مەدرید

مەدرید
شار
Villa de Madrid
وێنەی چەند شوێنی شاری مەدرید
دروشمی خانەدانی
وڵات	ئیسپانیا
ژمارەی دانیشتووان  (٢٠١٨)
• سەرجەم	٣٬٢٢٣٬٣٢٤
	<!—دانیشتوواناسی (بەشی ١) -------->
وێبگە	munimadrid.es

مەدرید پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی ئیسپانیایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٨ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٣٬٢٧٣٬٠٤٩ کەس بووە. کۆمەڵگای مەدرید پڕە لە گووند و شارە دێ و لەدەرەوەی شارەکە، مەدرید لە مێژوودا شارێکی ڕۆمانی بووە واتا ئیمپڕاتۆرێتیی ڕۆمی فەرمانڕەوا بووە لەسەدەی دووەمی زاینی، شاری مەدرید لە ئێستادا بەشارێکی پێشکەوتوو و بازرگانی ناسراوە و چەندین نووسینگەی تایبەتی و کۆمپانیاکان لەشارەکەدا ھەن، شاری مەدرید لەدەستی فرانسیسکۆ فرانکۆ تووشی داڕمانێکی زۆر بوو بەڵام لەدوای فڕانکۆ بەتایبەت ساڵانی ١٩٨٠-١٩٩٠ دوای گەڕانەوەی دیموکراسی بۆ وڵاتەکە مەدرید گەشایەو بە تەلاری بەرز و پیشەسازی، کەشوھەوای مەدرید لە وەرزی ھاوین و بەھار دەگاتە ٣٠ بۆ ٤٠ پلەی سلیزی دەگۆڕێت کە ئەمەش بۆ شارێکی ئەورووپا پلەیەکی بەرزە، شارەکە کۆمەڵێ مۆزەخانە و ئەنتیکەخانەی مێژوویی لە خۆ گرتووە لەوانە مۆزەخانەی پێدرۆ و مۆزەخانەی سۆفیای شاژن و جگەلەمانەش تەلاری ھونەری و شوێنی کۆنسێرتی ھوونەرمەندان و پاڕکی گەشتیاری، شاری مەدرید سێیەم گەورە شاری نێو وڵاتانی یەکێتیی ئەورووپا لەدوای لەندەن و بەرلین، لەڕووی یاری تۆپی پێشەوە چەندین یانەی بەناوبانگی تێدایە لەوانە ریال مەدرید و خیتافی و ئەتلەتیکۆ مەدرید و ڕایۆڤالیکانۆ.

مێژوو

شوێنی مەدریدی ئێستا لە سەردەمە پێش مێژووەکانەوە نیشتەجێ کراوە. پاشماوەی شوێنەواریی نیشتەجێبوونی کارپێتانیی سێڵتی، ڤێلا ڕۆمانییەکان، کەنیسەیەکی ڤیزیگۆت لە نزیک کڵێسای سانتا ماریا دی لا ئالمودێنا و سێ گۆڕستانی ڤیزیگۆتی لە نزیک کاسا دی کامپۆ، تێتوان و ڤیکاڵڤارۆ ھەن.

سەدەکانی ناوەڕاست

یەکەم بەڵگەنامەی مێژوویی دەربارەی بوونی نیشتەجێبوونێکی دامەزراو لە مەدرید بۆ سەردەمی موسڵمانان دەگەڕێتەوە. لە نیوەی دووەمی سەدەی ٩یەمی زایینی، ئەمیری ئەمەوی محەممەدی یەکەم قەڵایەکی لەسەر بەرزایییەک لە نزیک ڕووباری مانزانارێس دروست کرد وەک یەکێک لەو چەندین قەڵایەی فەرمانی دروستکردنیان دابوو لەسەر سنووری نێوان ئەندەلوس و شانشینەکانی لیۆن و کاستیا، بە مەبەستی پاراستنی تۆلیدۆ لە ھێرشەکانی مەسیحییەکان لە باکوورەوە و وەک خاڵێکی دەسپێک بۆ ھێرشەکانی موسڵمانان. دوای ھەڵوەشاندنەوەی خیلافەتی کۆردۆبا لە سەرەتای سەدەی ١١ھەمدا، مەدرید خرایە ناو تایفەی تۆلیدۆ.

لە چوارچێوەی ھەڵمەتێکی بەرفراوانتر بۆ داگیرکردنی تایفەی تۆلیدۆ کە لە ساڵی ١٠٧٩ دەستی پێ کرد، مەدرید لە ساڵی ١٠٨٣ لەلایەن ئەلفۆنسۆی شەشەم دەستی بەسەردا گیرا، کە ھەوڵی دەدا شارۆچکەکە وەک پێگەیەکی ھێرشبەر دژی شاری تۆلیدۆ بەکاربھێنێت، کە دواتر لە ساڵی ١٠٨٥ داگیر کرا. دوای داگیرکردنەکە، مەسیحییەکان ناوەندی شارەکەیان گرت، لە کاتێکدا موسڵمانان و جووەکان بۆ دەوروبەری شارەکە گواسترانەوە. مەدرید کە لە نزیک ئەلکالا (لەژێر کۆنترۆڵی موسڵمانان بوو تا ساڵی ١١١٨) ھەڵکەوتبوو، بۆ ماوەیەک وەک ناوچەیەکی سنووری مایەوە و لە سەردەمی مورابیتووندا تووشی چەندین «داگیرکاری» بوو، و دیوارەکانی لە ساڵی ١١١٠ ڕووخێنران.

مەدرید لە ساڵی ١١٢٣ لە ماوەی دەسەڵاتی ئەلفۆنسۆی حەوتەمدا وەک ڕیالێنگۆ (بەستراوە بە تاج) جێگیر کرا. جاڕنامەی ئۆتۆرگامیێنتۆی ١١٢٣ یەکەم سنووری ڕاشکاوانەی لە نێوان مەدرید و سێگۆڤیا دیاری کرد، کە بریتین لە پوێرتۆ دی ئێل بێروێکۆ و پوێرتۆ دی لۆزۆیا. لە ساڵی ١١٨٨ەوە، مەدرید مافی ئەوەی ھەبوو وەک شارێک نوێنەرایەتی لە دادگاکانی کاستیادا ھەبێت. لە ساڵی ١٢٠٢دا، ئەلفۆنسۆی ھەشتەم یەکەم جاڕنامەی بە مەدرید بەخشی بۆ ڕێکخستنی ئەنجومەنی شارەوانی، کە لە ساڵی ١٢٢٢ لەلایەن فێردیناندی سێیەم فراوانتر کرا. سیستم حکوومەتی شارۆچکەکە لە کانوونی دووەمی ١٣٤٦دا لەلایەن ئەلفۆنسۆی یازدەھەمەوە بۆ «ڕێجیمیێنتۆ»ی ١٢ «ڕێگیدۆر» گۆڕدرا.

لە ناوەڕاستی سەدەی ١٣وە و تا کۆتایی سەدەی ١٤، «ئەنجومەن»ی مەدرید کێبڕکێی لەسەر کۆنترۆڵکردنی خاکی ڕیاڵ دی مانزانارێس دەکرد دژی «ئەنجومەن»ی سێگۆڤیا، کە شارۆچکەیەکی بەھێزی باکووری زنجیرە چیاکانی سیێرا دی گواداراما بوو، و بە توانای نیشتەجێکردنەوە و ئابوورییەکی لەسەر بنەمای ئاژەڵداری دەناسرایەوە، بە پێچەوانەی شارۆچکەی مەدرید کە کشتوکاڵی بوو و کەمتر نیشتەجێ کرابووەوە. دوای دابەزینی سێپوولڤێدا، کە ئەنجومەنێکی تری باکووری زنجیرە چیاکە بوو، سێگۆڤیا بوو بە ڕۆڵگێڕێکی سەرەکی لە باشووری چیاکانی گواداراما، و بە درێژایی ڕووبارەکانی لۆزۆیا و مانزانارێس بەرەو باکووری مەدرید و بە درێژایی ڕێڕەوی ڕووباری گواداراما بەرەو ڕۆژاوای فراوان بوو.

لە ساڵی ١٣٠٩دا، دادگاکانی کاستیا بۆ یەکەمجار لەژێر دەسەڵاتی فێردیناندی چوارەم لە مەدرید کۆبوونەوە، و دواتر لە ساڵانی ١٣٢٩، ١٣٣٩، ١٣٩١، ١٣٩٣، ١٤١٩ و دووجار لە ١٤٣٥دا کۆبوونەوە.

سەردەمی نوێی پێشوو

لە ماوەی ڕاپەڕینی کۆمونێرۆسدا، بە سەرکردایەتیی خوان لۆپێز دی پادیلا، مەدرید چووە پاڵ ڕاپەڕینەکە دژی شارڵی پێنجەم، ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆمان. دوای شکستیان لە شەڕی ڤیالار، مەدرید لەلایەن ھێزەکانی ئیمپراتۆرییەوە گەمارۆ درا و داگیر کرا. بەڵام دواتر نازناوی «کۆرۆنادا» (تاجداری) و «ئیمپراتۆری» بە شارەکە بەخشرا.

دیمەنێکی مەدرید لە ڕۆژاواوە، بەرەو پوێرتۆ دی لا ڤێگا. وێنەکێشانی ئەنتۆن ڤان دێن وینگاردێ، ١٥٦٢.

«گەرماوەکانی ناو مانزانارێس لە شوێنی مۆلینۆ کوێمادۆ» (وردەکاری)، لەلایەن فێلیکس کاستێلۆ (نز. ١٦٣٤–١٦٣٧)

ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە ٤،٠٦٠ کەس لە ساڵی ١٥٣٠وە بۆ ٣٧،٥٠٠ کەس لە ١٥٩٤دا زیادی کرد. دانیشتووانە ھەژارەکەی دەربار لە سەربازانی پێشوو، بیانییەکان و فێڵبازەکان پێکدەھاتن، کە بەھۆی کەمیی خۆراک و گرانیی نرخەکانەوە ناڕازی بوون. لە حوزەیرانی ١٥٦١دا فلیپی دووەم دەربارەکەی لە مەدرید جێگیر کرد، و لە «ئەلکازاری پاشایەتیی مەدرید»ی کۆندا داینان. بەھۆی ئەمەوە، مەدرید بوو بە ناوەندی ڕامیاریی پاشایەتی و پایتەختی ئیسپانیا، تەنھا بۆ ماوەیەکی کورت لە نێوان ١٦٠١–١٦٠٦ نەبێت، کە تێیدا دەربارەکە گواسترایەوە بۆ ڤایادۆلید و دانیشتووانی مەدرید بە شێوەیەکی کاتی کەمی کرد. پایتەختبوون بۆ پەرەسەندنی شارەکە یەکلاکەرەوە بوو و کاریگەری لەسەر چارەنووسی ھەبوو. لە ماوەی دەسەڵاتی فلیپی دووەمدا، دانیشتووان گەشەی کرد و لە نزیکەی ١٨،٠٠٠ کەس لە ١٥٦١وە بۆ ٨٠،٠٠٠ کەس لە ١٥٩٨دا زیادی کرد.

کایێ دی ئەلکالا لە ساڵی ١٧٥٠ لەلایەن ئەنتۆنیۆ جۆلی

لە سەرەتای سەدەی ١٧ھەمدا، ھەرچەندە مەدرید لە لەدەستدانی پێگەی پایتەختبوونی چاک بووەوە، لەگەڵ گەڕانەوەی دیپلۆماتکاران، میرەکان و دەوڵەمەندەکان و ھەروەھا کۆمەڵێک نووسەر و ھونەرمەندی ناودار لەگەڵیان، ھەژاریی زۆر بە بڵاوی مایەوە. ئەم سەدەیە سەردەمی گەشەسەندنی شانۆش بوو، کە لە ناوەندی «کۆرال دی کۆمێدیاس»دا نوێنەرایەتی دەکرا.

مەدرید لە کاتی جەنگی جێنشینیی ئیسپانیادا چەندین جار دەستاودەستی کرد: لە ژێر کۆنترۆڵی بۆربۆنەکانەوە بۆ سوپای ھاوپەیمانی «ئۆستراکیس» گواسترایەوە بە ئامادەیی پورتوگالی و ئینگلیزییەکان کە لە کۆتاییی حوزەیرانی ١٧٠٦دا چوونە ناو شارەکە، تەنھا بۆ ئەوەی لە ٤ی ئابی ١٧٠٦ لەلایەن سوپای بۆربۆنەوە بگیرێتەوە. سوپای ھابسبۆرگ بە سەرکردایەتیی ئارچدووک شارڵ بۆ جاری دووەم لە ئەیلوولی ١٧١٠دا چوونە ناو شارەکە، و کەمتر لە سێ مانگ دواتر جێیان ھێشت. فلیپی پێنجەم لە ٣ی کانوونی یەکەمی ١٧١٠دا چووە ناو پایتەختەوە.

بە مەبەستی سوودوەرگرتن لە شوێنی مەدرید لە ناوەندی جوگرافیی ئیسپانیادا، سەدەی ١٨ھەم ھەوڵێکی بەردەوامی بەخۆیەوە بینی بۆ دروستکردنی سیستمێکی تیشکاویی پەیوەندییەکان و گواستنەوە بۆ وڵاتەکە لە ڕێگەی وەبەرھێنانی گشتییەوە.

فلیپی پێنجەم کۆشکی پاشایەتی، کارگەی پاشایەتیی فەرش و ئەکادیمیا پاشایەتییە سەرەکییەکانی دروست کرد. لە سەردەمی دەسەڵاتی شارڵی سێیەمی ئیسپانیا، کە بە «باشترین سەرۆک شارەوانیی مەدرید» ناسرا، ھەوڵدرا شارەکە بکرێتە پایتەختێکی ڕاستەقینە، بە دروستکردنی ئاوەڕۆ، ڕووناککردنەوەی شەقامەکان، گۆڕستانەکان لە دەرەوەی شار و چەندین شوێنەوار و دامەزراوەی کولتووری. بەڵام چاکسازییەکانی وەزیرە سیسیلییەکەی لە ساڵی ١٧٦٦دا لەلایەن خەڵکەوە دژایەتییان لێ کرا لە ئاژاوەکانی ئیسکیلاچێدا، کە ڕاپەڕینێک بوو داوای ھەڵوەشاندنەوەی بڕیارێکی جلوبەرگیان دەکرد کە بەکارھێنانی کڵاوە نەریتییەکان و عەبا درێژەکانی قەدەغە دەکرد بە مەبەستی کەمکردنەوەی تاوان لە شارەکەدا.

«دووی ئایاری ١٨٠٨» لەلایەن فرانسیسکۆ دی گۆیا

لە چوارچێوەی جەنگی نیمچەدوورگەدا، دۆخی مەدریدی داگیرکراوی فەڕەنسی دوای ئازاری ١٨٠٨ بەرەو گرژیی زیاتر دەچوو. لە ٢ی ئایاردا، جەماوەرێک لە نزیک کۆشکی پاشایەتیی مەدرید کۆبوونەوە بۆ ناڕەزایەتی دەڕبرین دژی ھەوڵی فەڕەنسییەکان بۆ دەرکردنی ئەندامە ماوەکانی خێزانی پاشایەتیی بۆربۆن بەرەو بایۆن، ئەمەش بووە ھۆی ڕاپەڕین دژی ھێزە ئیمپراتۆرییەکانی فەڕەنسا کە چەند کاتژمێرێکی خایاند و بە ھەموو شارەکەدا بڵاو بووەوە، لەوانە بەرگرییەکی ناودار لە سەربازگەی مۆنتێلیۆن. سەرکوتکردنی دوای ئەوە دڕندانە بوو، و چەندین ئیسپانیی ڕاپەڕیو بەپەلە لە سێدارە دران. ڕاپەڕینەکە بووە ھۆی ڕاگەیاندنی جەنگ و داوای لە ھەموو ئیسپانییەکان کرد دژی داگیرکەرانی فەڕەنسی بجەنگن.

پایتەختی دەوڵەتی لیبڕاڵ

نەخشەیەکی ١٨٦١ی «ئێنسەنچێ دی مەدرید»

مەدرید لە ٢٤ی ئایاری ١٨٢٣دا لەلایەن سوپایەکی فەڕەنسییەوە – کە بە «سەد ھەزار کوڕەکەی سانت لویس» ناسراون – داگیر کرا، کە داوایان لێ کرابوو دەستوەردان بکەن بۆ گێڕانەوەی پاشایەتیی ڕەھای فێردیناند کە لە ماوەی «سێ ساڵەی لیبڕاڵ»ی ١٨٢٠–١٨٢٣دا لێی زەوت کرابوو. بە پێچەوانەی پایتەختە ئەورووپییەکانی تر، لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١٩ھەمدا تەنھا توخمە بۆرژوا دیارەکان لە مەدریددا (کە تا ئەو کاتە دواکەوتنی لە گەشەپێدانی پیشەسازیدا بەخۆیەوە بینیبوو) بازرگانەکان بوون. زانکۆی ئەلکالا دی ھێنارێس لە ساڵی ١٨٣٦دا گواسترایەوە بۆ مەدرید و بوو بە زانکۆی ناوەندی.

ئابووریی مەدرید لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩ھەمدا نوێ بووەوە، و پێگەی خۆی وەک ناوەندێکی خزمەتگوزاری و دارایی جێگیر کرد. پیشەسازییە نوێیەکان زیاتر لەسەر چاپکردنی پەرتووک، بیناسازی و کەرتە تەکنەلۆژیا نزمەکان چڕ بووبوونەوە. ھێنانەکایەی گواستنەوەی ھێڵی ئاسن تا ڕادەیەکی زۆر یارمەتی لێھاتوویی ئابووریی مەدریدی دا، و بووە ھۆی گۆڕانکاری لە شێوازەکانی بەکاربردن، وەک گۆڕینی ماسیی سوێر بە ماسیی تازە لە کەناراوەکانی ئیسپانیاوە، و زیاتر بەھێزکردنی ڕۆڵی مەدرید وەک گرێچکەیەکی لۆجیستی لە تۆڕی دابەشکردنی ئیسپانیاندا. ڕووناککردنەوەی کارەبایی لە شەقامەکاندا لە ١٨٩٠ەکاندا ناسێنرا.

لە ماوەی یەکەم لەسێیەکی سەدەی بیستەمدا ژمارەی دانیشتووان نزیکەی دوو ئەوەندە زیادی کرد و گەیشتە زیاتر لە ٨٥٠،٠٠٠ کەس. گەڕەکەکانی دەوروبەری نوێ وەک لاس ڤێنتاس، تێتوان و ئێل کارمێن بوونە ماڵی کۆچی کرێکاران، لە کاتێکدا ئێنسەنچێ بوو بە گەڕەکێکی چینی ناوەند لە مەدرید.

کەشوھەوا

کەشوھەوای مەدرید بەتەواوی ئاو و ھەوایەکی وشکی ھەیە، بۆیەش زۆر بەی بارانی مەدرید لە وەرزەکانی پاییز و بەھارن، وە وەرزی زستانیشی ساردە و پلەی گەرمی بەڕادەیەکی زۆر نزم دەبێتەوە کە ھەندێک جار بەفری لێ دەبارێت وە لەوەرزی ھاوینیش زۆر جار پلەی گەرمی بەرز دەبێتەوە بەڕادەیەک بۆ پلەی ٣٠ سلیزی بەتایبەت لە مانگی تەممووز دەگاتە ٤٠ پلەی سیلیزی.

چاند

لە مەدرید کۆڵێ لە مۆزەخانەی ھوونەری گرنگ و گەورە بەرچاو دەکەوێت کە گرنگترینیان مۆزەخانەی پڕادۆ و مۆزەخانەی شاژن سۆفیایە، ھەر لە مۆزەخانەی شاژن سۆفیا تابلۆیەکی بەنرخ ھەیە کە لەلایەن وێنەکێشی بەناوبانگی ئیسپانی پابلۆ پیکاسۆ کێشراوە کە تابلۆنەکە ناوی گوێرنیکایە، ئەو تابلۆیە مەبەستی پیکاسۆی نیشانداوە کە چۆن ئەو تووڕە بووە لەوکاتەی کە ئاڵمانیای نازی لەساڵی ١٩٣٧ شاری گوێرنیکای وێرانکردووە.

شوێنەکانی مەدرید

شاری مەدرید لەساڵی ١٥٦٢

زۆرن شوێنە بەناوبانگەکانی مەدرید لەوێنەی گۆڕەپانی گشتی شارەوانی مەدرید کە گۆڕەپانەکە بۆخۆی بازاڕێکە، وە ھەروەھا ھاندەرانی یانەی ڕیال مەدریدی ئیسپانی کە زۆرینەی دانیشتوانی مەدرید پێکدێنن لە یاری تۆپی پێ لە گۆڕەپانی گشتی دی سیبێلێس (Cibeles) وە گۆڕەپانی گشتی دی لا ڤیا تایبەتی کەباخچەوحەوشەی تایبەتی ھەبوو شوێنێکی تری بازاڕ ناودار بوو لە مەدرید، مەدرید ھەندێک پارکی جوانی ھەیە. رێتیرۆ پارک ناودارترینە، گۆڕەپانی گشتی دی تۆرۆس لەلایەن زۆر گەشتیار سەردان دەکرێت، یەکێک لە بەم دوواییەترین شوێنی لە مەدرید کەی ئای ئۆ تاوەر کە ناسراوە بە دەروازەکە بۆ ئەوروپا.

تەلاری کۆشکی شاھانەی ئیسپانیا لە مەدریدە کە یەکێکە لە گەورەترین تەلارەکانی ئەورووپای ڕۆژاوا بەڵام خێزانی پاشا (ئەوانەی ماون) لەو کۆشکە ناژین و ئێستاکە لە کۆشکێکی بچووکتر دەژین، وە ئەو کۆشکە بۆ ڕووداوە گرنگەکان لەلایەن خێزانەکە بەکاردێت!، لەناو کۆشکی شاھانە چەندین تابلۆی جوان و نایاب و گرانبەھا وە گەوھەری بەنرخ بەرچاو دەکەویت.

وەرزش

لە شاری مەدرید، چەند یانەیەکی تۆپی پێی، بەھێز و بەناوبانگ ھەن، کەدیارترینیان ڕیال مەدریدە، کەماناکەی بە زمانی ئیسپانییەوە واتا پاشای مەدرید. وەھاوکات یانەی ئەتلەتیکۆ مەدریدیش ھەر لەم شارەیە، کەبەیانەی چینی ھەژارەکان و چینی مامناوەند، دەناسرێت لەشارەکە. جگەلە تۆپی پێ تۆپی تێنس یەکێکی تری یارییە بەناوبانگەکانی شاری مەدریدە، کە ساڵانە یەکێک لەبەھێزترین پاڵەوانیێتییەکانی ئەوڕوپاو جیھان لەو شارە ئەنجام دەدرێت، کە ئەویش (پاڵەوانیێتی تێنسی مەدریدی کراوە) یە.

ئەمانەش ببینە

• تیاترۆ ڕیاڵ
• زانکۆی تەکنیکی مەدرید

سەرچاوەکان

• ماڵپەڕی گەشتیاری مەدریدی
• ویکیپیدیای ئینگلیسی