەزار تاڵان کرا و دواتر، لە ساڵانی ٧٣٦–٧٣٨، سوپاکانی عەرەب لە ژێر دەسەڵاتی مەروانی دووەم چوونە ناو شارۆچکەکە. دوای ئەم خاڵە، عەرەبەکان میرنشینێکیان دامەزراند کە چەقەکەی لە تیبلیسی بوو. دەرھەمی عەرەبی ھێنرانە گورجستان دوای داگیرکاریی عەرەب لە سەدەی حەوتەمدا، و زەڕابخانەیەک لە تیبلیسی دامەزرا کە دراوی بە نووسینی ھەردوو زمانی عەرەبی و گورجی بەرھەم دەھێنا. لە ساڵی ٧٦٤دا، تیبلیسی – کە ھێشتا لەژێر کۆنترۆڵی عەرەبەکاندا بوو – جارێکی تر لەلایەن خەزارەکانەوە تاڵان کرایەوە. لە ساڵی ٨٥٢دا، سوپاکانی سەرکردەی عەرەب بۆغای تورکی ھێرشیان کردە سەر تیبلیسی بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە ژێر دڵسۆزیی خەلافەتی عەباسی. دەسەڵاتی عەرەب بەسەر تیبلیسیدا تا نزیکەی ساڵی ١٠٥٠ بەردەوام بوو. لە ساڵی ١٠٦٥دا، سوڵتانی سەلجووقی ئەلب ئەرسەلان ھەڵمەتێکی دژی شانشینی گورجستان ئەنجامدا، تیبلیسی خستە ژێر ڕکێفی خۆی، و مزگەوتێکی لە شارەکەدا دروست کرد.

پایتەختی گورجستان

لە ساڵی ١١٢١دا، دوای شەڕی دیدگۆری دژی سەلجووقییەکان، سەربازانی پاشا داویدی چوارەمی گورجستان گەمارۆی تیبلیسییان دا و لە ساڵی ١١٢٢دا گرتیان. داوید شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی لە کوتایسییەوە گواستەوە بۆ تیبلیسی و کردی بە پایتەختی دەوڵەتێکی یەکگرتووی گورجی، بەم شێوەیە سەردەمی زێڕینی گورجستان دەستی پێکرد. لە سەدەکانی ١٢–١٣دا، تیبلیسی بوو بە دەسەڵاتێکی ناوچەیی بە ئابوورییەکی گەشەسەندوو و بەرھەمێکی وێژەیی سەرسووڕھێنەرەوە. تا کۆتاییی سەدەی ١٢ەم، ژمارەی دانیشتووانی تیبلیسی گەیشتبووە ١٠٠،٠٠٠ کەس. شارەکە ھەروەھا بوو بە ناوەندێکی گرینگی ئەدەبی و وێژەیی، نەک تەنھا بۆ گورجستان، بەڵکو بۆ جیھانی ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵات لەو سەردەمەدا. لە سەردەمی فەرمانڕەواییی شاژنە تامار، شۆتا ڕوستاڤێلی لە تیبلیسی کاری دەکرد لە کاتی نووسینی شیعرە حەماسییە ئەفسانەیییەکەی بە ناوی «پاڵەوان لە پێستی پڵنگدا». ئەم ماوەیە زۆر جار وەک «سەردەمی زێڕینی گورجستان» یان ڕێنیسانسی گورجی ناودەبرێت.

باڵادەستیی مەغۆل و ناسەقامگیرییەکانی تر

وردەکاری لە نەخشەی دەریاییی ئەنجێلینۆ دولسێرت، کە کەناراوەکانی دەریای ڕەشی گورجستان و تفلیس نیشان دەدات، ١٣٣٩

«سەردەمی زێڕین»ی تفلیس زیاتر لە سەدەیەک بەردەوام نەبوو. لە ١٢٢٦دا، تفلیس لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی خوارزمشاھی لەژێر دەسەڵاتی شا جەلالەدین داگیر کرا، کە دەیان ھەزار مەسیحیی کۆمەڵکوژ کرد. داگیرکاریی خوارزمشاھییەکان بەرگرییەکانی تفلیسی بە توندی وێران کرد و وای کرد ئامادە بێت بۆ ھێرشەکانی تری سوپای مەغۆلەکان. لە ١٢٣٦دا، دوای تووشبوون بە شکستە تێکشکێنەرەکانی مەغۆل، گورجستان تەسلیمی باڵادەستیی مەغۆلەکان بوو. نەتەوەکە خۆی شێوەیەک لە «نیمچە سەربەخۆیی» پاراست و قەوارەی دەوڵەتیی خۆی لەدەست نەدا، بەڵام بۆ ماوەی سەدەی دواتر تفلیس لە ھەردوو ڕووی ڕامیاری و کولتوورییەوە بە توندی کەوتە ژێر کاریگەریی مەغۆلەکان. لە ١٣٢٠ەکاندا، مەغۆلەکان لە گورجستان کشانەوە و تفلیس جارێکی تر بووەوە بە پایتەختی دەوڵەتێکی سەربەخۆی گورجی. بەڵام بڵاوبوونەوەی مەرگی ڕەش لە ١٣٦٦دا شاری پەک خست.

لە نێوان کۆتاییی سەدەی ١٤ و کۆتاییی سەدەی ١٨دا، تفلیس جارێکی تر کەوتە ژێر حوکمی ھێزە بیانییە جیاوازەکان. لە چەندین بۆنەدا، شارەکە تەنانەت بە تەواوی سووتێنرا و لەگەڵ زەویدا تەخت کرا. لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٣٨٦دا، تفلیس لەلایەن سوپاکانی تەیموورەوە تاڵان کرا. تەیموور حەوت جاری تر ھێرشی کردە سەر شانشینی گورجستان. لە ١٤٤٠دا، شارەکە لەلایەن جیھان شای قەرەقۆینلوووە داگیر کرا و تاڵان کرا. لە ١٤٧٧ تا ١٤٧٨، شارەکە لە دەستی ھۆزەکانی ئاققۆینلووی ئۆزۆن حەسەندا بوو.

کۆنترۆڵی ئێرانی و عوسمانی

تفلیس بەپێی گەڕیدەی فەڕەنسی ژان شاردن، ١٦٧١

وێنەیەکی ساڵی ١٧١٧ی تفلیس لەلایەن جۆزێف پیتۆن دی تۆرنێفۆرت. کڵێسای مێتێخی لە لای چەپەوە دەبینرێت.

ھەر لە ١٥١٠ەکاندا، تفلیس (و شانشینەکانی کارتلی و کاخێتی) کران بە ناوچەی دەستەمۆی ئێرانی سەفەوی. لە ١٥٢٢دا، بۆ یەکەمجار تفلیس لەلایەن ھێزێکی گەورەی سەفەوییەوە سەربازگەی تێدا دانرا. دوای کۆچی دواییی پاشا («شا») ئیسماعیلی یەکەم (حوکمڕانی ١٥٠١–١٥٢٤)، پاشا داوودی دەیەمی کارتلی ئێرانییەکانی دەرکرد. لەم ماوەیەدا، زۆرێک لە بەشەکانی تفلیس دووبارە بونیاد نرانەوە و دروست کرانەوە. چوار ھەڵمەتەکەی پاشا تەھماسبی یەکەم (حوکمڕانی ١٥٢٤–١٥٧٦) بووە ھۆی داگیرکردنەوەی کارتلی و کاخێتی، و ھێزێکی سەفەوی لە ١٥٥١ەوە بە ھەمیشەیی لە تفلیس جێگیر کرا، کە بە پەیماننامەی ئاماسیای ١٥٥٥ بەھێزتر کرا.

تفلیس لە ٢١–٢٤ی ئابی ١٥٧٨دا، لەلایەن عوسمانییەکانەوە لەژێر دەستی عوسمان پاشا و مستەفا پاشا داگیر کرا، دوای ڕۆیشتنی داوودی یازدەیەم («داود خان») لە شارەکە، لە کاتی جەنگی عوسمانی-سەفەوی (١٥٧٨–١٥٩٠). بۆ ٤٠ ساڵی داھاتوو لەژێر کۆنترۆڵی عوسمانییەکاندا مایەوە.

لە ١٦١٤ تا ١٧٤٧، بە پچڕانی کورتەوە، تفلیس شارێکی گرینگ بوو لەژێر دەسەڵاتی ئێراندا، و وەک کورسیی پاشا دەستەمۆ ئێرانییەکانی کارتلی کاری دەکرد کە شا نازناوی والی پێ بەخشیبوون. لە ١٧١٨دا، ئەنجومەنی پیرانی ڤینیسیا داوای لە ئیمپراتۆری سەفەوی سوڵتان حوسێن کرد کە ئەرمەنییە کاسۆلیکەکان و مژدەدەرانی کاپوچینی لە تفلیس لە دەستی ئەرمەنییە گریگۆرییەکان بپارێزێت. لەژێر حوکمڕانییەکانی دواتری تەیموورازی دووەم و ھێرۆکۆلیسی دووەم، تفلیس بوو بە ناوەندێکی ڕامیاری و کولتووریی زیندوو و ئازاد لە دەسەڵاتی بیانی—بەڵام، لەبەر ترس لە ھەڕەشەی بەردەوامی داگیرکاری، حوکمڕانانی گورجستان لە پەیماننامەی گیۆرگیێڤسکی ١٧٨٣دا داوای پاراستنی ڕووسیایان کرد. سەرەڕای ئەم ڕێککەوتنە، شارەکە لە ١٧٩٥دا لەلایەن حوکمڕانی قاجاڕی ئێرانی ئاغا محەممەد خان قاجاڕەوە داگیر کرا و وێران کرا.

کۆنترۆڵی ڕووسیا

نیشانەی دەسەڵاتی پارێزگای تفلیس

لە ١٨٠١دا، ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا شانشینی کارتلی-کاخێتیی گورجی لکاند، کە تفلیس یەکێک بوو لە گرینگترین ناوەندە شارستانییەکانی. لەناو ڕووسیای قەیسەریدا، تفلیس (کە ئەو کاتە بە تیفلیس دەناسرا) لە ساڵی ١٨٠١دا خرایە ناو ناوچەی تیفلیس، کە بەشێک بوو لەوەی لە سەرەتادا «پارێزگای گورجستان» بوو. دوای دامەزراندنی «پارێزگای تفلیس» (گوبێرنیا) لە ١٨٤٦دا، تفلیس بوو بە پایتەختەکەی. بەڕێوەبەرانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا پلانێکی نوێی شاریان بە شێوازی ڕۆژاوایی جێبەجێ کرد و بینا و ژێرخانی نوێیان دروست کرد، لەوانە ڕێگەوبان و ھێڵی ئاسن کە تفلیسی بە شارە گرینگەکانی تری ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا وەک باتوومی و پۆتی دەبەستەوە. تا ١٨٥٠یەکان، تفلیس جارێکی تر وەک ناوەندێکی بازرگانی و کولتووریی گەورە دەرکەوتەوە، کە زۆرێک لە خاوەنکارە بیانییەکان، لەوانە ئەورووپایییەکانی ڕۆژاوا، تێیدا کاریان دەکرد.

کەسایەتییەکانی وەک ئیلیا چاڤچاڤادزێ، ئاکاکی تێریتێلی، میرزا فەتالی ئەخوندزادە، یاکۆب گۆگێباشڤیلی، ئەلیکساندەر گریبۆیێدۆڤ و زۆرێک لە ڕامیاران، شاعیران و ھونەرمەندانی تر ماڵی خۆیان لە تفلیس دۆزییەوە. شارەکە لە چەندین بۆنەدا لەلایەن ئەلیکساندەر پووشکین، لیۆ تۆڵستۆی، میخائیل لێرمۆنتۆڤ، بنەماڵەی ڕۆمانۆڤ و کەسانی ترەوە سەردانی کراوە و جێگەی بایەخیان بووە. شاڕێی سەرەکیی نوێ کە لەژێر بەڕێوەبەرایەتیی ڕووسیادا دروست کرا، شەقامی گۆلۆڤین بوو (ئێستا شەقامی ڕووستاڤێلی), کە جێنشینەکانی قەوقاز نیشتەجێبوونی خۆیان تێدا دامەزراند. بۆ زۆربەی ماوەی سەرەتای سەدەی ١٩، گەورەترین گرووپی نەتەوەییی تفلیس ئەرمەنی بوون، کە لە قۆناغێکدا ٧٤.٣٪ی دانیشتووانیان پێکدەھێنا.

• 
  «پردی وشک»، لەلایەن تەلارسازی ئیتاڵی ئەنتۆنیۆ سکۆدیێری دروست کراوە
• 
  دیمەنی شەقامی گۆلۆڤین وەک ئەوەی لە شوێنی ئێستای مەیدانی ئازادییەوە دەبینرێت
• 
  بینای شارەوانیی تفلیس
• 
  گراند ھوتێل «کافکاز» لە ناوەڕاستی تفلیس، نزیکەی ١٩٠٠
• 
  بینای مۆزەخانەی ھونەری گورجستان، لە کۆتاییی ١٨٣٠یەکان دروست کراوە، وێنەی نزیکەی ١٩٠٠
• 
  بازاڕی تاتار و کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی مێتێخی لەسەر کێوەکە دەبینرێت

تیفلیس لەلایەن میخائیل لێرمۆنتۆڤ، ١٨٣٧

سەربەخۆییی کورتخایەن

دوای شۆڕشی ڕووسیای ١٩١٧، شارەکە وەک شوێنی حکوومەتی کاتیی ترانسقەوقاز خزمەتی کرد کە لە بەھاری ١٩١٨دا، فیدراسیۆنی ترانسقەوقازی سەربەخۆی تەمەن کورت بە پایتەختی تفلیس دامەزراند. لەم کاتەدا، تفلیس نزیکەی ھەمان ژمارەی ئەرمەنی و گورجی ھەبوو، ڕووسەکانیش سێیەم گەورەترین گرووپی نەتەوەیی بوون. لە کۆشکی پێشووی جێنشینی قەوقازدا بوو کە سەربەخۆییی سێ نەتەوەی ترانسقەوقاز – گورجستان، ئەرمەنستان و ئازەربایجان – لەلایەن ئەنجومەنە نیشتمانییەکانیانەوە لە ٢٦ تا ٢٨ی ئایاری ١٩١٨ ڕاگەیەندرا. دوای ئەمە، تفلیس وەک پایتەختی کۆماری دیموکراتیی گورجستان تا ٢٥ی شوباتی ١٩٢١ کاری کرد. لە ١٩١٨ تا ١٩١٩، شارەکە بەدوای یەکدا وەک بارەگای سەربازگەی ئەڵمانیی وڵاتەکە و دواتر بەریتانی فیرقەی ٢٧ خزمەتی کرد؛ تفلیس ھەروەھا نووسینگەی سەرەکیی کۆمیساری باڵای بەریتانیا لە ترانسقەوقاز، ئۆلیڤەر واردڕۆپ و کۆمیساری باڵا بۆ ئەرمەنستان، کۆلۆنێل ویلیام ن. ھاسکڵ بوو.

لەژێر سایەی حکوومەتی نیشتمانیدا، تفلیس بوو بە یەکەم شاری زانکۆی قەوقازی دوای ئەوەی زانکۆی دەوڵەتیی تفلیس لە ١٩١٨دا دامەزرا. لە ٢٥ی شوباتی ١٩٢١، سوپای سووری ١١یەمی ڕووسیای بۆلشێڤیک ھێرشی کردە سەر تفلیس و دوای شەڕێکی سەخت لە دەوروبەری شارەکە، حوکمی سۆڤیەتی ڕاگەیاند.

حوکمی سۆڤیەت

سوپای سوور لە ٢٥ی شوباتی ١٩٢١دا چووە ناو تفلیس

لە ١٩٢١دا، کۆماری دیموکراتیی گورجستان لەلایەن ھێزە بۆلشێڤیکە سۆڤیەتەکانی ڕووسیاوە داگیر کرا، و تا ساڵی ١٩٣٦، تفلیس سەرەتا وەک پایتەختی کۆماری سۆسیالیستیی فیدراڵی سۆڤیەتی ترانسقەوقاز (کە ئەرمەنستان، ئازەربایجان و گورجستانی دەگرتەوە) کاری کرد، و دوای ئەوە تا ١٩٩١ وەک پایتەختی کۆماری سۆسیالیستیی سۆڤیەتی گورجستان بوو. لە کاتی حوکمی سۆڤیەتدا، ژمارەی دانیشتووانی تفلیس بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد، شارەکە زیاتر پیشەسازی کرا، و ھەروەھا بوو بە ناوەندێکی گرینگی ڕامیاری، کۆمەڵایەتی و کولتووریی یەکێتیی سۆڤیەت. لە ١٩٨٠دا، شارەکە میوانداریی یەکەم فیستیڤاڵی ڕۆکی فەرمی لە یەکێتیی سۆڤیەت کرد. وەک شوێنێکی گەشتیاریی سەرەکی بۆ ھاووڵاتیانی سۆڤیەت و سەردانیکەرانی بیانی، «شارۆچکەی کۆن»ی تفلیس (گەڕەکەکانی ناو دیوارە ئەسڵییەکانی شارەکە) لە ١٩٧٠کان و ١٩٨٠کاندا دووبارە بونیاد نرانەوە.

تفلیس شاھیدی خۆپیشاندانی بەکۆمەڵی دژە ڕووسیا بوو لە ساڵی ١٩٥٦دا لە کۆمەڵکوژیی ٩ی ئاداردا، وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە ڕامیارییەکانی دژە ستالینی نیکیتا خرۆشچۆڤ. خۆپیشاندانی ئاشتییانە لە ١٩٧٨دا ڕوویان دا، و لە ١٩٨٩دا کارەساتی ٩ی نیسان خۆپیشاندانێکی ئاشتییانە بوو کە گۆڕدرا بۆ توندوتیژی.

دوای سەربەخۆیی

لە کاتی ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەتەوە، تفلیس قۆناغی ناسەقامگیری و ئاڵۆزیی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە. دوای جەنگێکی ناوخۆییی کورت، کە شارەکە بۆ ماوەی دوو ھەفتە لە کانوونی یەکەمی ١٩٩١ تا کانوونی دووەمی ١٩٩٢ تێیدا مایەوە (کاتێک لایەنگرانی زڤیاد گامساخوردیا و ھێزەکانی ئۆپۆزسیۆن بەریەککەوتن)، تفلیس بوو بە مەیدانی ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداریی بەردەوام لە نێوان ھۆزە جیاوازەکانی مافیا و کارپێکەرانی بازرگانیی نایاسایی. لە سەردەمی ئێدوارد شەڤاردنادزێدا (١٩٩٢–٢٠٠٣)، تاوان و گەندەڵی تەشەنەی سەندبوو. زۆرێک لە چینەکانی کۆمەڵگە بەھۆی بێکارییەوە کە بەھۆی داڕمانی ئابوورییەوە دروست ببوو، ھەژار بوون. ھاووڵاتیانی ئاساییی تفلیس دەستیان کرد بە بێئومێدبوون لە کوالێتیی ژیان لە شارەکەدا (و لە نەتەوەکە بە گشتی). خۆپیشاندانی بەکۆمەڵ لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٣دا ڕووی دا دوای ئەوەی ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی ساختە کرا، کە زیاتر لە ١٠٠،٠٠٠ کەسی ڕژاندە سەر شەقامەکان و بە شۆڕشی گوڵەباخ کۆتاییی ھات. لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، تفلیس سەقامگیرییەکی زۆر زیاتری بەخۆوە بینیوە لەگەڵ کەمبوونەوەی ڕێژەی تاوان، باشتربوونی ئابووری و بووژانەوەی خانووبەرە. لە کاتی جەنگی ئۆسێتیای باشووری ٢٠٠٨دا، ناوچەی تفلیس بەر چەندین ھێرشی ئاسمانیی ڕووسیا کەوت.

دوای جەنگ، چەندین پڕۆژەی گەورە دەستیان پێ کرد، لەوانە سیستمێکی تراموا، ڕێگەیەکی لایەنیی ھێڵی ئاسن و گواستنەوەی وێستگەی ناوەندی، و شاڕێی نوێی شار. لە حوزەیرانی ٢٠١٥دا، لافاوێک لانیکەم بیست کەسی کوشت و بووە ھۆی ئەوەی ئاژەڵەکانی باخچەی ئاژەڵانی شارەکە بە شەقامەکاندا بڵاو ببنەوە.

سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «تبليسي»، ویکیپیدیای عەرەبی. سەردان لە ١ی ئایاری ٢٠٢٥.

‏