مەسقەت

مەسقەت مسقط Masqaṭ
شار
ئاڵا
وڵات	عومان
ژمارەی دانیشتووان  (٢٠٠٨)
• سەرجەم	١٠٩٠٧٩٧
	<!—دانیشتوواناسی (بەشی ١) -------->
وێبگە	www.omanet.om/english/regions/muscat1.asp

مەسقەت (بە عەرەبی:مسقط) پایتەختی وڵاتی عومانە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١,٠٩٠,٧٩٧ کەس بووە.

ناوناسی

نەخشەی عەرەبستانی بەتڵیمۆس ناوچەکانی کریپتوس پۆرتوس و مۆسکا پۆرتوس دیاری دەکات. زانایان لەسەر ئەوەی کام لەم دووانە پەیوەندی بە شاری مەسقەتەوە ھەیە، بۆچوونیان جیاوازە. بە ھەمان شێوە، ئاریانووس لە گەشتی نیارکۆسدا ئاماژە بە ئۆمانا و مۆسکا دەکات. لێکدانەوەکانی کارەکەی ئاریانوس لە لایەن ویلیام ڤینسێنت و ژان باپتیست بۆرگینۆن دێنڤیل دەگەنە ئەو دەرئەنجامەی کە ئۆمانا ئاماژە بووە بۆ عومان، لە کاتێکدا مۆسکا ئاماژەی بۆ مەسقەت دەکرد. بە ھەمان شێوە، زانایانی دیکە ئاماژەکەی پلینی گەورە بۆ ئامیتۆسکۆتا بە مەسقەت دادەنێن.

لە سەر ڕەگی وشەی مەسقەت ناکۆکی ھەیە. ھەندێک نووسەر بانگەشەی ئەوە دەکەن کە وشەکە ڕەگێکی عەرەبی ھەیە — لە moscha، بە واتای «پێستی فوودراو» یان «پێست». نووسەرانی دیکە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ناوی مەسقەت بە واتای «لەنگەرگا» یان «شوێنی ”خستنەخوارەوەی لەنگەر“» دێت. وەرگیراوەکانی دیکە بریتین لە muscat لە فارسیی کۆنەوە، بە واتای بۆنخۆش، یان لە عەرەبییەوە، بە واتای «شوێنی کەوتن»، یان «شاردراوە». کریپتوس پۆرتوس ھاوواتایە لەگەڵ عومان («زەویی شاردراوە»). بەڵام ئۆڤ-مان (ئۆممان)، و ناوە کۆنە سۆمەرییەکە Magan (Maa-kan)، بە واتای «گەلی دەریا» دێت لە عەرەبیدا. دانیشتووەکەی پێی دەوترێت مەسقەتیەر، مەسقەتیان، مەسقەتایت یان مەسقەتان. لە ساڵی ١٧٩٣ی زایینیدا پایتەخت لە ڕووستاگەوە بۆ مەسقەت گواسترایەوە.

مێژوو

بەڵگەکانی چالاکیی بەکۆمەڵ لە ناوچەی دەوروبەری مەسقەتدا دەگەڕێنەوە بۆ ھەزارەی شەشەمی پێش زایین لە ڕاس ئەلحەمرا، کە لەوێ گۆڕستانی ماسیگران دۆزراونەتەوە. گۆڕەکان وا دیارە بە باشی دروست کرابن و ئاماژە بە بوونی ڕێوڕەسمی ناشتن دەکەن. لە باشووری مەسقەت، پاشماوەی گۆزەگەریی ھەڕاپایی ئاماژە بە ئاستێک لە پێوەندی دەکەن لەگەڵ شارستانیەتی دۆڵی سند. ناوبانگی مەسقەت وەک بەندەرێک ھەر لە سەدەی یەکەمی زایینییەوە دانی پێدا نراوە لە لایەن جوگرافیاناسی یۆنانی بەتڵیمۆس، کە وەک کریپتوس پۆرتوس (بەندەری شاردراوە) ئاماژەی پێ کردووە، و لە لایەن پلینی گەورە، کە بە ئامیتۆسکۆتا ناوی بردووە.

بەندەرەکە لە سەدەی سێیەمی زایینیدا، لە ژێر فەرمانڕواییی شاپووری یەکەمدا، کەوتە دەست داگیرکاریی ساسانییەکان. موسڵمانبوون لە ماوەی سەدەی حەوتەمدا ڕووی دا. گرنگیی مەسقەت وەک بەندەرێکی بازرگانی لە سەدەکانی دواتردا بەردەوام بوو لە گەشەکردن، لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی ئەزد، کە ھۆزێکی ناوخۆیی بوون. دامەزراندنی یەکەم ئیمامەت لە سەدەی نۆیەمدا یەکەم ھەنگاو بوو لە یەکخستنی کوتلە جیاوازەکانی ھۆزە عومانییەکان لە ژێر ئاڵای دەوڵەتێکی ئیبازیدا. بەڵام پێکدادانی نێوان ھۆزەکان بەردەوام بوو، کە ڕێگەی بە عەباسییەکانی بەغدا دا عومان داگیر بکەن. عەباسییەکان ناوچەکەیان داگیر کرد تا سەدەی ١١یەم، کاتێک لە لایەن ھۆزی ناوخۆیی یەحمەدەوە دەرکران. دەسەڵات بەسەر عوماندا لە ھۆزی یەحمەدەوە بۆ خێڵی نەباھینەی ئەزدی گوازرایەوە، کە لە ماوەی فەرمانڕواییی ئەواندا، خەڵکی بەندەرە کەناراوییەکانی وەک مەسقەت لە بازرگانیی دەریایی و ھاوپەیمانیی نزیک لەگەڵ نیمچەکیشوەری ھیندستاندا سوودمەند بوون، لەسەر حسابی دوورکەوتنەوەی خەڵکی ناوچە ناوخۆیییەکانی عومان.

دەریاداری پورتوگالی ئەفۆنسۆ دی ئەلبوکێرک لە ساڵی ١٥٠٧دا، لە ھەوڵێکدا بۆ دامەزراندنی پێوەندیی بازرگانی، بەرەو مەسقەت بەڕێ کەوت. کاتێک لە بەندەرەکە نزیک بووەوە، تەقە لە کەشتییەکانی کرا. پاشان بڕیاری دا مەسقەت داگیر بکات. زۆربەی شارەکە لە کاتی شەڕەکە و دوای شەڕەکەدا بە تەواوی سووتا. پورتوگالییەکان بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک دەسەڵاتی خۆیان بەسەر مەسقەتدا پاراست، سەرڕای ئاڵنگارییەکانی لایەن فارس و بۆردوومانکردنی شارۆچکەکە لە لایەن تورکە عوسمانییەکانەوە لە ساڵی ١٥٤٦دا. تورکەکان دوو جار مەسقەتیان لە پورتوگالییەکان سەندەوە، لە گرتنی مەسقەت (١٥٥٢) و ١٥٨١–٨٨دا.

قەڵای پورتوگالیی مەسقەت (Mascate) لە سەدەی ١٧دا. پەرتووکی قەڵاکانی ئەنتۆنیۆ بۆکارۆ.

ھەڵبژاردنی ناسر کوڕی مورشیدی یەعڕوبی وەک ئیمامی عومان لە ساڵی ١٦٢٤دا، جارێکی دیکە تەرازووی دەسەڵاتی لە ناوچەکەدا گۆڕی، لە فارسەکان و پورتوگالییەکانەوە بۆ عومانییە ناوخۆیییەکان. لە نێوان گرنگترین قەڵاکانی مەسقەتدا، قەڵای جەلالی و قەڵای میرانی دیارترین ئەو تەلارانەن کە لە لایەن پورتوگالییەکانەوە بەجێ ماون. لە ١٦ی ئابی ١٦٤٨دا، ئیمام سوپایەکی نارد بۆ مەسقەت، کە تاوەرە بەرزەکانی پورتوگالییەکانیان گرت و ڕووخاندیان، ئەمەش دەسەڵاتیانی بەسەر شارۆچکەکەدا لاواز کرد. لە دواجاردا، لە ساڵی ١٦٥٠دا، دەستەیەکی بچووک بەڵام سوور لە سەربازانی ئیمام لە شەودا ھێرشیان کردە سەر بەندەرەکە، کە لە کۆتاییدا پورتوگالییەکانیان ناچار کرد لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٦٥٠دا خۆیان بەدەستەوە بدەن. شەڕی ناوخۆ و ھێرشە بەردەوامەکانی پاشای فارس نادر شا لە سەدەی ١٨یەمدا ناوچەکەی ناسەقامگیر کرد، و پێوەندییەکانی نێوان ناوچە ناوخۆیییەکان و مەسقەتی زیاتر ئاڵۆز کرد. ئەم بۆشاییی دەسەڵاتە لە عوماندا بووە ھۆی دەرکەوتنی بنەماڵەی ئال بوو سەعید، کە لەو کاتەوە تا ئێستا فەرمانڕواییی عومان دەکات.

«مەسقەت شارۆچکەیەکی گەورە و پڕ دانیشتووانە، لە ھەردوو لایەوە بە شاخی بەرز دەورەدراوە و بەشی پێشەوەی لە کەناری ئاوەکەوە نزیکە؛ لە دواوەی، بەرەو ناوچە ناوخۆیییەکان، دەشتێک ھەیە بە قەد گۆڕەپانی لیسبۆن گەورەیە، کە بە تەواوی بە حەوزەکانی خوێ داپۆشراوە. لەوێدا باخچەی میوە، بێستان و دارستانەکانی خورما ھەن لەگەڵ بیر بۆ ئاودانیان بە ھۆی ئامێری ئاودێری و بزوێنەرەکانی دیکەوە. بەندەرەکە بچووکە، بە شێوەی ناڵی ئەسپە و لە ھەموو باوبۆرانێک پارێزراوە.»

—ئەفۆنسۆ دی ئەلبوکێرک، دوای ڕووخانی مەسقەت، لە ساڵی ١٥٠٧دا.

باڵادەستیی دەریایی و سەربازیی مەسقەت لە سەدەی ١٩یەمدا لە لایەن سەعید کوڕی سوڵتانەوە سەرلەنوێ دامەزرایەوە، کە لە ٢١ی ئەیلوولی ١٨٣٣دا پەیماننامەیەکی لەگەڵ ئێدمۆند ڕۆبێرتس، نوێنەری سەرۆکی ئەمریکا ئەندروو جاکسۆن، واژوو کرد. دوای ئەوەی کۆنترۆڵی زەنگباری بەدەست ھێنا، لە ساڵی ١٨٤٠دا سەعید پایتەختەکەی گواستەوە بۆ شارۆچکەی بەردین، کە گەڕەکی کۆنی شاری زەنگبار بوو؛ بەڵام دوای مردنی لە ساڵی ١٨٥٦دا، کۆنترۆڵکردنی زەنگبار لەدەست چوو، کاتێک بوو بە سوڵتاننشینێکی سەربەخۆ لە ژێر دەسەڵاتی شەشەمین کوڕی، مەجید کوڕی سەعید (١٨٣٤/٥–١٨٧٠)، لە کاتێکدا سێیەمین کوڕی، ثوینی کوڕی سەعید، بوو بە سوڵتانی عومان.

دیمەنێکی مەسقەت، نزیکەی ١٩٠٢

تا سەدەی ١٩یەم، کۆمەڵگەیەکی گەورەی بازرگانیی ھیندوو لە شاری بەندەریدا زاڵ بوون بەسەر ژیانی بازرگانیی شارەکەدا. وا باوەڕ دەکرێت کە نیشتەجێبوونی ئەوان لە سەدەی پازدەیەمدا دەستی پێ کردبێت؛ پورتوگالییەکان بۆ دابینکردنی قۆرخکاریی بازرگانی لە ناوچەی زەریای ھیندی و کەنداوی فارسدا زۆر پشتیان پێ دەبەستن. سەندییەکان لە یەکەمینەکان بوون لەم سەردەمەدا، و دواتر کاتچییەکان بەدوایاندا ھاتن. کۆمەڵگەی بازرگانان ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە دەرکردنی ئەورووپییەکان لە ساڵی ١٦٥٠دا. ئەوان بەھۆی ئەو شەڕە ناوخۆیییەوە کاریگەر نەبوون کە بنەماڵەی ئال بوو سەعیدی دامەزراند و لە ژێر دەسەڵاتی ئەحمەد کوڕی سەعید ئەلبوسەعیدیدا بەردەوام بوون لە گەشەکردن. بازرگانییەکی گرنگ لە نێوان شارەکە و تاتادا ھەبوو، و دواتر، لەگەڵ کاتچ، کە بۆ ناوچەکانی دیکەی ھیندستان گەشەی کرد.

بەندەری مەسقەت، نزیکەی ١٩٠٣. لە پاشبنەمادا قەڵای جەلالی دیارە.

لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩یەمدا، دەسەڵاتی ئال بوو سەعید ڕووی لە کەمبوونەوە کرد و ئاڵۆزی لەگەڵ ئیمامەکانی ناوچە ناوخۆیییەکاندا سەرھەڵدایەوە. مەسقەت و مەترەح لە لایەن ھۆزەکانی ناوچە ناوخۆیییەکانەوە لە ساڵی ١٨٩٥ و دووبارە لە ساڵی ١٩١٥دا ھێرشیان کرایە سەر. ئاگربەستێکی کاتی لە لایەن بەریتانییەکانەوە نێوەندگیریی کرا، کە خۆسەریی زیاتری بە ناوچە ناوخۆیییەکان دا. بەڵام ململانێی نێوان ھۆزە جیاوازەکانی ناوچە ناوخۆیییەکان، و لەگەڵ سوڵتانی مەسقەت و عومان تا پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو بەردەوام بوو، و لە کۆتاییدا پەرەی سەند بۆ شۆڕشی زوفار (١٩٦٢). شۆڕشەکە سوڵتان سەعید کوڕی تەیموری ناچار کرد داوای یارمەتی لە بەریتانییەکان بکات بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکانی ناوچە ناوخۆیییەکان. ھەوڵە شکستخواردووەکەی تیرۆرکردنی سەعید کوڕی تەیمور لە ٢٦ی نیسانی ١٩٦٦دا بووە ھۆی گۆشەگیریی زیاتری سوڵتان، کە لە ناوەڕاستی ململانێکاندا شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی لە مەسقەتەوە بۆ سەڵالە گواستبووەوە. لە ٢٣ی تەممووزی ١٩٧٠دا، قابووس کوڕی سەعید، کوڕی سوڵتان، بە یارمەتیی بەریتانییەکان کودەتایەکی بێخوێنی لە کۆشکی سەڵالەدا ئەنجام دا، و وەک فەرمانڕووا دەسەڵاتی گرتە دەست.

بەندەری مەسقەت لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەم

بە یارمەتیی بەریتانییەکان، قابووس کوڕی سەعید کۆتایی بە ڕاپەڕینی زوفار ھێنا و ناوچە جیاوازەکانی ھۆزەکانی یەکخستەوە. ناوی وڵاتەکەی گۆڕی بۆ سوڵتاننشینی عومان (کە پێشتر بە مەسقەت و عومان دەوترا)، لە ھەوڵێکدا بۆ کۆتاییھێنان بە گۆشەگیریی ناوچە ناوخۆیییەکان لە مەسقەت. قابووس سوودی لە خزمەتی عومانییە لێھاتووەکان وەرگرت بۆ پڕکردنەوەی پایەکان لە حکوومەتە نوێیەکەیدا، کە لە کۆمپانیاکانی وەک گەشەپێدانی نەوتی عومانەوە ھێنابوونیان. وەزارەتی نوێ بۆ خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکانی وەک تەندروستی و پەروەردە دامەزران. دروستکردنی مینا قابووس، بەندەرێکی نوێ کە سەرەتا لە لایەن سەعید کوڕی تەیمورەوە بیرۆکەکەی دانرابوو، لە ڕۆژانی سەرەتای فەرمانڕواییی قابووسدا گەشەی پێدرا. بە ھەمان شێوە، فڕۆکەخانەیەکی نێونەتەوەییی نوێ لە ناوچەی سیب لە مەسقەت پەرەی پێدرا. کۆمەڵێک لە نووسینگە، کۆگا، دوکان و خانوو، گوندی کۆنی ڕووی لە مەترەح گۆڕی بۆ ناوچەیەکی بازرگانی. یەکەم پلانی گەشەپێدانی پێنج ساڵە لە ساڵی ١٩٧٦دا جەختی لەسەر گەشەپێدانی ژێرخانی مەسقەت کردەوە، کە لە ساڵانی ١٩٨٠–١٩٩٠کاندا دەرفەتی نوێی بۆ بازرگانی و گەشتوگوزار دابین کرد، و کۆچبەرانی لە سەرتاسەری ناوچەکەوە ڕاکێشا. لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٧دا، گەردەلوول گۆنو لە مەسقەتی دا و زیانی زۆری بە موڵک و ماڵ، ژێرخان و چالاکییە بازرگانییەکان گەیاند.

وێنە سەرەتایییەکانی شار و بەندەرەکە، کە لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا لە لایەن گەڕیدە و وێنەگری ئەڵمانی، ھێرمان بورخاردتەوە گیراون، ئێستا لە مۆزەخانەی ئەتنۆلۆژیی بەرلین پارێزراون.

سەرچاوەکان

‏