بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئەتینا

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئەسینا
Αθήνα (Greek)
پایتەخت
گۆڕەپانی مۆناستیراکی و ئاکرۆپۆلیسی ئەسینا
پارتینۆن
زاپێیۆن
پەرلەمانی یۆنان
کڵێسای گەورەی ئەسینا
ئەکادیمیای ئەسینا
ئاڵای ئەسینا
ئاڵا
مۆری فەرمیی ئەسینا
مۆر
ناسناوەکان: 
τὸ κλεινὸν ἄστυ (tò kleinòn ásty، "شارە شکۆدارەکە")
τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ (tò iostephès ásty، "شاری تاسی وەنەوشەیی")
شاری دانایی[١]
شاری عەقڵ[٢]
وڵاتیۆنان یۆنان
ناوچەی جوگرافییۆنانی ناوەڕاست
ناوچەی کارگێڕیئەتیکا
یەکەی ھەرێمیناوەڕاستی ئەسینا
ھاوناوئەتینا
ناوچەکان7
دەسەڵات
 • جۆرحکومەتی سەرۆک شارەوانی-ئەنجومەن
 • سەرۆک شارەوانیھاریس دوکاس[٣] (پاسۆک)
ڕووبەر
 • پایتەخت و شارەوانی٣٨٫٩٦٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٥٫٠٤٤ میلی چوارگۆشە)
 • شاری
٤١٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٥٩ میلی چوارگۆشە)
 • گەورەشار
٢٬٩٢٨٫٧١٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٬١٣٠٫٧٨٤ میلی چوارگۆشە)
بەرزترین بەرزایی
٣٣٨ مەتر (١٬١٠٩ پێ)
نزمترین بەرزایی
٧٠٫١ مەتر (٢٣٠٫٠ پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 (2021)[٤]
 • پایتەخت و شارەوانی٦٤٣٬٤٥٢
 • پلەیەکەمین شاری، یەکەمین میترۆ لە یۆنان
 • شاری
٣٬٠٥٩٬٧٦٤
 • چڕیی شاری٧٬٤٠٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٩٬٠٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
 • گەورەشار
٣٬٦٣٨٬٢٨١
 • چڕیی گەورەشار١٬٢٠٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٬٢٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
سەرناوی دانیشتووئەسینایی
کۆی بەرھەمی ناوخۆیی (GDP)
[٥]
 • میترۆ€115.495 ملیار (٢٠٢٤)
 • بۆ ھەر تاکێک€30,684 (٢٠٢٤)
ناوچەی کاتیUTC+2 (EET)
 • ھاوین (DST)UTC+3 (EEST)
کۆدی پۆستە
10x xx, 11x xx, 120 xx
تەلەفۆن21
تابلۆی ئۆتۆمۆبێلYxx, Zxx, Ixx
پیاوچاکی پارێزەردیۆنیسیۆس ئارێۆپاگیت (٣ی تشرینی یەکەم)
فڕۆکەخانە سەرەکییەکانفڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئەسینا
وێبگەcityofathens.gr

ئەتینا[ئ] پایتەخت و گەورەترین شاری یۆنانە. ئەتینا ناوچەیەکی گەورەی شارستانیی کەناراوییە لە دەریای ناویندا، ھەروەھا پایتەختی ھەرێمی ئەتیکایە و باشوورترین پایتەختە لە خاکی سەرەکیی ئەورووپا. بە ژمارەی دانیشتووانی ناوچە شارستانییەکەی کە زیاتر لە ٣٫٦ ملیۆن کەسە، دەبێتە ھەشتەمین گەورەترین ناوچەی شارستانی لە ناو یەکێتیی ئەورووپا (EU). شارەوانیی ئەتینا (یان شاری ئەتینا)، کە یەکەیەکی کارگێڕیی بچووکی ناوچە شارستانییە گەورەکەیە، لە ساڵی ٢٠٢١دا خاوەنی ٦٤٣٬٤٥٢ کەس بووە،[٤] لەناو سنوورە فەرمییەکانیدا، و ڕووبەرەکەی ٣٨٫٩٦ square kilometre (١٥٫٠٤ میلی چوارگۆشە) بووە.[٧][٨]

ئەتینا یەکێکە لە کۆنترین شارەکانی جیھان، کە مێژووی تۆمارکراوی بۆ زیاتر لە ٣٬٤٠٠ ساڵ دەگەڕێتەوە،[٩] و سەرەتایترین ئامادەیی مرۆڤ تێیدا دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ھەزارەی ١١ و ٧ی پێش زایین. بەپێی میتۆلۆژیای یۆنانی، شارەکە بەناوی ئەتینا، خواوەندی کۆنی یۆنانی بۆ دانایی، ناونراوە، بەڵام زانایانی مۆدێرن بە گشتی لەسەر ئەوە کۆکن کە خواوەندەکە ناوی خۆی لە شارەکەوە وەرگرتووە.[١٠] ئەتینای کلاسیک یەکێک بوو لە بەھێزترین دەوڵەت-شارەکان لە یۆنانی کۆندا. ناوەندێک بوو بۆ دیموکراسیی یۆنانیی کۆن، ھونەرەکان، پەروەردە و فەلسەفە،[١١][١٢] و کاریگەرییەکی زۆری لە سەرانسەری جیھانی ھێلینی و کیشوەری ئەورووپادا ھەبوو، بەتایبەتی لەناو ڕۆمای کۆندا.[١٣] لەبەر ئەم ھۆکارە زۆرجار بە لانکەی شارستانیەتی ڕۆژاوا و شوێنی لەدایکبوونی دیموکراسی دادەنرێت.[١٤][١٥]

لە سەردەمی ھاوچەرخدا ئەتینا گەورەشارێکی گەورەی کۆزمۆپۆلیتە و سەنتەری ژیانی ئابووری، دارایی، پیشەسازی، دەریایی، سیاسی و کەلتوورییە لە یۆناندا. بەپێی تۆڕی توێژینەوەی جیھانگیری و شارەکانی جیھان شارێکی جیھانیی ئاستی بێتا (+)یە،[١٦] و یەکێکە لە گەورەترین سەنتەرە ئابوورییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا. ھەروەھا کەرتی داراییی گەورەی ھەیە، و بەندەرەکەی پیرایۆس ھەم دووەم قەرەباڵغترین بەندەری سەرنشینانە لە ئەورووپا[١٧] و سێزدەھەمین گەورەترین بەندەری کۆنتێنەرەکانە لە جیھاندا.[١٨] ناوچەی گەورەشاری ئەتینا[١٩] لەودیو سنوورە کارگێڕییە شارەوانییەکانی خۆیەوە درێژ دەبێتەوە و پێکەوە لەگەڵ کۆمەڵگەی شارستانییەکەی، ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢١دا ٣٬٦٣٨٬٢٨١ کەس بووە[٤][٢٠][٢١] لە ڕووبەری ٢٬٩٢٨٫٧١٧ km2 (١٬١٣١ sq mi).[٨]

کەلەپووری سەردەمی کلاسیک ھێشتا لە شارەکەدا دیارە، کە لەلایەن مۆنیومێنتە کۆنەکان و بەرھەمە ھونەرییەکانەوە نیشان دەدرێن، و بەناوبانگترینیان پارتینۆنە، کە وەک نیشانەیەکی سەرەکیی کەلتووری ڕۆژاوای سەرەتایی ھەژمار دەکرێت. ئەتینا مۆنیومێنتەکانی ڕۆمی، بێزەنتی و ژمارەیەکی کەمتر لە مۆنیومێنتەکانی عوسمانیی پاراستووە، لەکاتێکدا ناوکی شارستانییە مێژووییەکەی تایبەتمەندییەکانی بەردەوامی بە درێژایی ھەزاران ساڵ مێژووەکەی دەنوێنێت. ئەتینا دوو شوێنی کەلەپووری جیھانی لەخۆ دەگرێت کە لەلایەن یوونێسکۆوە ناسێنراون: ئەکرۆپۆلیسی ئەتینا و دێری دافنیی سەدەکانی ناوەڕاست. ئەتینا نیشتمانی چەندین مۆزەخانە و دامەزراوەی کەلتوورییە، وەک مۆزەخانەی نەتەوەییی شوێنەوارناسی، کە گەورەترین کۆکراوەی کەلوپەلە کۆنەکانی یۆنانی لە جیھاندا تێدایە، و مۆزەخانەی ئەکرۆپۆلیس، مۆزەخانەی ھونەری سایکلادی، مۆزەخانەی بێناکی و مۆزەخانەی بێزەنتی و کریستیانی. ئەتینا میوانداری یەکەمین یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوچەرخی کرد لە ساڵی ١٨٩٦دا، و دوای ١٠٨ ساڵ میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ی کرد، کە کردیە یەکێک لەو پێنج شارەی کە زیاتر لە جارێک میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەیان کردووە.[٢٢]

وشەڕەتناسی و ناوەکان

[دەستکاری]

لە زمانی یۆنانیی کۆندا، ناوی شارەکە بریتی بوو لە Ἀθῆναι (Athênai، pronounced [atʰɛ̂ːnai̯] لە ئەتیکی کلاسیک)، کە وشەیەکی کۆیە. لە یۆنانیی پێشتردا، وەک یۆنانیی ھۆمەری، ناوەکە لە شێوەی تاکدا بەکاردەھێنرا بەناوی Ἀθήνη (Athḗnē).[٢٣] پێدەچێت دواتر وەک کۆ دەربڕدرابێت، ھاوشێوەی Θῆβαι (Thêbai) و Μυκῆναι (Μukênai). ڕەگی وشەکە پێدەچێت لە بنەچەیەکی یۆنانی یان ھیندوئەورووپایی نەبێت،[٢٤] و پێدەچێت پاشماوەی ژێردەستەی پێش-یۆنانیی ئەتیکا بێت.[٢٤]

لە سەردەمی دێرینی کلاسیکدا باسی ئەوە دەکرا کە ئایا ئەتینا ناوی لە خواوەندی پارێزەری شارەکە ئەتینا وەگرتووە (ئەتیکی Ἀθηνᾶ، Athēnâ، ئایۆنی Ἀθήνη، Athḗnē، و دۆری Ἀθάνα، Athā́nā) یان خواوەندەکە ناوی لە شارەکەوە وەرگرتووە.[٢٥] زانایانی مۆدێرن ئێستا بە گشتی لەسەر ئەوە کۆکن کە خواوەندەکە ناوی لە شارەکەوە وەرگرتووە،[٢٥] لەبەر ئەوەی پاشگری -ene لە ناوی شوێنەکاندا باوە، بەڵام بۆ ناوی کەسایەتییەکان دەگمەنە.[٢٥]

بەپێی ئەفسانەی دامەزراندنی ئەتینای کۆن، ئەتینا کە خواوەندی دانایی و جەنگ بوو، کێبڕکێی لەگەڵ پۆسایدن کە خواوەندی دەریاکان بوو دەکرد، بۆ ئەوەی ببنە پارێزەری ئەو شارەی کە ھێشتا بێ ناو بوو؛[٢٦] ئەوان ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە ھەرکەسێکیان باشترین دیاری بداتە ئەتینایییەکان دەبێتە پارێزەریان[٢٦] و سیکرۆپس، پاشای ئەتینایان وەک دادوەر دیاری کرد.[٢٦] بەپێی ئەو گێڕانەوەیەی کە لەلایەن سۆدۆ-ئەپۆلۆدۆرۆسەوە دراوە، پۆسایدن بە سیانەکەی کێشای بە زەویدا و سەرچاوەیەکی ئاوی سوێر ھەڵقوڵا.[٢٦] لە وەشانێکی تری ئەفسانەکە لە ھۆنراوەی جیۆرجیکەکانی ڤیرجیلەوە، پۆسایدن لەجیاتی ئەوە یەکەم ئەسپی بەخشییە ئەتینایییەکان.[٢٦] لە ھەردوو وەشانەکەدا، ئەتینا یەکەم درەختی زەیتوونی ماڵیکراوی پێشکەش بە ئەتینایییەکان کرد.[٢٦][٢٧]

سیکرۆپس ئەم دیارییەی قبوڵ کرد[٢٦] و ئەتینای وەک خواوەندی پارێزەری ئەتینا ڕاگەیاند.[٢٦][٢٧] لە سەدەی ١٧ەوە ھەشت ڕەچەڵەکی جیاوازی وشەکە پێشنیار کراون کە ئێستا بە گشتی ڕەت دەکرێنەوە. کریستیان لۆبێک پێشنیاری کرد کە ڕەگی ناوەکە وشەی ἄθος (áthos) یان ἄνθος (ánthos) بێت بە واتای "گوڵ"، بۆ ئەوەی ئەتینا وەک "شاری گوڵگرتوو" دەربخات. لودویگ ڤۆن دۆدەرلاین پێشنیاری کرد کە قەدی کارتی θάω، قەدی θη- (tháō، thē-، "مژین") بێت بۆ ئەوەی ئەتینا وەک خاوەنی خاکێکی بەپیت دەربخات.[٢٨]

بە ئەتینایییەکانیان دەوت لەبەرکەرانی سیسارک (Ancient Greek: Τεττιγοφόροι) لەبەر ئەوەی دەرزییان بەکاردەھێنا کە شێوەی سیسارکی زێڕینی ھەبوو. وەک ھێمایەک بۆ ئەوەی کە خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکەن (ئۆتۆکتۆن یان لەدایکبووی خاکەکە)، چونکە دامەزرێنەری ئەفسانەییی ئەتینا، ئێرێختیۆس ئۆتۆکتۆنێک بوو یان مۆسیقاژەن بوو، لەبەر ئەوەی سیسارک مێروویەکی "مۆسیقاژەن"ە.[٢٩] لە وێژەی کلاسیکدا زۆرجار شارەکە وەک شاری تاجی وەنەوشەیی ئاماژەی پێدەکرا، کە یەکەمجار لە پیندارەوە بە ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (iostéphanoi Athânai) تۆمارکراوە، یان وەک τὸ κλεινὸν ἄστυ (tò kleinòn ásty، "شارە پڕشکۆکە").

لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ناوی شارەکە جارێکی تر وەک تاک بەکاردەھێنرایەوە بە شێوەی Ἀθήνα. ناوە جێگرەوەکانی تر بریتی بوون لە سێتینەس، ساتینە و ئەستینەس، کە ھەموویان لە دابەشبوونی ھەڵەی دەستەواژەی ئامرازی پەیوەندییەوە وەرگیراون.[٣٠] پاشا ئەلفۆنسۆی دەیەمی کاستیل ڕەگناسیی ھەڵە دەخاتە پاڵ ئۆڤید وەک "ئەو شوێنەی بێ مەرگە" بەھۆی ھونەر و زانستەکانی ئەتیناوە "کە ھەرگیز نامرن".[٣١] بە زمانی تورکیی عوسمانی پێی دەوترا آتينا‎ Ātīnā.[٣٢]

مێژوو

[دەستکاری]

سەردەمی دێرین

[دەستکاری]

کۆنترین ئامادەییی مرۆڤی ناسراو لە ئەتینا ئەشکەوتی شیستە، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ھەزارەی ١١ تا ٧ی پێش زایین.[٣٣] ئەتینا بۆ ماوەی لانی کەم ٥٬٠٠٠ ساڵ (٣٠٠٠ی پ.ز) بەردەوام ئاوەدان بووە.[٣٤][٣٥] لە دەوروبەری ١٤٠٠ پێش زاییندا، شوێنەکە ببووە سەنتەرێکی گرنگی شارستانیەتی مایکینی، و ئەکرۆپۆلیس شوێنی قەڵایەکی گەورەی مایکینی بووە، کە پاشماوەکانی بەشێک لە دیوارە ناسراوەکانی سایکلۆپیندا دەردەکەون.[٣٦] بە پێچەوانەی سەنتەرە مایکینییەکانی ترەوە وەک مایکینی و پایلۆس، نازانرێت ئایا ئەتینا تووشی وێرانبوون بووە یان نا لە دەوروبەری ١٢٠٠ پێش زاییندا، کە ڕووداوێکە زۆرجار دەدرێتە پاڵ ھێرشی دۆریەکان، و ئەتینایییەکان ھەمیشە پێیان وابوو کە ئەوان ئایۆنیی تەواون بێ ھیچ ڕەگەزێکی دۆری. ھەرچۆنێک بێت، ئەتیناش، وەک زۆرێک لە شوێنەکانی تری چاخی بڕۆنز، بۆ ماوەی نزیکەی ١٥٠ ساڵ دواتر تووشی دابەزینی ئابووری بوو.[٣٧] گۆڕەکانی چاخی ئاسن، لە کێرامیکۆس[٣٨] و شوێنەکانی تر، زۆرجار کەلوپەلی دەوڵەمەندیان تێدایە و ئەوە دەردەخەن کە لە ساڵی ٩٠٠ی پێش زایینەوە ئەتینا یەکێک بووە لە سەنتەرە سەرەکییەکانی بازرگانی و خۆشگوزەرانی لە ناوچەکەدا.[٣٩]

ئەتینای کلاسیک

[دەستکاری]

لە سەدەی شەشەمی پێش زاییندا، نائارامییەکی بەربڵاوی کۆمەڵایەتی بووە ھۆی ڕیفۆرمەکانی سۆلۆن. ئەمانە ڕێگەیان خۆشکرد بۆ ھێنانەکایەی دیموکراسی لەلایەن کلايستێنێسەوە لە ٥٠٨ی پێش زایین. ئەتینا لەو کاتەدا ببووە ھێزێکی دەریاییی بەرچاو بە کەشتیگەلێکی گەورەوە، و یارمەتیی یاخیبوونی شارە ئایۆنییەکانی دا دژی دەسەڵاتی فارسی. لە جەنگەکانی یۆنان و فارسدا کە بەدوایدا ھات ئەتینا، لەگەڵ سپارتا و پلاتیا، سەرکردایەتیی ھاوپەیمانییەکی دەوڵەتە یۆنانییەکانی کرد کە لە کۆتاییدا فارسەکانیان دەرپەڕاند، و بە سەرکردایەتیی میلتیادێس لە ماراسۆن لە ٤٩٠ پێش زایین، و بەشێوەیەکی یەکلاکەرەوە لە سالامیس بە سەرکردایەتیی تێمیستۆکلیس لە ٤٨٠ پێش زایین تێکیان شکاندن. بەڵام ئەمە ڕێگری نەکرد لەوەی ئەتینا لەلایەن فارسەکانەوە لە یەک ساڵدا دوو جار بگیرێت و تاڵان بکرێت، ئەمەش دوای بەرگرییەکی ئازایانە بەڵام شکستخواردوو لە تێرمۆپیلای لەلایەن سپارتایییەکان و یۆنانییەکانی ترەوە بە سەرکردایەتیی پاشا لیۆنیداسی یەکەم،[٤٠] دوای ئەوەی ھەردوو بیۆشیا و ئەتیکا کەوتنە دەست فارسەکان.

کۆمکاری دێلۆس بە سەرکردایەتیی ئەتینا پێش جەنگی پێلۆپۆنێزی لە ٤٣١ی پێش زایین

ئەو دەیانەی کە بەدوایدا ھاتن بە سەردەمی زێڕینی ئەتینای سەدەی پێنجەم ناسراون، کە لەو ماوەیەدا ئەتینا بووە شاری پێشەنگی یۆنانی کۆن، بە دەستکەوتە کەلتوورییەکانیەوە بنەماکانی شارستانیەتی ڕۆژاوای دانا.[١٤][١٥] شانۆنامەنووسانی وەک ئیسکلس، سۆفۆکلیس و ئۆریپیدیس لەم سەردەمەدا لە ئەتینا گەشەیان کرد، ھەروەھا مێژوونووسانی وەک ھێرۆدۆت و توسیدیدیس، و پزیشک ھیپۆکراتس، و فەیلەسووفەکان سوقرات و ئەفلاتوون. بە ڕێبەرایەتیی پێریکلێس، کە برەوی بە ھونەر دەدا و دیموکراسیی پێشخست، ئەتینا دەستی بە بەرنامەیەکی بیناسازیی گەورە کرد کە تێیدا ئەکرۆپۆلیسی ئەتینا دروستکرا (لەوانەش پارتینۆن)، ھەروەھا بنیاتنانی ئیمپراتۆریەت لە ڕێگەی کۆمکاری دێلۆسەوە. کە لە بنەڕەتدا بە مەبەستی دروستکردنی کۆمەڵەیەک بوو بۆ دەوڵەت-شاری یۆنانییەکان بە سەرکردایەتیی کیمۆن بۆ بەردەوامیدان بە جەنگ دژی فارسەکان، بەڵام کۆمکارەکە زوو بووە ئامرازێک بۆ خواستە ئیمپراتۆرییەکانی خودی ئەتینا. گرژییەکانی لێی کەوتەوە بوونە ھۆی جەنگی پێلۆپۆنێزی (٤٣١–٤٠٤ پێش زایین)، کە تێیدا ئەتینا بە دەستی ڕکابەرەکەی سپارتا شکستی ھێنا.[٤١]

پارتینۆن لەسەر گردی ئەکرۆپۆلیسی ئەتینا، کە تەرخان کراوە بۆ ئەتینا پارتینۆس

سەرەڕای ئەوەش، شارەکە زوو وەک ھێزێکی گەورە لە جیھانی یۆنانیدا سەرلەنوێ دەرکەوتەوە، و کۆمکاری دووەمی ئەتینای دروستکرد لە سەردەمی ھەژموونی سپارتا و سیبس. تا ناوەڕاستی سەدەی چوارەمی پێش زایین شانشینی باکووری یۆنانی مەقدوونیا ببووە زاڵ بەسەر کاروباری یۆنانیدا. لە ٣٣٨ی پێش زایین سوپای فلیپی دووەمی مەقدوونیا و کوڕەکەی ئەلێکساندەری مەزن لە شەڕی کایرۆنیادا شکستیان بە ھاوپەیمانییەکی ھەندێک لە دەوڵەت-شارەکانی یۆنان ھێنا کە بە سەرکردایەتیی ئەتینا و سیبس بوو. دوای ئەم شکستە، ئەتینا چووە پاڵ کۆمکاری ھێلینی لەژێر دەسەڵاتی فلیپ و دواتر ئەلێکساندەر.

ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی

[دەستکاری]

دواتر، لە سەردەمی ڕۆمادا، بەھۆی خوێندنگە پڕبایەخەکانییەوە، ئەتینا پێگەی شاری ئازادی پێدرا. لە سەدەی دووەمی زایینیدا، ئیمپراتۆری ڕۆمی ھادریان، کە خۆی ھاووڵاتییەکی ئەتینایی بوو،[٤٢] فەرمانی دا بە دروستکردنی چەندین بینای گشتی. پۆڵسی نێردراو لە دووەمین گەشتی مزگێنیدەرانەیدا سەردانی ئەتینای کرد. ئەتینا لە ٢٦٧ی زایینیدا لەلایەن ھۆزێکی جێرمانییەوە تاڵان کرا.

لە سەرەتای سەدەی ٤ی زایینیدا ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژھەڵات لە کۆنستانتینۆپڵەوە دەستی بە فەرمانڕەوایی کرد، و لەگەڵ دروستکردن و فراوانبوونی شاری ئیمپراتۆریەتەکەدا، زۆرێک لە بەرھەمە ھونەرییەکانی ئەتینا لەلایەن ئیمپراتۆرەکانەوە بۆ ڕازاندنەوەی ئەو شارە بران. ئیمپراتۆریەتەکە بوو بە مەسیحی، و بەکارھێنانی لاتینی کەمبووەوە لە بەرژەوەندیی بەکارھێنانی تەواوەتیی یۆنانی؛ لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیدا، ھەردوو زمانەکە بەکاردەھێنران. لە سەردەمی کۆتاییی ڕۆمیدا، ئەتینا لەلایەن ئیمپراتۆرەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا و تا سەدەی ١٣ بەردەوام بوو، ھاووڵاتییەکانی خۆیان وەک ھاووڵاتیی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی ("ڕۆمایۆیی") دەناسان. گۆڕانی ئیمپراتۆریەت لە بتپەرستییەوە بۆ مەسیحیەت کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ئەتینا ھەبوو، و بووە ھۆی کەمبوونەوەی ڕێزگرتن لە شارەکە.[٣٥] مۆنیومێنتە کۆنەکانی وەک پارتینۆن، ئێریکسیۆن و ھیفایستیۆن (تیسیۆن) کران بە کڵێسا. لەگەڵ ئەوەی ئیمپراتۆریەتەکە زیاتر و زیاتر دژە بتپەرستی بوو، ئەتینا بووە شارۆچکەیەکی ھەرێمی و بەخت و چارەنووسی ھەڵبەز و دابەزی بەخۆیەوە بینی.

شارەکە وەک سەنتەرێکی گرنگی فێربوون مایەوە، بەتایبەتی لە بواری نیۆپلاتۆنیزم—بە ھەبوونی قوتابییە دیارەکانی وەک گریگۆری نەزیانزۆس، باسیلی قەیسەری و ئیمپراتۆری ڕۆمی جولیان (r. 355–363)—و بەھۆی ئەوەشەوە بووە سەنتەرێکی بتپەرستی. کەلوپەلی مەسیحی لە تۆمارە شوێنەوارییەکاندا دەرناکەون تا سەرەتای سەدەی ٥.[٤٣] داگیرکردن و تاڵانکردنی شارەکە لەلایەن ھێرولەکانەوە لە ساڵی ٢٦٧ و لەلایەن ڤیزیگۆتەکانەوە بە سەرکردایەتی پاشایان ئەلاریچی یەکەم (r. 395–410) لە ساڵی ٣٩٦دا، زەبرێکی گەورەی لە پێکھاتە و سەروەتی شارەکە دا، و ئەتینا لەو کاتەوە بچووک بووەوە بۆ ناوچەیەکی قەڵابەندکراوی بچووک کە بەشێکی کەمی شاری کۆنی دەگرتەوە.[٤٣] ئیمپراتۆر جەستنیانی یەکەم (r. 527–565) لە ساڵی ٥٢٩دا وانەوتنەوەی فەلسەفەی لەلایەن بتپەرستەکانەوە قەدەغە کرد،[٤٤] کە ڕووداوێک بوو کاریگەرییەکەی لەسەر شارەکە زۆر مشتومڕی لەسەرە،[٤٣] بەڵام بە گشتی وەک کۆتاییی مێژووی دێرینی ئەتینا ھەژمار دەکرێت.

ئەتینای بێزەنتی

[دەستکاری]
دێری دافنی، دێرێکی سەدەی ١١ی بێزەنتییە لە باکووری ڕۆژاوای ناوەڕاستی ئەتینا، کە وەک شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ دەستنیشان کراوە.

ئەتینا لە ساڵی ٥٨٢دا لەلایەن سلاڤەکانەوە تاڵان کرا، بەڵام دواتر لە دەستی ئیمپراتۆریەتدا مایەوە، وەک ئەوەی لە سەردانی ئیمپراتۆر کۆنستانسی دووەم (r. 641–668) لە ٦٦٢/٣ و لەخۆگرتنی لەناو سیمی ھێلاسدا دەردەکەوێت.[٤٣] شارەکە ھەڕەشەی ھێرشەکانی ساراسینەکانی لەسەر بوو لە سەدەکانی ٨-٩دا—لە ساڵی ٨٩٦دا، ئەتینا ھێرشی کرایە سەر و پێدەچێت بۆ ماوەیەکی کورت داگیرکرابێت، ڕووداوێک کە ھەندێک پاشماوەی شوێنەواری و توخمی نەخشی عەرەبی لە بینا ھاوچەرخەکاندا جێھێشتووە[٤٥]—بەڵام ھەروەھا بەڵگە ھەیە لەسەر ھەبوونی مزگەوتێک لە شارەکەدا لەو کاتەدا.[٤٣] لە کێشە گەورەکەی سەر وێنەشکێنیی بێزەنتیدا، بە گشتی وا دادەنرێت کە ئەتینا پشتگیری لە ھەڵوێستی وێنەپەرستەکان کردبێت، بەتایبەتی بەھۆی ئەو ڕۆڵەی کە ئیمپراتۆر خانمی ئەتینایی ئایرینی ئەتینا لە کۆتاییھێنان بە قۆناغی یەکەمی وێنەشکێنیدا لە ئەنجومەنی دووەمی نیکیا لە ساڵی ٧٨٧دا گێڕای.[٤٣] چەند ساڵێک دواتر، ئەتینایییەکی تر، تیۆفانۆ، بوو بە ئیمپراتۆر خانم وەک ھاوسەری پاشا ستۆراکیۆس (فەرمانڕەوایی ٨١١-٨١٢).[٤٣]

ھێرشی تورکەکان بۆ سەر ئیمپراتۆریەتەکە دوای شەڕی مانزیکێرت لە ساڵی ١٠٧١، و ئەو شەڕە ناوخۆیییانەی بەدوایدا ھاتن، تا ڕادەیەکی زۆر بەلای ناوچەکەدا تێپەڕین و ئەتینا ژیانی ھەرێمیی خۆی بە سەلامەتی بەردەوام پێدا. کاتێک ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی لەلایەن سەرکردایەتیی پتەوی سێ ئیمپراتۆری کۆمنینۆس، واتا ئەلێکسیۆس، جۆن و مانوێل ڕزگارکرا، ئەتیکا و ناوچەکانی تری یۆنان بووژانەوە. بەڵگە شوێنەوارییەکان پێمان دەڵێن کە شارۆچکە ناوەڕاستییەکە قۆناغێکی گەشەسەندنی خێرا و بەردەوامی بەخۆیەوە بینیوە، کە لە سەدەی ١١ەوە دەستی پێکردووە و تا کۆتایی سەدەی ١٢ بەردەوام بووە.

تەلاری فرانکیی ئەکرۆپۆلیسی ئەتینا لە ساڵی ١٨٧٤، ساڵێک پێش ڕووخاندنی، لەگەڵ وێرانەکانی پرۆپیلایا و دیمەنی ڕۆژاوا بەسەر دەشتی ئەتیناییدا بەرەو چیای ئایگالێئۆ

ئاگۆرا (بازاڕ) کە لە کۆتایییەکانی سەردەمی کۆنەوە چۆڵ کرابوو، دەستی پێکرایەوە بە دروستکردنی بینا لەسەری، و بە زوویی شارۆچکەکە بوو بە سەنتەرێکی گرنگ بۆ بەرھەمھێنانی سابوون و بۆیە. گەشەی شارۆچکەکە سەرنجی ڤێنیزییەکان و بازرگانە جۆراوجۆرەکانی تری ڕاکێشا کە سەردانی بەندەرەکانی ئیجەیان دەکرد، بۆ ئەتینا. ئەم ئارەزووە لە بازرگانیدا پێدەچێت زیاتر خۆشگوزەرانیی ئابووریی شارۆچکەکەی زیاد کردبێت.[٤٦]

سەدەکانی ١١ و ١٢ سەردەمی زێڕینی ھونەری بێزەنتی بوون لە ئەتینادا. نزیکەی ھەموو گرنگترین کڵێساکانی ناوەڕاستی بێزەنتی لە ناو ئەتینا و دەوروبەریدا لەم دوو سەدەیەدا دروستکراون، و ئەمەش ڕەنگدانەوەی گەشەکردنی شارۆچکەکەیە بە گشتی. ئەم خۆشگوزەرانییەی سەدەکانی ناوەڕاست بەردەوام نەبوو.

دوکایەتیی ئەتینا

[دەستکاری]

لە ساڵی ١٢٠٤، خاچپەرستیی چوارەم ئەتینای داگیرکرد و شارەکە لە لاتینییەکان وەرنەگیرایەوە تا ئەو کاتەی لەلایەن تورکە عوسمانییەکانەوە گیرا. تا سەدەی ١٩ حکومەتەکەی نەبووەوە بە یۆنانی. لە ساڵی ١٢٠٤ تا ١٤٥٨، ئەتینا لەلایەن لاتینییەکانەوە لە سێ قۆناغی جیاوازدا، دوای شەڕە خاچپەرستییەکان، فەرمانڕەوایی دەکرا. "لاتینییەکان" یان "فرانکەکان"، ئەورووپییەکانی ڕۆژاوا و شوێنکەوتووانی کڵێسای لاتین بوون کە ھێنرابوونە ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوین لە کاتی شەڕە خاچپەرستییەکاندا. لەگەڵ ناوچەکانی تری یۆنانی بێزەنتیدا، ئەتینا بەشێک بوو لە زنجیرەیەک فیفی دەرەبەگایەتی، ھاوشێوەی دەوڵەتە خاچپەرستەکان کە لە سووریا و لە قوبرس دامەزرابوون دوای خاچپەرستیی یەکەم. ئەم قۆناغە بە فرانقۆکراتیا ناسراوە.

ئەتینای عوسمانی

[دەستکاری]
دووەمین مزگەوتی پارتینۆن لە پارتینۆنە کاولبووەکەدا، کە لەلایەن بۆردومانێکی ڤێنیزییەوە لە ١٦٨٧ وێرانکرا، وەک چۆن لەلایەن پیێر پێتیێر لە ١٨٣٠ەکاندا کێشراوە
مزگەوتی تزیستاراکیس، مزگەوتێکی عوسمانییە، لە ساڵی ١٧٥٩ دروستکراوە، لە گۆڕەپانی مۆناستیراکی

یەکەم ھێرشی عوسمانی بۆ سەر ئەتینا، کە بریتی بوو لە داگیرکردنێکی کورتخایەنی شارۆچکەکە، لە ساڵی ١٣٩٧دا ھات، بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵەکانی عوسمانی یەعقووب پاشا و تیمورتاش.[٤٥] لە ساڵی ١٤٥٨دا، ئەتینا لەلایەن عوسمانییەکانەوە بە سەرکردایەتیی ڕاستەوخۆی سوڵتان محەممەدی دووەم گیرا.[٤٥] کاتێک سوڵتانی عوسمانی سواری ئەسپەکەی بوو بۆ ناو شارەکە، زۆر سەرسام بوو بە جوانیی مۆنیومێنتە کۆنەکانی و فەرمانێکی دەرکرد کە قەدەغەی تاڵانکردن یان وێرانکردنیانی دەکرد، بە سزای مەرگ. پارتینۆن کرا بە مزگەوتی سەرەکیی شارەکە.[٣٥]

لەژێر فەرمانڕەواییی عوسمانییەکاندا، ئەتینا گرنگییەکەی لەدەست دا و ژمارەی دانیشتووانەکەی زۆر کەمی کرد، و وەک "شارۆچکەیەکی لادێیی بچووک" مایەوە (فرانتس بابینجەر).[٤٥] لە سەرەتای سەدەی ١٧ەوە، ئەتینا کەوتە ژێر دەسەڵاتی قزلەر ئاغا، گەورە خەسێنراوی ڕەشی ناو حەرەمسەرای سوڵتان. شارەکە لە بنەڕەتدا لەلایەن سوڵتان ئەحمەدی یەکەمەوە (r. 1603–1617) بەخشرابووە بەسیلیکا، یەکێک لە کەنیزەکە دڵخوازەکانی، کە خەڵکی شارەکە بوو، ئەمەش وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ سکاڵاکانی دژی بەڕێوەبردنی خراپی حاکمە ناوخۆیییەکان. دوای مردنی، ئەتینا کەوتە ژێر سەرپەرشتیی قزلەر ئاغاوە.[٤٧]

تورکەکان دەستیان بە پراکتیزەی ھەڵگرتنی بارووت و تەقەمەنی لە پارتینۆن و پرۆپیلایادا کرد. لە ساڵی ١٦٤٠دا، ھەورەبرووسکەیەک لە پرۆپیلایای دا و بووە ھۆی وێرانبوونی.[٤٨] لە ساڵی ١٦٨٧دا، لە کاتی شەڕی مۆریادا، ئەکرۆپۆلیس لەلایەن ڤێنیزییەکانەوە بە سەرکردایەتیی فرانسیسکۆ مۆرۆسینی گەمارۆ درا، و پەرستگای ئەتینا نایک لەلایەن عوسمانییەکانەوە ھەڵوەشێنرایەوە بۆ قایمکردنی پارتینۆن. گوللەیەک کە لە کاتی بۆردومانکردنی ئەکرۆپۆلیسدا تەقێنرا (لە ٢٦ی ئەیلوول)، بووە ھۆی تەقینەوەی کۆگایەکی بارووت لە پارتینۆندا، و بیناکە بە سەختی زیانی بەرکەوت، و ئەمە ئەو شێوەیەی پێدا کە تا ئەمڕۆ ھەیەتی. داگیرکاریی ڤێنیزییەکان لە ئەتینا بۆ ماوەی شەش مانگ بەردەوام بوو، و ھەردوو ڤێنیزییەکان و عوسمانییەکان بەشدارییان لە تاڵانکردنی پارتینۆندا کرد. یەکێک لە میچی کۆڵەکە ڕۆژاوایییەکانی لادرا، کە زیانی زیاتری بە پێکھاتەکە گەیاند.[٣٥][٤٥] لە سەردەمی داگیرکاریی ڤێنیزییەکاندا، ھەردوو مزگەوتەکەی شارەکە کران بە کڵێسای کاسۆلیک و پرۆتێستانت، بەڵام لە ٩ی نیسانی ١٦٨٨دا ڤێنیزییەکان جارێکی تر ئەتینایان بۆ عوسمانییەکان جێھێشت.[٤٥]

مێژووی ھاوچەرخ

[دەستکاری]

شۆڕشی یۆنانیی ١٨٢١

[دەستکاری]
چوونەژوورەوەی پاشا ئۆتۆی یۆنان بۆ ئەتینا لەلایەن پیتەر ڤۆن ھێس، ١٨٣٩

لە ساڵی ١٨٢٢دا، یاخیبووانی یۆنانی شارەکەیان گرت، بەڵام لە ساڵی ١٨٢٦دا جارێکی تر کەوتەوە دەست عوسمانییەکان، ھەرچەندە ئەکرۆپۆلیس تا حوزەیرانی ١٨٢٧ خۆی ڕاگرت. دیسانەوە مۆنیومێنتە کۆنەکان زیانی زۆریان بەرکەوت. ھێزەکانی عوسمانی تا مانگی ئازاری ١٨٣٣ لە دەسەڵاتدا مانەوە، کاتێک کشانەوە.

پایتەختی یۆنانی مۆدێرن

[دەستکاری]

لە دوای شەڕی سەربەخۆییی یۆنان و دامەزراندنی شانشینی یۆنان، ئەتینا وەک جێگرەوەی ناڤپلیۆ ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە دووەم پایتەختی دەوڵەتی نوێی سەربەخۆی یۆنان لە ساڵی ١٨٣٤دا، زیاتر بەھۆی ھۆکاری مێژوویی و سۆزدارییەوە.[٤٩] لەو کاتەدا، دوای ئەو کاولکارییە بەرفراوانەی کە لە کاتی شەڕی سەربەخۆییدا تووشی ببوو، ببوە شارۆچکەیەکی کەمتر لە ٤٬٠٠٠ کەسی (کەمتر لە نیوەی دانیشتووانی پێشووی) کە لە کۆمەڵێک خانووی پەرشوبڵاو پێک ھاتبوو لە بناری ئەکرۆپۆلیس. یەکەمین پاشای یۆنان، پاشا ئۆتۆی خەڵکی باڤاریا، داوای لە تەلارسازان ستاماتیۆس کلیانثیس و ئێدوارد شاوبێرت کرد کە پلانی شارێکی مۆدێرن دابڕێژن کە گونجاو بێت بۆ پایتەختی دەوڵەتێک.

یەکەم پلانی شاری مۆدێرن پێکھاتبوو لە سێگۆشەیەک کە لەلایەن ئەکرۆپۆلیس، گۆڕستانی کۆنی کێرامیکۆس و کۆشکی نوێی پاشای باڤاریاوە (کە ئێستا پەرلەمانی یۆنانی تێدایە) دیاری کرابوو، بۆ ئەوەی تیشک بخاتە سەر بەردەوامیی نێوان ئەتینای مۆدێرن و کۆن. نیۆکلاسیسیزم، کە شێوازی نێودەوڵەتیی ئەم سەردەمە بوو، ئەو شێوازە تەلارسازییە بوو کە تەلارسازە باڤاری، فەرەنسی و یۆنانییەکانی وەک ھانسن، کلێنزێ، بۆلانجەر یان کافتانتزۆگلۆ یەکەمین بینا گشتییە گرنگەکانی پایتەختە نوێیەکەیان پێ نەخشاند.

لە ساڵی ١٨٩٦، ئەتینا میوانداری یەکەمین یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی مۆدێرنی کرد. لە ساڵانی ١٩٢٠دا ژمارەیەک لە پەنابەرانی یۆنانی، کە لە ئاسیای بچووکەوە دەرکرابوون دوای شەڕی یۆنان و تورکیا و ئالوگۆڕی دانیشتووان لە نێوان یۆنان و تورکیادا، ژمارەی دانیشتووانی ئەتینایان بەرزکردەوە.

ئەتینا لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا

[دەستکاری]

ئەتینا لەلایەن وڵاتانی تەوەرەوە (بە پلەی یەکەم سەربازە ئەڵمانییەکان) لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا داگیرکرا و تووشی نەھامەتی و برسێتییەکی ترسناک بوو لە ساڵانی کۆتایی جەنگەکەدا. قاتوقڕییە گەورەکە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر شارەکە ھەبوو لە کاتی داگیرکارییەکەدا. چەندین ڕێکخراوی بەرھەڵستکار لە ناو ئەتینادا ھەبوون بۆ شەڕکردن دژی داگیرکاری، و EAM بزووتنەوەی سەرەکیی بەرھەڵستکاریی یۆنانی بوو.

ئەتینای دوای جەنگی جیھانیی دووەم

[دەستکاری]
ئاگری ئۆڵۆمپیاد لە مەراسیمی کردنەوەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤

دوای ڕزگارکردنی یۆنان لە دەوڵەتانی تەوەر، دێکێمڤریانا شاری ھەژاند بەھۆی شەڕێکی قورسەوە لە نێوان ھێزە کۆمۆنیستەکان و ھێزەکانی حکومەت کە لەلایەن بەریتانیاوە پاڵپشتی دەکران. دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی ناوخۆیی، دانیشتووانی ئەتینا لە ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠ەکاندا گەشەیەکی خێرایان بەخۆوە بینی. لە ساڵانی ١٩٨٠ەکاندا دەرکەوت کە دووکەڵ و تەم (Smog) لە کارگەکان و ئەو ئۆتۆمبێلانەی ڕۆژ بە ڕۆژ ژمارەیان لە زیادبووندا بوو، ھەروەھا نەبوونی ڕووبەری کراوەی پێویست بەھۆی قەرەباڵغییەوە، بووەتە گەورەترین ئاڵەنگاریی شارەکە. زنجیرەیەک ڕێکاری دژە-پیسبوون کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی شارەکەوە لە ساڵانی ١٩٩٠ەکاندا گیرانەبەر، لەگەڵ باشترکردنێکی بەرچاوی ژێرخانی شارەکە (لەوانەش ڕێگای خێرای ئەتیکی ئۆدۆس، فراوانکردنی مێترۆی ئەتینا، و فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەتینای نوێ)، پیسبوونیان بە ڕێژەیەکی بەرچاو کەمکردەوە و ئەتینایان کرد بە شارێکی زۆر کاراتر و لەبارتر بۆ ژیان. ئەتینا میوانداریی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ی کرد. باشترکردنەکانی زیاتری شارەکە لە ساڵانی ٢٠٢٠ەکاندا بەدرێژایی ناوچەی کەناراوەکان دەستیان پێکرد، لەوانەش پڕۆژەی پەرەپێدانی پارکی ھێلێنیکۆن و نوێکردنەوەی فاڵیرۆ دێلتا، کە زێدە دەبن بۆ سەنتەری کەلتووریی دامەزراوەی ستاڤرۆس نیارکۆس. پەرەپێدانی پارکی ھێلێنیکۆن ھوتێل و گازینۆی ھارد ڕۆک ھوتێل و کازینۆی ئەتینا لەخۆ دەگرێت، کە یەکەمین ھاڤینەھەواری گشتگیرە لە کیشوەری ئەورووپا، لەگەڵ تاوەری ڕیڤێرا.

جوگرافیا

[دەستکاری]
ناوچەی شارستانیی ئەتینا لە ناو حەوزی ئەتیکادا، وەک لە بۆشاییی ئاسمانەوە دەبینرێت

ئەتینا بەسەر دەشتی ناوەڕاستی ئەتیکادا بڵاوبووەتەوە کە زۆرجار بە حەوزی ئەتینا یان حەوزی ئەتیکا (بە Greek: Λεκανοπέδιο Αθηνών/Αττικής, romanised: Lekanopédio Athinón/Attikís) ناو دەبرێت. حەوزەکە بە چوار چیای گەورە دەورە دراوە: چیای ئایگالێئۆ لە ڕۆژاوا، چیای پارنیتا لە باکوور، چیای پێنتێلیکۆس لە باکووری ڕۆژھەڵات و چیای ھیمێتۆس لە ڕۆژھەڵاتەوە.[٥٠] لەودیو چیای ئایگالێئۆ، دەشتی سریاسیان ھەیە، کە درێژکراوەی دەشتی ناوەڕاستە بەرەو ڕۆژاوا. کەنداوی سارۆنیک دەکەوێتە باشووری ڕۆژاواوە. چیای پارنیتا بەرزترین چیایە لە نێوان چوار چیاکەدا (١٬٤١٣ مەتر or ٤٬٦٣٦ پێ)،[٥١] و وەک پارکی نەتەوەیی ڕاگەیەنراوە. ناوچەی شارستانیی ئەتینا بە درێژاییی ٥٠ kiloمەتر (٣١ mi) لە ئەگیۆس ستێفانۆس لە باکوورەوە بۆ ڤارکیزا لە باشوور درێژ دەبێتەوە. شارەکە دەکەوێتە ناوچەی مامناوەندی باکوور، ٣٨ پلەی باکووری ھێڵی کەمەرەیی زەوی.

ئەتینا لە دەوروبەری ژمارەیەکی زۆر لە گردەکان دروست کراوە. لیکابێتوس یەکێکە لە بەرزترین گردەکانی ناوجەرگەی شارەکە و دیمەنێکی سەرتاپایی بۆ تەواوی حەوزی ئەتیکا دەڕەخسێنێت. کەشناسیی ئەتینا بە یەکێک لە ئاڵۆزترینەکان لە جیھاندا دادەنرێت لەبەر ئەوەی چیاکانی دەبنە ھۆی دیاردەی پێچەوانەبوونەوەی پلەی گەرمی کە، شانبەشانی سەختییەکانی حکومەتی یۆنانی لە کۆنترۆڵکردنی پیسبوونی پیشەسازیدا، بەرپرسیار بووە لە کێشەکانی پیسبوونی ھەوا کە شارەکە ڕووبەڕووی بووەتەوە.[٣٥] ئەم کێشەیە تەنھا تایبەت نییە بە ئەتینا؛ بۆ نموونە، لۆس ئانجلەس و مەکسیکۆ سیتییش بە دەست کێشەی ھاوشێوەی پێچەوانەبوونەوەی بەرگەھەواوە دەناڵێنن.[٣٥]

ڕووبارەکانی سێفیسۆس، ئیلیسۆس و جۆگەی ئێریدانۆس ڕووبارە مێژووییەکانی ئەتینان.

ژینگە

[دەستکاری]
تەم و دووکەڵ لە ئەتینا

تا کۆتایییەکانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو پیسبوونی ئەتینا ئەوەندە وێرانکەر ببوو کە بە وتەی وەزیری ڕۆشنبیریی ئەوکاتی یۆنان، کۆنستانتین تریپانیس، "... وردەکارییە ھەڵکۆڵراوەکانی سەر پێنج کاریاتیدەکەی ئێریکسیۆم بە سەختی تێکچووبوون، لەکاتێکدا ڕووخساری سوارچاکەکەی لای ڕۆژاوای پارتینۆن بەتەواوی سڕابووەوە."[٥٢] زنجیرەیەک ڕێوشوێن کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی شارەکەوە بە درێژاییی ساڵانی نەوەدەکان گیرانەبەر بووە ھۆی باشتربوونی کوالێتیی ھەوا؛ دەرکەوتنی تەم و دووکەڵ (یان نێفۆس وەک ئەوەی ئەتینایییەکان پێیان دەوت) کەمتر بووەتەوە.

ڕێوشوێنە گیراوەکان لەلایەن دەسەڵاتدارانی یۆنانەوە بە درێژاییی نەوەدەکان کوالێتیی ھەوایان بەسەر حەوزی ئەتیکادا باشتر کردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، پیسبوونی ھەوا ھێشتا کێشەیەکە بۆ ئەتینا، بەتایبەتی لە گەرمترین ڕۆژەکانی ھاویندا. لە کۆتاییی مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٧،[٥٣] ھەرێمی ئەتیکا ژمارەیەک ئاگرکەوتنەوەی دەوەنەکانی بەخۆیەوە بینی،[٥٣] لەوانە ئاگرێک کە بەشێکی زۆری پارکی نەتەوەییی دارستانی گەورەی لە چیای پارنیتا سووتاند،[٥٤] کە بە گرنگ دادەنرێت بۆ پاراستنی کوالێتییەکی باشتری ھەوا لە ئەتینا بە درێژاییی ساڵ.[٥٣] زیانگەیاندن بە پارکەکە بووەتە ھۆی نیگەرانی سەبارەت بە وەستاندنی باشتربوونی کوالێتیی ھەوا لە شارەکەدا.[٥٣]

ھەوڵە گەورەکانی بەڕێوەبردنی پاشماوە کە لە دەیەی ڕابردوودا ئەنجام دراون، بەتایبەتی ئەو وێستگەیەی لە دورگەی بچووکی پسیتالیا دروست کراوە، بە شێوەیەکی بەرچاو کوالێتیی ئاوی لە کەنداوی سارۆنیکدا باشتر کردووە، و ئاوە کەناراوییەکانی ئەتینا ئێستا جارێکی تر بۆ مەلەوانان شیاون.

پارکەکان

[دەستکاری]
پارکی پێدیۆن تو ئاریۆس
دەروازەی باخچە نەتەوەیییەکان، کە لەسەر فەرمانی شاژنە ئامالیا لە ١٨٣٨ دەستی پێکرد و لە ١٨٤٠ تەواو بوو

پارکی نەتەوەییی پارنیتا بە ڕێڕەوی باش دیاریکراو، دەربەند، سەرچاوەی ئاو، تاڤگە و ئەشکەوتەکان کە بەسەر ناوچە پارێزراوەکەدا بڵاوبوونەتەوە، دەوڵەمەندە. شاخەوانی و پاسکیلسواریی شاخ لە ھەر چوار چیاکەدا چالاکییە دەرەکییە باوەکانی دانیشتووانی شارەکەن. باخچەی نەتەوەییی ئەتینا لە ساڵی ١٨٤٠دا تەواو بوو و پەناگەیەکی سەوزی ١٥.٥ ھێکتارییە لە ناوەڕاستی پایتەختی یۆنان. دەکەوێتە نێوان پەرلەمان و بیناکانی زاپێیۆن، کە ئەمەی دوایییان باخچەی تایبەتی خۆی بە ڕووبەری حەوت ھێکتار دەپارێزێت. بەشەکانی ناوجەرگەی شارەکە سەرلەنوێ پەرەیان پێدراوەتەوە لەژێر نەخشەیەکی گشتیدا بە ناوی یەکخستنی شوێنەوارە مێژووییەکانی ئەتینا، کە ھەروەھا پاڵپشتیی داراییی لە یەکێتیی ئەورووپاوە وەرگرتووە بۆ یارمەتیدان لە بەرەوپێشبردنی پڕۆژەکە.[٥٥][٥٦]

شەقامی دیاری دیۆنیسیۆ ئاریۆپاگیتۆ کراوە بە پیادەڕەو، کە ڕێگەیەکی دیمەن جوان پێکدەھێنێت. ڕێگەکە لە پەرستگای زیووسی ئۆڵۆمپی لە شەقامی ڤاسیلێسیس ئۆلگاسەوە دەست پێدەکات، بەردەوام دەبێت لەژێر لێژایییەکانی باشووری ئەکرۆپۆلیس نزیک پلاکا، و تەنھا لەولای پەرستگای ھیفایستۆسەوە لە تیسیۆ کۆتایی دێت. ڕێگەکە بە گشتی دیمەنی پارتینۆن و ئاگۆرا (شوێنی کۆبوونەوەی ئەتینایییە کۆنەکان) بە دوور لە ناوجەرگەی قەرەباڵغی شارەکە بۆ سەردانکەران دەڕەخسێنێت.

گردەکانی ئەتیناش ڕووبەری سەوزایی دەڕەخسێنن. لیکابێتوس، گردی فیلۆپاپۆس و ناوچەکانی دەوروبەری، لەوانە پنیکس و گردی ئاردێتۆس، بە سنەوبەر و درەختی تر چێنراون، کە زیاتر تایبەتمەندیی دارستانێکی بچووکیان ھەیە نەک پارکی گەورەشاری ئاسایی. ھەروەھا دەتوانرێت پێدیۆن تو ئاریۆس (کێڵگەی مارس) بە ڕووبەری ٢٧.٧ ھێکتار، لە نزیک مۆزەخانەی نەتەوەییی شوێنەوارناسی بدۆزرێتەوە.[٥٧]

کەشوھەوا

[دەستکاری]
خۆرهەڵاتن لە ئەتینا
خۆرئاوابوون بەسەر گردی پەرییەکان، لە دیدی پرۆپیلایاوە، ٢٠٢٤

ئەتینا خاوەنی کەشوھەوایەکی دەریای ناوینی ھاوین گەرمە (پۆلێنی کەشوهەوای کۆپن: Csa). بەتایبەتی لە کاتی ھاویندا کەشوھەوای ئەتینا دەکرێت بە گەرمتر دابنرێت لە ھەندێک شار کە ھاوشێوەن یان تەنانەت نزیکترن لە ھێڵی کەمەرەیی، وەک سێئول، مێلبۆرن، بوێنس ئایریس و کەیپ تاون. بەپێی وێستگەی کەشناسیی نزیک ناوجەرگەی شارەکە کە لەلایەن ڕوانگەی نەتەوەییی ئەتیناوە بەڕێوەدەبرێت، ئەتینا تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانەی ١٨٫٦ °C (٦٥٫٥ °ف)ە لە کاتێکدا بەشەکانی تری ناوچە شارستانییەکە زیاتر کاریگەریی دیاردەی دوورگەی گەرمیی شارستانییان لەسەرە و بەو ھۆیەوە تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانەیان بەرزترە.[٥٨] تەم لە ناوجەرگەی شاردا دەگمەنە، بەڵام کەمێک زیاتر باوە لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵات، نزیک لە چیای ھیمێتۆس.[٥٩] تەمی گواستراوە دەکرێت لە بەھاردا ڕووبدات، بەتایبەتی بە درێژاییی کەناراوەکان.

بەشی باشووری ناوچەی گەورەشاری ئەتینا (واتە ئێلینیکۆ) دەکەوێتە ناوچەی گواستنەوەی نێوان کەشوھەوای دەریای ناوین (Csa) و کەشوھەوای نیمچە-بیابانیی گەرم (BSh)، کە بەندەر-شارەکەی پیرایۆس توندترین نموونەیە، و ساڵانە تەنھا ٣٣١٫٩ milliمەتر (١٣٫٠٧ in) باران دەبارێت. ناوچەکانی باشوور بەگشتی گۆڕانکاریی کەمتر توندیان لە پلەی گەرمیدا ھەیە چونکە کەشوھەواکەیان لەلایەن کەنداوی سارۆنیکەوە مامناوەند دەکرێت.[٦٠] بەشی باکووری شارەکە (بۆ نموونە کیفیسیا)، بەھۆی بەرزییەکەیەوە، پلەی گەرمیی مامناوەندترە و بڕی دابارین بە درێژاییی ساڵ کەمێک زیاترە. کەشوھەوای بەگشتی وشکی حەوزی ئەتینا بەراورد بە بڕی دابارین کە لە نموونەیەکی ئاساییی کەشوھەوای دەریای ناویندا دەبینرێت، دەگەڕێتەوە بۆ دیاردەی سێبەری باران کە لەلایەن زنجیرەچیای پیندوس و چیاکانی دیرفیس و پارنیتاوە دروست دەبێت، کە بە شێوەیەکی بەرچاو باکانی ڕۆژاوا[٦١] و باکوور[٥٩] وشک دەکەنەوە.

بەفربارین لە ئەتینا لە ١٦ی شوباتی ٢٠٢١

بەفربارین تا ڕادەیەک دەگمەنە. زۆرجار نابێتە ھۆی پەککەوتنی سەختی ژیانی ڕۆژانە، بەپێچەوانەی بەشەکانی باکووری شارەکەوە، کە تێیدا زوقم و کڕێوە بە شێوەیەکی بەردەوامتر ڕوودەدەن. نموونەکانی ئەم دوایییە بریتین لە زریانی بەفری ١٦ی شوباتی ٢٠٢١[٦٢] و ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢،[٦٣] کاتێک تەواوی ناوچە شارستانییەکە بە بەفر داپۆشرا، بێجگە، لە حاڵەتی دووەمدا، لە ھەندێک ناوچەی تەنیشت پیرایۆس.

لەوانەیە ئەتینا لە ھاویندا بەتایبەتی گەرم بێت، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەریی بەھێزی دوورگەی گەرمیی شارستانی کە تایبەتمەندیی شارەکەیە.[٦٤] لە ڕاستیدا، ئەتینا بە گەرمترین شار لە خاکی سەرەکیی ئەورووپا دانراوە،[٦٥] و یەکەم شارە لە ئەورووپا کە بەرپرسێکی سەرەکیی گەرمای دیاری کردبێت بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ شەپۆلی گەرمای توند.[٦٦] پلەی گەرمیی ٤٧.٥°C و زیاتر لە چەندین شوێنی ناوچەی گەورەشاردا ڕاگەیەنراوە، لەوانە لە ناوخۆی کۆمەڵگە شارستانییەکەدا. ئەلێفیسینا، لە ڕۆژاوای شارەکە، تا ساڵی ٢٠٢١ ھەڵگری تۆماری ڕێکخراوی کەشناسیی جیھانی بوو بۆ بەرزترین پلەی گەرمی کە لە ئەورووپا تۆمارکرابێت بە ٤٨٫٠ °C (١١٨٫٤ °ف) کە لە ١٠ی تەممووزی ١٩٧٧ تۆمارکرا.[٦٧][٦٨]

زانیاریی کەشوھەوا بۆ «ناوجەرگەی ئەتینا (١٩٩١–٢٠٢٠، توندترینەکان ١٨٩٠–ئێستا)»
مانگی زایینی ١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩ ١٠ ١١ ١٢ ساڵ
بەرزترین پلەی تۆمارکراو ٢٢٫٨
(٧٣)		 ٢٥٫٣
(٧٨)		 ٢٨٫٢
(٨٣)		 ٣٢٫٢
(٩٠)		 ٣٧٫٦
(١٠٠)		 ٤٤٫٨
(١١٣)		 ٤٢٫٨
(١٠٩)		 ٤٣٫٩
(١١١)		 ٣٨٫٧
(١٠٢)		 ٣٦٫٥
(٩٨)		 ٣٠٫٥
(٨٧)		 ٢٣٫١
(٧٤)		 ٤٤٫٨
(١١٣)
نێونجی بەرزترین پلە ١٣٫٣
(٥٦)		 ١٤٫٢
(٥٨)		 ١٧٫٠
(٦٣)		 ٢١٫١
(٧٠)		 ٢٦٫٥
(٨٠)		 ٣١٫٦
(٨٩)		 ٣٤٫٣
(٩٤)		 ٣٤٫٣
(٩٤)		 ٢٩٫٦
(٨٥)		 ٢٤٫٤
(٧٦)		 ١٨٫٩
(٦٦)		 ١٤٫٤
(٥٨)		 ٢٣٫٣
(٧٤)
نێونجی ڕۆژانە ١٠٫٢
(٥٠)		 ١٠٫٨
(٥١)		 ١٣٫١
(٥٦)		 ١٦٫٧
(٦٢)		 ٢١٫٨
(٧١)		 ٢٦٫٦
(٨٠)		 ٢٩٫٣
(٨٥)		 ٢٩٫٤
(٨٥)		 ٢٥٫٠
(٧٧)		 ٢٠٫٣
(٦٩)		 ١٥٫٦
(٦٠)		 ١١٫٦
(٥٣)		 ١٩٫٢
(٦٧)
نێونجی کەمترین پلە ٧٫١
(٤٥)		 ٧٫٣
(٤٥)		 ٩٫٢
(٤٩)		 ١٢٫٣
(٥٤)		 ١٧٫٠
(٦٣)		 ٢١٫٦
(٧١)		 ٢٤٫٢
(٧٦)		 ٢٤٫٤
(٧٦)		 ٢٠٫٤
(٦٩)		 ١٦٫٢
(٦١)		 ١٢٫٢
(٥٤)		 ٨٫٧
(٤٨)		 ١٥٫٠
(٥٩)
کەمترین پلەی تۆمارکراو −٦٫٥
(٢٠)		 −٥٫٧
(٢٢)		 −٢٫٦
(٢٧)		 ١٫٧
(٣٥)		 ٦٫٢
(٤٣)		 ١١٫٨
(٥٣)		 ١٦٫٠
(٦١)		 ١٥٫٥
(٦٠)		 ٨٫٩
(٤٨)		 ٥٫٩
(٤٣)		 −١٫١
(٣٠)		 −٤٫٠
(٢٥)		 −٦٫٥
(٢٠)
نێونجی باران بارین میلیمەتر ٥٥٫٦
(٢٫١٩)		 ٤٤٫٤
(١٫٧٥)		 ٤٥٫٦
(١٫٨)		 ٢٧٫٦
(١٫٠٩)		 ٢٠٫٧
(٠٫٨١)		 ١١٫٦
(٠٫٤٦)		 ١٠٫٧
(٠٫٤٢)		 ٥٫٤
(٠٫٢١)		 ٢٥٫٨
(١٫٠٢)		 ٣٨٫٦
(١٫٥٢)		 ٧٠٫٨
(٢٫٧٩)		 ٧٦٫٣
(٣)		 ٤٣٣٫١
(١٧٫٠٦)
نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) ٧٢ ٧٠ ٦٦ ٦٠ ٥٦ ٥٠ ٤٢ ٤٧ ٥٧ ٦٦ ٧٢ ٧٣ ٦٠٫٩
سەرچاوەی یەکەم:
سەرچاوەی دووەم: Meteoclub[٦٩][٧٠]

کارگێڕی

[دەستکاری]
ھۆڵی شارەوانیی ئەتینا
کۆشکی شاهانەی کۆن

ئەتینا لە ساڵی ١٨٣٤ بووە پایتەختی یۆنان، دوای ناڤپلیۆن، کە لە ساڵی ١٨٢٩ەوە پایتەختی کاتی بوو. شارەوانی (شار)ی ئەتیناش پایتەختی ھەرێمی ئەتیکایە. دەستەواژەی ئەتینا دەکرێت ئاماژە بێت بۆ شارەوانیی ئەتینا، بۆ ئەتینای گەورە یان ناوچەی شارستانی، یان بۆ تەواوی ناوچەی گەورەشاری ئەتینا.

ناوجەرگەی شاری (بە Greek: Κέντρο της Αθήνας, romanised: Kéntro tis Athínas) گەورەی پایتەختی یۆنان ڕاستەوخۆ دەکەوێتە ناو شارەوانیی ئەتینا (بە Greek: Δήμος Αθηναίων, romanised: Dímos Athinaíon)، کە لە ڕووی قەبارەی دانیشتووانەوە گەورەترینە لە یۆنان و ناوکی ناوچەی شارستانیی ئەتینا پێکدەھێنێت کە لە زنجیرەیەک کۆمەڵگەی شارەوانیی بچووکتر پێکدێت، بەدوایدا شارەوانیی پیرایۆس دێت، کە بە تەنھا خۆی سەنتەرێکی گرنگی شارێک لە ناو ناوچەی شارستانیی ئەتینایە و لە ڕووی قەبارەی دانیشتووانەوە دووەم گەورەترینە لە ناویاندا.

شارەوانیی ئەتینا

[دەستکاری]

شارەوانیی ئەتینا دابەش دەبێت بۆ حەوت کۆمەڵگەی شارەوانی (بە Greek: δημοτικές κοινότητες)،[٧٧] کە ئەوانیش دابەش دەبن بۆ کۆی گشتی ٥٣ ناوچەی شارەوانی (بە Greek: συνοικίες)،[٧٨] و ئەوانیش زیاتر دابەش دەبن بۆ کۆی گشتی ١٤٤ گەڕەکی شارەوانی.[٧٩] ئەم گەڕەکە شارەوانییانە بەگشتی ناوی کڵێسایەک، مۆنیومێنتێک یان گۆڕەپانێکیان ھەڵگرتووە.

حەوت کۆمەڵگە شارەوانییەکە تەنھا بە ژمارە ناویان لێنراوە.

کۆمەڵگە شارەوانییەکان

کۆمەڵگەی شارەوانیی یەکەم لەم نۆ ناوچە شارەوانییەی خوارەوە پێکدێت:

  • ڤوڵی (دابەشنەکراو)
  • تریگۆنۆ پیرایۆس - پانێپستیمیۆ - ئێرمۆ - مۆناستیراکی - پلاکا
  • ماکریجیانی - ڤەیکۆ - کوکاکی - فیلۆپاپۆس
  • ئاگیۆس کۆنستانتینۆس - پلاتیا ڤاسیس - ئاگیۆس پاڤلۆس
  • پێدیۆ ئاریۆس - ئێڤێلپیدۆن (دابەشنەکراو)
  • موسیۆ - ئێگزارخیا - نیاپۆلی (دابەشکراوە بۆ چوار گەڕەکی شارەوانی: موسیۆ، ئێگزارخیا، لۆفۆس سترێفی، و نیاپۆلی ١)
  • لیکافیتۆس (دابەشنەکراو)
  • کۆلۆناکی (دابەشکراوە بۆ دوو گەڕەکی شارەوانی: کۆلۆناکی و کۆلۆناکی-لیکافیتۆس)
  • ئیلیسیا

کۆمەڵگەی شارەوانیی دووەم لەم نۆ ناوچە شارەوانییەی خوارەوە پێکدێت:

  • ئۆدیۆ
  • نیۆس کۆسمۆس
  • ئەی نێکرۆتافیۆ
  • پڕۆفیتیس ئیلیاس
  • پاگکراتی
  • ستادیۆ
  • گوڤا
  • دورگوتی
  • زاپێیۆ

کۆمەڵگەی شارەوانیی سێیەم لەم شەش ناوچە شارەوانییەی خوارەوە پێکدێت:

  • ئانۆ پێترالۆنا
  • کاتۆ پێترالۆنا
  • ڤۆتانیکۆس
  • ڕۆف
  • ئیلایۆناس
  • ئەکرۆپۆلیس

کۆمەڵگەی شارەوانیی چوارەم لەم حەوت ناوچە شارەوانییەی خوارەوە پێکدێت:

  • سێپۆلیا
  • کۆلۆنۆس
  • ئەکادیمیا پلاتۆنۆس ٢
  • نیرڤانا
  • کۆلۆکینتۆ
  • ئەکادیمیا پلاتۆنۆس
  • ئۆ ئێس ئی (OSE)

کۆمەڵگەی شارەوانیی پێنجەم لەم پێنج ناوچە شارەوانییەی خوارەوە پێکدێت:

  • ئانۆ پاتیسیا
  • پرۆمپۆنا
  • ئاگیۆس ئێلێفتێریۆس
  • پاتیسیا
  • ڕیزۆپۆلی

کۆمەڵگەی شارەوانیی شەشەم لەم حەوت ناوچە شارەوانییەی خوارەوە پێکدێت:

  • پلاتیا ئەتیکیس (دابەشکراوە بۆ چوار گەڕەکی شارەوانی: ئاریستۆتێلۆس، ئاگیۆس پانتێلێمۆن، پلاتیا ئەتیکیس، و پلاتیا ڤیکتۆریاس)
  • لۆفۆس ئەلیکۆنۆس
  • پلاتیا ئەمێریکیس
  • کیپسێلی (دابەشکراوە بۆ چوار گەڕەکی شارەوانی: ئاگیۆس جۆرجیۆس کیپسێلیس، پۆلیگۆنۆ، فۆکیۆنۆس نێگری، و پلاتیا کاناری)
  • نیا کیپسێلی
  • ئانۆ کیپسێلی
  • سکۆلی ئێڤێلپیدۆن (دابەشنەکراو)

کۆمەڵگەی شارەوانیی حەوتەم لەم دە ناوچە شارەوانییەی خوارەوە پێکدێت:

  • پێنتانگۆنۆ
  • کونتۆریۆتیکا
  • ئەمپێلۆکیپۆی
  • گیرۆکۆمیۆ
  • پۆلیگۆنۆ
  • ئێلینۆرسۆن - ئێریترۆس
  • گکیزی
  • گودی
  • ئەتیکۆ ئەلسۆس
  • ئەلسۆس گودی - ستراتیۆتیکا نۆسۆکۆمیا

ناوچەی شارستانیی ئەتینا

[دەستکاری]

ناوچەی شارستانیی ئەتینا (بە Greek: Πολεοδομικό Συγκρότημα Αθηνών, romanised: Poleodomikó Synkrótima Athinón)، ھەروەھا ناسراو بە ناوچەی شارستانیی پایتەخت (بە Greek: Πολεοδομικό Συγκρότημα Πρωτεύουσας, romanised: Poleodomikó Synkrótima Protévousas) یان ئەتینای گەورە (بە Greek: Ευρύτερη Αθήνα, romanised: Evrýteri Athína)،[٨٠] لە ئەمڕۆدا لە ٤٠ شارەوانی پێکدێت: ٣٥ یان دابەشکراون بۆ چوار یەکەی ناوچەیی (ئەتینای ناوەڕاست، ئەتینای باکوور، ئەتینای ڕۆژاوا، ئەتینای باشوور)، و ٥ شارەوانییەکەی تر کە یەکەی ناوچەییی پیرایۆس پێکدەھێنن. ناوچەی شارستانیی ئەتینا ڕووبەری ٤١٢ km2 (١٥٩ sq mi) دەگرێتەوە،[٨١] بە دانیشتووانێک لە ٣٬٠٥٩٬٧٦٤ کەس لە ساڵی ٢٠٢١دا.

ناوچەی شارستانیی ئەتینا
یەکەکانی ناوچەیی:
ئەتینای ناوەڕاست:
     شارەوانیی ئەتینا
     شارەوانییەکانی تر
     ئەتینای باکوور
     ئەتینای باشوور
     ئەتینای ڕۆژاوا
     پیرایۆس

ناوچەی گەورەشاری ئەتینا

[دەستکاری]
ناوچەی گەورەشاری ئەتینا

ناوچەی گەورەشاری ئەتینا ڕووبەری ٢٬٩٢٨٫٧١٧ km2 (١٬١٣١ sq mi) دەگرێتەوە لە ناو ھەرێمی ئەتیکا و لە کۆی گشتی ٥٨ شارەوانی پێکدێت، کە لە حەوت یەکەی ناوچەییدا ڕێکخراون (ئەوانەی سەرەوە، لەگەڵ ئەتیکای ڕۆژھەڵات و ئەتیکای ڕۆژاوا)، و گەیشتووەتە ژمارەی دانیشتووانی ٣٬٦٣٨٬٢٨١ بەپێی سەرژمێری ٢٠٢١.[٤] شارەوانییەکانی ئەتینا و پیرایۆس وەک دوو سەنتەری گەورەشاری ناوچەی گەورەشاری ئەتینا خزمەت دەکەن.[٨٢] ھەروەھا ھەندێک سەنتەری نێوان-شارەوانی ھەن کە خزمەتی ناوچە دیاریکراوەکان دەکەن. بۆ نموونە، کیفیسیا و گلیفادا وەک سەنتەری نێوان-شارەوانی بۆ دەوروبەرەکانی باکوور و باشوور بە ڕێککەوت خزمەت دەکەن.

ڤێلا ئەتلانتیس، لە کیفیسیا، نەخشەی لەلایەن ئێرنست زیلەرەوە بۆ کێشراوە
کەنار دەریایەک لە دەوروبەری باشووری ئالیمۆس – یەکێک لە چەندین کەنار دەریا لەسەر کەناراوی باشووری ئەتینا

ناوچەی گەورەشاری ئەتینا لە ٥٨[٨٣] شارەوانیی چڕ دانیشتوو پێکدێت، کە بە دەوری شارەوانیی ئەتینا (ناوجەرگەی شار)دا بە شێوەیەکی کرداری لە ھەموو ئاڕاستەکانەوە بڵاوبوونەتەوە. لای ئەتینایییەکان، ھەموو شارەوانییە شارستانییەکانی دەوروبەری ناوجەرگەی شار پێیان دەوترێت دەوروبەر (سەبەرب). بەپێی شوێنی جوگرافییان سەبارەت بە شاری ئەتینا، دەوروبەرەکان بەسەر چوار ناوچەدا دابەش دەبن؛ دەوروبەرەکانی باکوور (لەوانە ئەگیۆس ستێفانۆس، دیۆنیسۆس، ئێکالی، نیا ئێریتێریا، کیفیسیا، کریۆنێری، مارووسی، پێفکی، لیکۆڤریسی، مەتامۆرفۆسی، نیا ئایۆنیا، نیا فیلادێلفیا، ئیراکلیۆ، ڤریلیسیا، مێلیسیا، پێنتێلی، کالاندری، ئەگیا پاراسکێڤی، گێراکاس، پالینی، گالاتسی، پسیکیکۆ و فیلۆسی)؛ دەوروبەرەکانی باشوور (لەوانە ئالیمۆس، نیا سمیرنی، مۆسكاتۆ، تاڤرۆس، ئەگیۆس یوانیس ڕێنتی، کالیتێا، پیرایۆس، ئەگیۆس دیمیتریۆس، پالایۆ فالیڕۆ، ئێلینیکۆ، گلیفادا، لاگۆنیسی، سارۆنیدا، ئارگیرۆپۆلی، ئیلیۆپۆلی، ڤارکیزا، ڤولا، ڤاری و ڤولیاگمینی)؛ دەوروبەرەکانی ڕۆژھەڵات (لەوانە زۆگرافۆ، دەفنی، ڤیرۆناس، کایساریانی، کۆلارگۆس و پاپاگۆ)؛ و دەوروبەرەکانی ڕۆژاوا (لەوانە پێریستێری، ئیلیۆن، ئەگالێئۆ، کۆریداللۆس، ئەگیا ڤارڤارا، کێراتسینی، پێراما، نیکایە، دڕاپێتسۆنا، کایداری، پێتروپۆلی، ئەگیۆی ئانارگیرۆی، ئانۆ لیۆسیا، ئاسپرۆپیرگۆس، ئەلەفیسینا، ئاکارنێس و کاماتێرۆ).

کەناراوی شاری ئەتینا، کە لە بەندەری بازرگانیی گەورەی پیرایۆسەوە تا باشوورترین دەوروبەری ڤارکیزا بە درێژاییی نزیکەی ٢٥ km (٢٠ mi)[٨٤] درێژ دەبێتەوە، ھەروەھا بەھۆی ترامەوە بە ناوجەرگەی شارەکەوە بەستراوەتەوە.

لە دەوروبەری باکووری مارووسی، کۆمەڵگەی سەرەکیی نوێکراوەی ئۆڵۆمپی (کە بە کورتکراوە یۆنانییەکەی OAKA ناسراوە) بەسەر ئاسمانی ناوچەکەدا زاڵە. ناوچەکە سەرلەنوێ پەرەی پێدراوەتەوە بەپێی نەخشەی تەلارسازی ئیسپانی سانتیاگۆ کالاتراڤا، بە کەوانەی پۆڵاین، باخچەی ڕازاوە، فوارە، شووشەی داھاتوویییانە، و سەقفێکی نوێی شووشەییی شین کە بۆ یاریگای سەرەکی زیاد کرا. کۆمەڵگەیەکی تری ئۆڵۆمپی، لە تەنیشت دەریا لە کەناراوی پالایۆ فالیڕۆ، ھەروەھا یاریگای مۆدێرن، دوکان و ڕێڕەوێکی بەرزکراوەی پیادە لەخۆ دەگرێت. کارکردن بەردەوامە بۆ گۆڕینی زەوییەکانی فڕۆکەخانەی کۆنی ئەتینا – بە ناوی ئێلینیکۆ – لە دەوروبەرەکانی باشوور، بۆ یەکێک لە گەورەترین پارکە ڕازێنراوەکانی ئەورووپا، کە بڕیارە ناوی پارکی گەورەشاری ھێلێنیکۆن بێت.[٨٥]

زۆرێک لە دەوروبەرەکانی باشوور (وەک ئالیمۆس، پالایۆ فالیڕۆ، ئێلینیکۆ، گلیفادا، ڤولا، ڤولیاگمینی و ڤارکیزا) کە بە ڕیڤێرای ئەتینا ناسراون، میوانداریی ژمارەیەک لە کەنار دەریا لمییەکان دەکەن، کە زۆربەیان لەلایەن ڕێکخراوی گەشتیاریی نەتەوەییی یۆنانەوە بەڕێوەدەبرێن و کرێی چوونەژوورەوەیان ھەیە. کازینۆکان لە ھەردوو چیای پارنیتا (کازینۆی ڕیجێنسی مۆنت پارنێس)، کە نزیکەی ٢٥ km (١٦ mi)[٨٦] لە ناوەندی ئەتیناوە دوورە (بە ئۆتۆمبێل یان تەلەفیک دەتوانرێت پێی بگەیت)، و شارۆچکەی نزیکی لوتراکی (بە ئۆتۆمبێل لە ڕێگەی EO8، EO8a و پاشان A8، یان بە ڕێگای ئاسنیی دەوروبەری ئەتینا پێی دەگەیت) کاردەکەن.

دەستەخوشکەکان – شارە خوشکەکان

[دەستکاری]

چەمکی شاری ھاوبەش لەژێر ناوی جیاوازدا لە وڵاتانی جیاوازدا بەکاردەھێنرێت، بەڵام ھەمان مانایان ھەیە، کە دوو شار لە دوو وڵاتی جیاوازدا وەک ھاوبەش یارمەتیی یەکتر دەدەن. ئەتینا ژمارەیەکی زۆر لە ھاوبەشی ھەیە، جا وەک "جمک"، "خوشک"، یان "ھاوبەش".

ھاوبەشییەکان


دیمۆگرافیا

[دەستکاری]
نەخشەیەکی چڕیی دانیشتووانی ئەتینا

شارەوانیی ئەتینا لە ساڵی ٢٠٢١دا ژمارەی دانیشتووانی ٦٤٣٬٤٥٢ کەس بوو.[٤] لە سەرژمێریی دانیشتووان و نیشتەجێبوونی ٢٠٢١دا، ئەو چوار یەکەی ناوچەیییەی کە پارێزگای پێشووی ئەتینا پێکدەھێنن، پێکەوە ژمارەی دانیشتووانیان ٢٬٦١١٬٧١٣ کەسە. ئەوان، لەگەڵ یەکەی ناوچەییی پیرایۆس (کە ھەندێک جار بە پیرایۆسی گەورە ناودەبرێت) ناوچە شارستانییە چڕەکەی ئەتینا، یان ئەتینای گەورە پێکدەھێنن، کە دەگاتە کۆی گشتی ٣٬٠٥٩٬٧٦٤ دانیشتوو (لە ٢٠٢١دا).[٤]

شارەوانی (ناوەندی) ئەتینا پڕ دانیشتووانترینە لە یۆنان، بە ژمارەی دانیشتووانی ٦٤٣٬٤٥٢ کەس (لە ٢٠٢١)[٤] و ڕووبەری ٣٨٫٩٦ km2 (١٥٫٠٤ sq mi)،[٧] کە ناوکی ناوچەی شارستانیی ئەتینا لە ناو حەوزی ئەتیکا پێکدەھێنێت. لە ئێستادا سەرۆک شارەوانیی ئەتینا، خاریس دۆکاسە لە پارتی پاسۆک. شارەوانییەکە دابەشکراوە بۆ حەوت ناوچەی شارەوانی کە بەزۆری بۆ مەبەستی کارگێڕی بەکاردەھێنرێن.[٨٨]

لای ئەتینایییەکان بەناوبانگترین ڕێگە بۆ دابەشکردنی ناوجەرگەی شار لە ڕێگەی گەڕەکەکانییەوەیە، وەک پاگکراتی، ئەمپێلۆکیپۆی، گودی، ئێگزارخیا، پاتیسیا، ئیلیسیا، پێترالۆنا، پلاکا، ئانافیۆتیکا، کۆکاکی، کۆلۆناکی و کیپسێلی، کە ھەریەکەیان مێژوو و تایبەتمەندیی خۆیان ھەیە.

ڕۆمانییەکان زیاتر لە ئاکارنێس، ئانۆ لیۆسیا، ئەگیا ڤارڤارا، زێفێیری و کاماتێرۆ نیشتەجێن.[٨٩]

کۆمەڵگەیەکی گەورەی ئەلبانی لە ئەتینا ھەیە.[٩٠]

ناوچەی گەورەشار

[دەستکاری]

ناوچەی گەورەشاری ئەتینا، بە ڕووبەری ٢٬٩٢٨٫٧١٧ km2 (١٬١٣١ sq mi) و ژمارەی دانیشتووانی ٣٬٧٤٤٬٠٥٩ لە ساڵی ٢٠٢١دا،[٤] پێکھاتووە لە ناوچەی شارستانیی ئەتینا بە زیادکردنی شارۆچکە و گوندەکانی ئەتیکای ڕۆژھەڵات و ئەتیکای ڕۆژاوا، کە دەوری ناوچە شارستانییە چڕەکەی پایتەختی یۆنانیان داوە. لە ڕاستیدا ئەم ناوچەیە بەسەر تەواوی نیمچەدوورگەی ئەتیکادا بڵاوبووەتەوە، کە باشترین بەشی ھەرێمی ئەتیکایە، بێجگە لە دوورگەکان.

پۆلێنکردنی یەکەی ناوچەیییەکان لە ناو ئەتینای گەورە، ناوچەی شارستانیی ئەتینا و ناوچەی گەورەشاری ئەتینا
یەکەی ناوچەیی دانیشتووان (٢٠٢١)[٤] ڕووبەر (کم٢) ناوچە
ئەتینای ناوەڕاست 1,002,212 87.4 پارێزگای پێشووی ئەتینا
٢٬٦١١٬٧١٣
٣٦٤.٢ کم٢		 ناوچەی شارستانیی ئەتینا یان ئەتینای گەورە
٣٬٠٥٩٬٧٦٤
٤١٤.٦ کم٢		 ناوچەی گەورەشاری ئەتینا
٣٬٧٤٤٬٠٥٩
٢٩٣١.٦ کم٢
ئەتینای باکوور 601,163 140.7
ئەتینای باشوور 529,455 69.4
ئەتینای ڕۆژاوا 478,883 66.7
پیرایۆس 448,051 50.4 یەکەی ناوچەییی پیرایۆس
٤٤٨٬٠٥١
٥٠.٤ کم٢
ئەتیکای ڕۆژھەڵات 518,755 1,513
ئەتیکای ڕۆژاوا 165,540 1,004

سەلامەتی

[دەستکاری]

ئەتینا لە کەمترین ڕێژەدایە بۆ مەترسی لەسەر فرەوانی و توندیی ھێرشە تیرۆریستییەکان بەپێی بنکەدراوەی جیھانیی تیرۆری یەکێتیی ئەورووپا (پێوەرەکانی EIU ٢٠٠٧–٢٠١٦). شارەکە ھەروەھا لە پلەی ٣٥ەم لە ئاسایشی دیجیتاڵی، ٢١ەم لە ئاسایشی تەندروستی، ٢٩ەم لە ئاسایشی ژێرخان و ٤١ەم لە ئاسایشی کەسی لەسەر ئاستی جیھان پۆلێن کرا لە ڕاپۆرتێکی ٢٠١٧ی یەکەی ھەواڵگریی ئابووریناس (EIU).[٩١] ھەروەھا وەک شارێکی زۆر سەلامەت (٣٩ەم لەسەر ئاستی جیھان لە کۆی ١٦٢ شار) لە ڕیزبەندیی سەلامەتترین و مەترسیدارترین وڵاتاندا دادەنرێت.[٩٢] لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، پێوەری تاوان لەلایەن Numbeoوە ئەتینا دەخاتە ٥٥.٤٠ (مامناوەند)، لە کاتێکدا پێوەری سەلامەتییەکەی ٤٤.٦٠یە.[٩٣][٩٤] بەپێی ڕاپرسییەکی ساڵی ٢٠١٩ی مێرسێر بۆ کوالێتیی ژیان، ئەتینا لە پلەی ٨٩ەمدایە لە ڕیزبەندیی کوالێتیی ژیانی مێرسێردا.[٩٥]

ئابووری

[دەستکاری]
پەڕگە:OTE Headquarters (20-12-2021).png
بارەگای سەرەکیی ئۆتیئی لە مارووسی، گەورەترین کۆمپانیای تەکنەلۆژیا لە یۆنان
بانکی نەتەوەییی یۆنان بەپێی کۆی سامان گەورەترین بانکی یۆنانییە.[٩٦][٩٧]
شەقامی ئێرمۆ، شەقامی بازرگانیی سەرەکیی ئەتینا

ئەتینا پایتەختی داراییی یۆنانە. بەپێی داتاکانی ساڵی ٢٠١٤، ئەتینا وەک ناوچەیەکی ئابووریی گەورەشار ١٣٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی بەرھەمھێنا وەک بەرھەمی ناوخۆیی لەسەر بنەمای PPP، کە ئەمەش نزیکەی نیوەی بەرھەمی تەواوی وڵاتەکە پێکدەھێنێت. ئەتینا لە ھەمان ساڵدا لە پلەی ١٠٢ی پێڕستی گەورەشارە ئابوورییەکانی جیھاندا بوو، لە کاتێکدا بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر تاکێک بۆ ھەمان ساڵ ٣٢٬٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی بوو.[٩٨]

ئەتینا یەکێکە لە سەنتەرە ئابوورییە گەورەکان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا و بە ھێزێکی ئابووریی ھەرێمی دادەنرێت. بەندەری پیرایۆس، کە پێشتر وەبەرھێنانی گەورەی لەلایەن کۆمپانیای کۆسکۆوە تێدا کراوە لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا، لەگەڵ تەواوبوونی سەنتەری نوێی بارھەڵگرتن لە سریاسیۆن،[٩٩] فراوانکردنی ھێڵی ٤ی مێترۆی ئەتینا و ترامی ئەتینا، ھەروەھا پڕۆژەی سەرلەنوێ پەرەپێدانەوەی پارکی گەورەشاری ھێلێنیکۆن لە ئێلینیکۆ و پڕۆژە شارستانییەکانی تر، دەستکەوتە ئابوورییەکانی ساڵانی داھاتوون.

کۆمپانیا یۆنانییە دیارەکانی وەک ھێلاس سات، پیشەسازیی ئاسمانیی یۆنانی، کۆمپانیاکانی میتیلینیۆس، چیمەنتۆی تیتان، نەوتی یۆنانی، پاپادۆپۆلۆس، فۆلی فۆلی، جامبۆ، ئۆپاپ و کۆزمۆتی بارەگای سەرەکییان لە ناوچەی گەورەشاری ئەتینایە. کۆمپانیا فرەنەتەوەیییەکانی وەک ئێریکسۆن، سۆنی، سیمێنس، مۆتۆرۆلا، سامسۆنگ، مایکرۆسۆفت، تێلێپێرفۆرمانس، نۆڤارتیس، مۆندلێز و کۆکا کۆلا ھەروەھا بارەگای ھەرێمیی توێژینەوە و پەرەپێدانیان لە شارەکەدایە. کەرتی دارایی لەلایەن بانکی نەتەوەییی یۆنان، ئەلفا بانک، یۆرۆبانک و بانکی پیرایۆسەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، لە کاتێکدا بانکی یۆنانیش لە ناوجەرگەی شارەکەدا جێگیرە. بۆرسەی ئەتینا بە سەختی کەوتە بەر شاڵاوی قەیرانی قەرزی حکومەتی یۆنان و بڕیاری حکومەت بۆ پەنابردن بۆ کۆنترۆڵی سەرمایە لە ھاوینی ٢٠١٥دا. بەگشتی ئابووریی ئەتینا و یۆنان بە توندی کاریگەرییان لەسەر بوو، بەڵام داتاکان گۆڕانکارییان نیشاندا لە پاشەکشەی درێژخایەنەوە بۆ گەشەی ١.٤٪ لە ساڵی ٢٠١٧ بەدواوە.[١٠٠]

گەشتیاریش یەکێکی ترە لە بەشدارە سەرەکییەکان لە ئابووریی شارەکەدا، وەک یەکێک لە سەرەکیترین شوێنەکانی ئەورووپا بۆ گەشتیاریی ناوشار، و ھەروەھا دەروازەیەک بۆ گەشتکردن بۆ ھەردوو دوورگەکان و بەشەکانی تری خاکی سەرەکی. یۆنان لە ساڵی ٢٠١٥دا پێشوازی لە ٢٦.٥ ملیۆن سەردانکەر کرد، ٣٠.١ ملیۆن سەردانکەر لە ٢٠١٧دا، و زیاتر لە ٣٣ ملیۆن لە ٢٠١٨دا، کە ئەمەش یۆنانی کردە یەکێک لە پڕسەردانترین وڵاتانی ئەورووپا و جیھان، و بەشداری بە ١٨٪ی بەرھەمی ناوخۆیی وڵاتەکە کرد. ئەتینا پێشوازی لە زیاتر لە ٥ ملیۆن گەشتیار کرد لە ساڵی ٢٠١٨دا، و ١.٤ ملیۆنیان "گەشتیارانی ناوشار" بوون؛ ئەمەش بەراورد بە ساڵی ٢٠١٣ بە ڕێژەی زیاتر لە ملیۆنێک گەشتیاری ناوشار زیادی کردبوو.[١٠١]

گەشتیاری

[دەستکاری]

ئەتینا لە سەردەمی دێرینەوە شوێنی مەبەست بووە بۆ گەشتیاران. بە درێژاییی ساڵانی ٢٠٠٠، ژێرخان و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکانی شارەکە باشتر بوون، بەشێکی ئەمەش بەھۆی سەرکەوتنی بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ٢٠٠٤ بوو.

حکومەتی یۆنان، بە یارمەتیی یەکێتیی ئەورووپا، پارەی پڕۆژە ژێرخانییە گەورەکانی دابین کردووە وەک فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەلێفتێریۆس ڤێنیزێلۆس کە زۆر پێشکەوتووە،[١٠٢] فراوانکردنی سیستەمی مێترۆی ئەتینا،[٥٥] و ڕێگای خێرای نوێی ئەتیکی ئۆدۆس.[٥٥]

لە ساڵانی ڕابردوودا، ئەتینا داینامیکیتر بووە بە زیادبوونی ژمارەیەکی زۆر لە باڕ و کافێی نوێ و ئامادەیییەکی پەرەسەندووی ھونەری سەر شەقام و گرافیتێ، کە لایەنی شارستانیی شارەکە پێشدەخەن و ھەڵبژاردەی زیاتری گەشتیاری زیاد دەکەن شانبەشانی شوێنەوارە مێژوویی و مۆزەخانەکانی شارەکە.[١٠٣]

گواستنەوە

[دەستکاری]
نەخشەی ڕێگا ئاسنییەکانی ئەتینا (مێترۆ، ڕێگای ئاسنیی دەوروبەر و ترام)

ئەتینا گەورەترین ناوەندی گواستنەوەیە لە وڵاتەکەدا. شارەکە گەورەترین فڕۆکەخانە و گەورەترین بەندەری یۆنانی ھەیە؛ ھەروەھا پیرایۆس گەورەترین بەندەری گواستنەوەی کۆنتێنەرە لە دەریای ناوین، و گەورەترین بەندەری سەرنشینانە لە ئەورووپا.

ئەتینا ناوەندێکی نەتەوەییی گەورەیە بۆ پاسە نێوان-شارەکان (کەتێل) و پاسە نێودەوڵەتییەکان، ھەروەھا بۆ گواستنەوەی ڕێگای ئاسنیی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی. گواستنەوەی گشتی لە ڕێگەی چەندین ئامرازی گواستنەوەی جۆراوجۆرەوە خزمەت دەکرێت، کە گەورەترین سیستەمی گواستنەوەی گشتیی وڵاتەکە پێکدەھێنن. کۆمپانیای گواستنەوەی ئەتینا بەڕێوەبەری کەشتیگەلێکی گەورەی پاس و ترۆلی پاس، مێترۆی شارەکە و تۆڕێکی ترامە، کە دەوروبەری باشوور بە ناوجەرگەی شارەوە دەبەستێتەوە.[١٠٤] کۆمپانیای شەمەندەفەری یۆنانی (Hellenic Train) خزمەتگوزارییەکانی ڕێگای ئاسنیی دەوروبەر بەڕێوەدەبات.

گواستنەوەی پاس

[دەستکاری]

کۆمپانیای ئۆ ئێس وای (بە Greek: ΟΣΥ) (Odikes Sygkoinonies S.A.)، کە کۆمپانیایەکی سەر بە OASA (ڕێکخراوی گواستنەوەی شارستانیی ئەتینا)یە، بەڕێوەبەری سەرەکیی پاس و ترۆلی پاسەکانە لە ئەتینا. تا ساڵی ٢٠١٧، تۆڕەکەی لە نزیکەی ٣٢٢ ھێڵی پاس پێکدێت، کە ناوچەی گەورەشاری ئەتینا دەگرنەوە، و کەشتیگەلێک لە ٢٬٣٧٥ پاس و ترۆلی پاس پێکدەھێنن. لەو ٢٬٣٧٥ە، ٦١٩ پاس بە کارکردن لەسەر گازی سروشتیی پەستێوراو کاردەکەن، کە گەورەترین کەشتیگەلی پاسی کارپێکراو بە گازی سروشتییە لە ئەورووپا، و ٣٥٤یان بە کارەبا کاردەکەن (ترۆلی پاس). ھەموو ٣٥٤ ترۆلی پاسەکە ئامادەکراون بۆ ئەوەی بە دیزڵ کاربکەن لە کاتی بڕانی کارەبادا.[١٠٥]

بەستەرە نێودەوڵەتییەکان لەلایەن چەند کۆمپانیایەکی تایبەتەوە دابین دەکرێن. بەستەرە نەتەوەیی و ھەرێمییەکانی پاس لەلایەن کەتێلەوە لە دوو وێستگەی پاسی نێوان-شارەکانەوە دابین دەکرێن؛ وێستگەی پاسی کیفیسۆس A و وێستگەی پاسی لیۆسیۆن B، کە ھەردووکیان دەکەونە بەشی باکووری ڕۆژاوای شارەکەوە. کیفیسۆس گەشت بۆ پێلۆپۆنێس، باکووری یۆنان، ڕۆژاوای یۆنان و ھەندێک لە دوورگەکانی ئایۆنی دابین دەکات، لە کاتێکدا لیۆسیۆن بۆ زۆربەی ناوچەکانی ناوەڕاستی یۆنان بەکاردەھێنرێت. ھەردوو ئەم وێستگانە بڕیارە جێگەیان بگیرێتەوە بە وێستگەیەکی نوێی پاسی نێوان-شارەکان کە لە قۆناغی دروستکردندایە لە ئێلێۆناس و بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢٧ تەواو بێت.

ھێڵەکانی ئاسن

[دەستکاری]

ئەتینا ناوەندی سیستەمی ھێڵی ئاسنی نەتەوەییی وڵاتەکە (OSE)یە، کە پایتەخت بە شارە گەورەکانی سەرانسەری یۆنان و دەرەوەی وڵاتیشەوە (ئەستەمبوڵ، سۆفیا، بێلگراد و بوخارێست) دەبەستێتەوە.

ڕێگای ئاسنیی دەوروبەر (پرۆئاستیاکۆس)

ڕێگای ئاسنیی دەوروبەری ئەتینا، کە بە پرۆئاستیاکۆس ناسراوە، فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەتینا بە شاری کیاتۆوە دەبەستێتەوە، کە ١٠٦ km (٦٦ mi)[١٠٦] دەکەوێتە ڕۆژاوای ئەتیناوە، لە ڕێگەی وێستگەی لاریساوە کە وێستگەی ھێڵی ئاسنی ناوەندیی شارەکەیە و بەندەری پیرایۆس. درێژیی تۆڕی ھێڵی ئاسنی ھاتوچۆکارانی ئەتینا دەگاتە ١٢٠ km (٧٥ mi)،[١٠٦] و پێشبینی دەکرا تا ساڵی ٢٠١٠ درێژ ببێتەوە بۆ ٢٨١ km (١٧٥ mi).[١٠٦]

شەمەندەفەری مێترۆی ئەتینا لە وێستگەی مێترۆی ئۆمۆنیا

مێترۆی ئەتینا لەلایەن STASY S.A. (بە Greek: ΣΤΑΣΥ) (Statheres Sygkoinonies S.A.)ەوە بەڕێوەدەبرێت، کە کۆمپانیایەکی سەر بە OASA (ڕێکخراوی گواستنەوەی شارستانیی ئەتینا)یە، و گواستنەوەی گشتی بەسەرانسەری ناوچەی شارستانیی ئەتینادا دابین دەکات. لە کاتێکدا مەبەستی سەرەکییەکەی گواستنەوەیە، ھەروەھا چەندین شوێنەواری یۆنانی لەخۆ دەگرێت کە لە کاتی دروستکردنی سیستەمەکەدا دۆزرانەوە.[١٠٧] مێترۆی ئەتینا سێ ھێڵی مێترۆی ھەیە، ئەوانیش ھێڵی ١ (ھێڵی سەوز)، ھێڵی ٢ (ھێڵی سوور) و ھێڵی ٣ (ھێڵی شین)، کە یەکەمیان لە ساڵی ١٨٦٩ دروستکرا، و دووانەکەی تر بەشێکی زۆریان لە ماوەی نەوەدەکاندا دروستکران، و بەشە نوێیە سەرەتایییەکان لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ کرانەوە. ھێڵی ١ زۆربەی بەسەر زەویدا دەڕوات و دووانەکەی تر (ھێڵی ٢ و ٣) بەتەواوی لەژێر زەویدا دەڕۆن. کەشتیگەلێک لە ٤٢ شەمەندەفەر، بە بەکارھێنانی ٢٥٢ عەرەبانە، لەسەر تۆڕەکە کاردەکەن،[١٠٨] و ڕۆژانە ١٬٣٥٣٬٠٠٠ سەرنشین ھەڵدەگرن.[١٠٩]

ھێڵی ١ (ھێڵی سەوز) خزمەتی ٢٤ وێستگە دەکات، و کۆنترین ھێڵی تۆڕی مێترۆی ئەتینایە. لە وێستگەی پیرایۆسەوە تا وێستگەی کیفیسیا دەڕوات و دووریی ٢٥٫٦ km (١٥٫٩ mi) دەبڕێت. ھێڵی گۆڕینەوەی ھەیە لەگەڵ ھێڵی شینی ٣ لە وێستگەی مۆناستیراکی و لەگەڵ ھێڵی سووری ٢ لە وێستگەکانی ئۆمۆنیا و ئەتیکی. ھێڵی ٢ (ھێڵی سوور) لە وێستگەی ئانتۆپۆلیەوە تا وێستگەی ئێلینیکۆ دەڕوات و دووریی ١٧٫٥ km (١٠٫٩ mi) دەبڕێت.[١٠٨] ھێڵەکە دەوروبەرەکانی ڕۆژاوای ئەتینا بە دەوروبەرەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتەوە دەبەستێتەوە، بە تێپەڕبوون بە ناوجەرگەی ئەتینادا. ھێڵی سوور ھێڵی گۆڕینەوەی ھەیە لەگەڵ ھێڵی سەوزی ١ لە وێستگەکانی ئەتیکی و ئۆمۆنیا. ھەروەھا ھێڵی گۆڕینەوەی ھەیە لەگەڵ ھێڵی شینی ٣ لە وێستگەی سینتاگما و لەگەڵ ترام لە وێستگەکانی سینتاگما، سینگرۆ فیکس و نیۆس کۆسمۆس. ھێڵی ٣ (ھێڵی شین) لە وێستگەی دیمۆتیکۆ تیاتڕۆوە، بە وێستگەکانی ناوەندیی مۆناستیراکی و سینتاگمادا دەڕوات بۆ شەقامی دوکیسیس پلاکێنتیاس لە دەوروبەری باکووری ڕۆژھەڵاتی ھالاندری.[١٠٨] پاشان بەرز دەبێتەوە بۆ سەر زەوی و بەردەوام دەبێت تا فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەتینای ئەلێفتێریۆس ڤێنیزێلۆس بە بەکارھێنانی ژێرخانی ڕێگای ئاسنیی دەوروبەر، کە کۆی درێژییەکەی دەگەیەنێتە ٣٩ km (٢٤ mi).[١٠٨] درێژکردنەوەی بەھاری ٢٠٠٧ لە مۆناستیراکییەوە بەرەو ڕۆژاوا بۆ ئەگالێئۆ ھەندێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی ژیانی شەوانەی شارەکەی بەیەکەوە بەستەوە، بەتایبەتی ئەوانەی گازی (وێستگەی کێرامیکۆس) بە پسیرڕی (وێستگەی مۆناستیراکی) و ناوجەرگەی شارەکەوە (وێستگەی سینتاگما). وێستگە نوێیەکانی مانیاتیکا، پیرایۆس و دیمۆتیکۆ تیاتڕۆ، لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ تەواو بوون،[١١٠][١١١] کە گەورەترین بەندەری یۆنان، بەندەری پیرایۆس، بە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەتیناوە دەبەستێتەوە کە گەورەترین فڕۆکەخانەی یۆنانە.

ئۆتۆمبێلێکی ترامی ئەتینا

ترامی ئەتینا لەلایەن STASY S.A. (Statheres Sygkoinonies S.A.)ەوە بەڕێوەدەبرێت، کە کۆمپانیایەکی سەر بە گواستنەوەی ئەتینا (OASA)یە. کەشتیگەلێکی ھەیە پێکھاتوو لە ٣٥ ئۆتۆمبێلی جۆری سیریۆ[١١٢] و ٢٥ ئۆتۆمبێلی جۆری ئالستۆم سیتادیس[١١٣] کە خزمەتی ٤٨ وێستگە دەکەن،[١١٢] ٣٤٥ کارمەندی ھەیە و تێکڕای ژمارەی سەرنشینانی ڕۆژانەی ٦٥٬٠٠٠ سەرنشینە.[١١٢] تۆڕی ترامەکە کۆی درێژییەکەی ٢٧ km (١٧ mi) دەبێت و دە دەوروبەری ئەتینایی دەگرێتەوە.[١١٢] تۆڕەکە لە گۆڕەپانی سینتاگماوە دەڕوات بەرەو دەوروبەری باشووری ڕۆژاوای پالایۆ فالیڕۆ، کە لەوێدا ھێڵەکە دەبێتە دوو لقەوە؛ یەکەمیان بە درێژاییی کەناراوی ئەتینا بەرەو دەوروبەری باشووری ڤولا دەڕوات، لە کاتێکدا ئەوەی تریان بەرەو پیرایۆس دەڕوات. تۆڕەکە زۆربەی کەناراوی ئەتینا دەگرێتەوە.[١١٤]

فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەتینا

[دەستکاری]
فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەتینا

ئەتینا لەلایەن فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەتینا (ATH)وە خزمەت دەکرێت، کە دەکەوێتە نزیک شارۆچکەی سپاتا، لە دەشتی مێسۆگیای ڕۆژھەڵات، بە دووری نزیکەی ٣٥ km (٢٢ mi) لە ڕۆژھەڵاتی ناوجەرگەی ئەتیناوە.[١١٥] فڕۆکەخانەکە، کە خەڵاتی "فڕۆکەخانەی ئەورووپیی ساڵی ٢٠٠٤"ی بەدەستھێناوە،[١١٦] وەک ناوەندێکی شیاو بۆ فراوانبوون بۆ گەشتی ئاسمانی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا دروستکراوە و لە ماوەی ٥١ مانگدا تەواو کراوە، بە تێچووی ٢.٢ ملیار یۆرۆ. ستافێکی ١٤٬٠٠٠ کەسی ھەیە.[١١٦]

بەلەم و کەشتی

[دەستکاری]

بەندەری پیرایۆس گەورەترین بەندەرە لە یۆنان و یەکێکە لە گەورەترینەکان لە ئەورووپا. ڕافینا و لاڤریۆ وەک بەندەری جێگرەوەی ئەتینا کاردەکەن، کە شارەکە بە چەندین لە دوورگەکانی یۆنانی دەریای ئێژە، ئێڤیا دەبەستنەوە لە کاتێکدا ھەروەھا خزمەتی ئەو کەشتییە گەشتیارییانەش دەکەن کە دەگەن.

ڕێگا خێراکان

[دەستکاری]

دوو ڕێگای خێرای سەرەکیی یۆنان لە ئەتیناوە دەست پێدەکەن، ئەوانیش ڕێگای خێرای A1/E75، کە بەرەو باکوور دەڕوات بۆ دووەم گەورەترین شاری یۆنان، سەلۆنیک و دەروازەی سنووریی ئێڤزۆنۆی؛ و ڕێگای خێرای A8/E94 کە بەرەو ڕۆژاوا دەڕوات، بۆ سێیەم گەورەترین شاری یۆنان، پاتراس، کە ڕێگای نەتەوەییی EO8aی لەخۆ گرتووە. پێش تەواوبوونیان، زۆربەی ھاتوچۆی ڕێگاکە ڕێگاکانی EO1 و EO8یان بەکاردەھێنا.

ناوچەی گەورەشاری ئەتینا لەلایەن تۆڕی ڕێگای خێرای باجگری ئەتیکی ئۆدۆسەوە خزمەت دەکرێت: بەشە سەرەکییەکەی، ڕێگای خێرای A6، لە دەوروبەری پیشەسازیی ڕۆژاوای ئەلێفیسیناوە تا فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەتینا درێژ دەبێتەوە؛ لە کاتێکدا دوو ڕێگای بازنەیی، کە بریتین لە ڕێگای بازنەییی ئایگالێئۆ (A65) و ڕێگای بازنەییی ھیمێتوس (A62) بەشەکانی ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ئەتینا بە ڕێککەوت خزمەت دەکەن. درێژیی ئەتیکی ئۆدۆس بە تەواوی ٦٥ km (٤٠ mi)ە،[١١٧] کە دەیکاتە گەورەترین تۆڕی ڕێگای خێرای گەورەشار لە تەواوی یۆناندا.

پەروەردە

[دەستکاری]
ڕووی پێشەوەی ئەکادیمیای ئەتینا

دەکەوێتە سەر شەقامی پانێپیستیمیۆ، کەمپی کۆنی زانکۆی ئەتینا، کتێبخانەی نەتەوەیی، و ئەکادیمیای ئەتینا کە "سێانەی ئەتینا" پێکدەھێنن و لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩دا دروست کراون. گەورەترین و کۆنترین زانکۆ لە ئەتینا زانکۆی نەتەوەیی و کاپۆدیستریانیی ئەتینایە. زۆربەی ئەرکەکانی زانکۆی نەتەوەیی و کاپۆدیستریانی شانبەشانی زانکۆی تەکنیکیی نەتەوەییی ئەتینا گواستراونەتەوە بۆ کەمپێک لە دەوروبەری ڕۆژھەڵاتی زۆگرافۆ. کەمپی کۆنی زانکۆی تەکنیکیی نەتەوەییی ئەتینا دەکەوێتە سەر شەقامی پاتیسیۆن.

زانکۆی ئەتیکای ڕۆژاوا دووەم گەورەترین زانکۆیە لە ئەتینا. شوێنی سەرەکیی زانکۆکە دەکەوێتە ناوچەی ڕۆژاوای ئەتینا، لەو شوێنەی کە فەیلەسووفەکانی ئەتینای کۆن وانەیان تێدا دەگوتەوە. ھەموو چالاکییەکانی زانکۆی ئەتیکای ڕۆژاوا لە ناو ژێرخانی مۆدێرنی سێ کەمپەکەی زانکۆکەدا لە ناو ناوچەی گەورەشاری ئەتینا (پارکی ئەگالێئۆ، مێرگی کۆن و ئەتینا) ئەنجام دەدرێن، کە شوێنی مۆدێرن بۆ وانەوتنەوە و توێژینەوە، کات بەسەربردن و دامەزراوەی پاڵپشتی بۆ ھەموو خوێندکاران دابین دەکەن. زانکۆکانی تری ناو ئەتینا بریتین لە زانکۆی ئابووری و بازرگانیی ئەتینا، زانکۆی پانتێیۆن، زانکۆی کشتوکاڵیی ئەتینا و زانکۆی پیرایۆس.

بەگشتی دە دامەزراوەی خوێندنی باڵای پاڵپشتیکراو لەلایەن دەوڵەتەوە ھەن کە دەکەونە ناوچەی شارستانیی ئەتیناوە، ئەمانە بەپێی ڕیزبەندی کرۆنۆلۆژی بریتین لە: قوتابخانەی هونەرە جوانەکانی ئەتینا (١٨٣٧)، زانکۆی تەکنیکیی نەتەوەییی ئەتینا (١٨٣٧)، زانکۆی نەتەوەیی و کاپۆدیستریانیی ئەتینا (١٨٣٧)، زانکۆی کشتوکاڵیی ئەتینا (١٩٢٠)، زانکۆی ئابووری و بازرگانیی ئەتینا (١٩٢٠)، زانکۆی پانتێیۆن بۆ زانستە کۆمەڵایەتییەکان و سیاسییەکان (١٩٢٧)، زانکۆی پیرایۆس (١٩٣٨)، زانکۆی ھارۆکۆپیۆی ئەتینا (١٩٩٠)، قوتابخانەی پەروەردەیی و پەروەردەی تەکنەلۆژی (٢٠٠٢)، زانکۆی ئەتیکای ڕۆژاوا (٢٠١٨). ھەروەھا چەندین کۆلێژی تایبەتی تریش ھەن، وەک ئەوەی بە فەرمی لە یۆنان پێیان دەوترێت، لەبەر ئەوەی دروستکردنی زانکۆی تایبەت لەلایەن دەستوورەوە قەدەغەکراوە. زۆربەیان لەلایەن دەوڵەت یان زانکۆیەکی بیانییەوە باوەڕپێکراون وەک کۆلێژی ئەمریکیی یۆنان و کەمپی ئەتینای سەر بە زانکۆی ئیندیاناپۆلیس.[١١٨]

کەلتوور

[دەستکاری]

سەنتەری شوێنەواری و مۆزەخانەکان

[دەستکاری]
مۆزەخانەی نەتەوەییی شوێنەوارناسی لە ناوجەرگەی ئەتینا
پەڕگە:The Acropolis Museum as seen from the top of the Acropolis hill.jpg
مۆزەخانەی ئەکرۆپۆلیس

شارەکە سەنتەرێکی جیھانییە بۆ توێژینەوەی شوێنەواری. شانبەشانی دامەزراوە ئەکادیمییە نەتەوەیییەکانی وەک زانکۆی ئەتینا و کۆمەڵەی شوێنەوارناسی، میوانداری چەندین مۆزەخانەی شوێنەوارناسی دەکات، وەک مۆزەخانەی نەتەوەییی شوێنەوارناسی، مۆزەخانەی سایکلادی، مۆزەخانەی ئیپیگرافی، مۆزەخانەی بێزەنتی و کریستیانی، ھەروەھا مۆزەخانەکان لە ئاگۆرای کۆن، ئەکرۆپۆلیس، کێرامیکۆس، و مۆزەخانەی شوێنەوارناسیی کێرامیکۆس. شارەکە ھەروەھا شوێنی تاقیگەی دیمۆکریتۆسە بۆ ئارکیۆمێتری، شانبەشانی دەسەڵاتە شوێنەوارییە ھەرێمی و نەتەوەیییەکان کە بەشێکن لە وەزارەتی ڕۆشنبیریی یۆنان.

ئەتینا میوانداریی ١٧ پەیمانگای شوێنەواریی بیانی دەکات کە پێشخستن و ئاسانکاری بۆ توێژینەوە دەکەن لەلایەن زانایانی وڵاتەکانی خۆیانەوە. لە ئەنجامدا، ئەتینا زیاتر لە دە کتێبخانەی شوێنەواری و سێ تاقیگەی شوێنەواریی تایبەتمەندی ھەیە، و ساڵانە شوێنی چەندین سەد وانە، کۆنفرانس و سیمیناری تایبەتمەندە، ھەروەھا دەیان پێشانگای شوێنەواری. لە ھەر کاتێکی دیاریکراودا، سەدان زانا و توێژەری نێودەوڵەتی لە ھەموو بوارەکانی شوێنەوارناسیدا لە شارەکەدا دەدۆزرێنەوە.

گرنگترین مۆزەخانەکانی ئەتینا بریتین لە:

تەلارسازی

[دەستکاری]
کڵێسای گەورەی ئەتینا (ئەتینا میترۆپۆلیس)

ئەتینا لەخۆگری شێوازەکانی تەلارسازییە کە لە یۆنانی-ڕۆمی و نیۆکلاسیکەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە مۆدێرن. زۆرجار لە ھەمان ناوچەدا دەدۆزرێنەوە، چونکە ئەتینا بە یەکجۆریی شێوازی تەلارسازی جیاناکرێتەوە. سەردانکەرێک بە خێرایی ھەست بە نەبوونی بینا بەرزەکان دەکات: ئەتینا یاسای سنووردارکردنی بەرزیی زۆر توندی ھەیە بۆ دڵنیابوون لەوەی گردی ئەکرۆپۆلیس لە سەرانسەری شارەکەدا ببینرێت. سەرەڕای جۆراوجۆری لە شێوازەکاندا، بەڵگە ھەیە لەسەر بەردەوامی لە توخمەکانی ژینگەی تەلارسازیدا بە درێژاییی مێژووی شارەکە.[١١٩]

بۆ زۆرترین بەشی سەدەی ١٩ نیۆکلاسیسیزم زاڵ بوو بەسەر ئەتینادا، ھەروەھا ھەندێک لادان لێیەوە وەک ئێکلیتیسزم، بەتایبەتی لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا. بەم شێوەیە، کۆشکی شاهانەی کۆن یەکەم بینای گشتیی گرنگ بوو کە دروستکرا، لە نێوان ساڵانی ١٨٣٦ و ١٨٤٣دا. دواتر لە ناوەڕاست و کۆتایییەکانی سەدەی ١٩دا، تیۆفیل فرایھێر ڤۆن ھانسن و ئێرنست زیلەر بەشدارییان کرد لە دروستکردنی چەندین بینای نیۆکلاسیکدا وەک ئەکادیمیای ئەتینا و ھۆڵی زاپێیۆن. زیلەر ھەروەھا نەخشەی بۆ چەندین کۆشکی تایبەت کێشا لە ناوەڕاستی ئەتینادا کە دواتر وردە وردە بوون بە گشتی، زۆرجار لە ڕێگەی بەخشینەوە، وەک کۆشکی ئیلیۆ مێلاترۆنی ھی شلیمان.[ژێدەر پێویستە]

لە سەرەتای ساڵانی ١٩٢٠ەکانەوە، تەلارسازیی مۆدێرن لەوانەش باوهاوس و ئارت دیکۆ دەستیان کرد بە دانانی کاریگەری لەسەر نزیکەی ھەموو تەلارسازەکانی یۆنان، و بیناکان ھەم گشتی و ھەم تایبەت بەپێی ئەم شێوازانە دروست دەکران. ئەو ناوچانەی کە ژمارەیەکی زۆر لەم بینایانەیان تێدایە بریتین لە کۆلۆناکی، و ھەندێک ناوچەی ناوجەرگەی شارەکە؛ ئەو گەڕەکانەی لەم ماوەیەدا پەرەیان سەند پێکھاتوون لە کیپسێلی.[١٢٠]

لە ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠ەکاندا لە کاتی فراوانبوون و پەرەسەندنی ئەتینادا، بزووتنەوە مۆدێرنەکانی تر وەک شێوازی نێودەوڵەتی ڕۆڵێکی گرنگیان گێڕا. ناوجەرگەی ئەتینا بەشێوەیەکی بەرفراوان سەرلەنوێ دروستکرایەوە، کە بووە ھۆی ڕووخاندنی ژمارەیەک بینای نیۆکلاسیک. تەلارسازەکانی ئەم سەردەمە کەرەستەکانی وەک شووشە، مەڕمەڕ و ئەلەمنیۆمیان بەکارھێنا، و زۆرێکیان توخمە مۆدێرن و کلاسیکییەکانیان تێکەڵ کرد.[١٢١] دوای جەنگی جیھانیی دووەم، تەلارسازە ناسراوەکانی جیھان کە لە شارەکەدا نەخشەیان کێشاوە و بینایان دروستکردووە بریتین لە واڵتەر گرۆپیوس، بە نەخشەکەی بۆ باڵیۆزخانەی ئەمریکا، و لەنێو ئەوانی تردا، ئێرۆ سارینێن، لە نەخشەی دوای جەنگی بۆ تێرمیناڵی ڕۆژھەڵاتی فڕۆکەخانەی ئێلینیکۆن.

پەیکەرسازیی شار

[دەستکاری]
کۆشکی پەرلەمانی کۆن ئێستا ماڵی مۆزەخانەی مێژووی نەتەوەیییە. دیمەنەکە لە شەقامی ستادیۆوەیە.

لە سەرانسەری شارەکەدا چەندین پەیکەر یان نیوپەیکەر دەدۆزرێنەوە. بێجگە لە پەیکەرە نیۆکلاسیکەکانی دەستی لیۆنیداس درۆسیس لە ئەکادیمیای ئەتینا (ئەفلاتوون، سوقرات، ئەپۆلۆ و ئەتینا)، ئەوانی تر لە پۆلە دیارەکاندا بریتین لە پەیکەری تێسیۆس لەلایەن گیۆرگیۆس فیتالیس لە تیسیۆن؛ وێناکردنی فیلھێلێنەکانی وەک لۆرد بایرۆن، جۆرج کانینگ، و ویلیام گلادستۆن؛ پەیکەرە سوارچاکییەکەی تیۆدۆرۆس کۆلۆکۆترۆنیس لەلایەن لازارۆس سۆخۆس لە بەردەم پەرلەمانی کۆن؛ پەیکەرەکانی ئیۆنیس کاپۆدیستریاس، ڕیگاس فێرایۆس و ئادامانتیۆس کۆرایس لە زانکۆکە؛ ھی ئیڤانگێلۆس زاپاس و کۆنستانتینۆس زاپاس لە زاپێیۆن؛ ئیۆنیس ڤارڤاکیس لە باخچەی نەتەوەیی؛ "دارشکێنەکە" لەلایەن دیمیتریۆس فیلیپۆتیس؛ پەیکەرە سوارچاکییەکەی ئەلێکساندرۆس پاپاگۆس لە ناوچەی پاپاگۆ؛ و چەندین نیوپەیکەری جەنگاوەرانی سەربەخۆییی یۆنان لە پێدیۆن تو ئاریۆس. نیشانەیەکی تری گرنگیش گۆڕی سەربازی ونبووە لە سینتاگما.[ژێدەر پێویستە]

کات بەسەربردن و ھونەرەکانی نواندن

[دەستکاری]

ئەسینا خاوەنی ١٤٨ شانۆیە، کە زیاترە لە ھەر شارێکی تری جیھان، لەوانەش ئۆدیۆنی ھێرۆدس ئەتیکوسی دێرین، کە شوێنی بەڕێوەچوونی فیستیڤاڵی ئەسینایە و ھەموو ساڵێک لە مانگی ئایارەوە تا تشرینی یەکەم بەڕێوەدەچێت.[١٢٢][١٢٣] سەرەڕای ژمارەیەکی زۆر لە سینەما فرە-شاشەکان، ئەسینا میوانداری سینەما کراوەکانی ناو باخچەکان دەکات. شارەکە ھەروەھا پشتگیری لە شوێنەکانی مۆسیقا دەکات، لەوانەش ھۆڵی کۆنسێرتی ئەسینا (مێگارۆ مۆسیکیس)، کە ھونەرمەندە ئاستبەرزەکانی جیھان بۆ خۆی ڕادەکێشێت.[١٢٤] پلانێتاریۆمی ئەسینا،[١٢٥] کە دەکەوێتە شەقامی ئەندریا سینگرۆ لە پالایۆ فالیرۆ[١٢٦] یەکێکە لە گەورەترین و باشترین پلانێتاریۆمە دیجیتاڵییەکانی جیھان.[١٢٧] ناوەندی کولتووریی دامەزراوەی ستاڤرۆس نیارخۆس، کە لە ساڵی ٢٠١٦ کرایەوە، شوێنی کتێبخانەی نەتەوەییی یۆنان و ئۆپێرا نەتەوەییی یۆنان لەخۆ دەگرێت.[١٢٨] لە ساڵی ٢٠١٨دا ئەسینا لەلایەن یوونێسکۆوە وەک پایتەختی جیھانیی کتێب دەستنیشان کرا.[١٢٩]

چێشتخانە، مەیخانە و باڕەکان لە ناوەندەکانی کات بەسەربردن لە پلاکا و ناوچەکانی تریگۆنۆ لە سەنتەری مێژوویی شارەکەدا دەدۆزرێنەوە، گەڕەکەکانی ناوەوەی گازی و پسیری بەتایبەتی قەرەباڵغن بە یانەکانی شەوانە و باڕەکان، لەکاتێکدا کۆلۆناکی، ئێکسارکیا، کیپسێلی، مێتاکسۆرگیۆ، کوکاکی و پانگراتی زیاتر دیمەنی کافێ و چێشتخانەکان پێشکەش دەکەن. گەڕەکەکانی کەنار دەریا وەکوو مایکرۆلیمانۆ، ئالیمۆس و گلیفادا چەندین مەیخانە، باڕی کەنار دەریا و یانەی ھاوینەی قەرەباڵغ لەخۆ دەگرن.

سەرکەوتووترین گۆرانییەکان لە ماوەی نێوان ١٨٧٠–١٩٣٠ سیرینادی ئەسینایی (Αθηναϊκές καντάδες) بوون، کە لەسەر بنەمای کانتادێس (καντάδες)ی دوورگەکانی ئیۆنی و ئەو گۆرانییانەی لەسەر شانۆ پێشکەش دەکران (επιθεωρησιακά τραγούδια) لە نمایشی شانۆیی، کۆمیدیای مۆسیقایی، ئۆپێرێتا و نۆکتورن کە باڵادەست بوون بەسەر دیمەنی شانۆیی ئەسینادا.

لە ساڵی ١٩٢٢، دوای شەڕی یۆنان و تورکیا، جینۆسایدی یۆنانییەکان و دواتر ئاڵوگۆڕی دانیشتووان کە تووشی دانیشتووانی یۆنانی ئاسیای بچووک بوو، چەندین یۆنانی نەتەوەیی بەرەو ئەسینا ھەڵاتن. ئەوان لە گەڕەکە ھەژارەکاندا نیشتەجێ بوون و مۆسیقای ڕێبێتیکۆیان لەگەڵ خۆیاندا ھێنا، کە لە یۆنانیشدا بەناوبانگ بوو، و دواتر بووە بنەمای مۆسیقای لایکۆ. جۆرەکانی تری گۆرانی کە ئەمڕۆ لە یۆناندا باون بریتین لە ئیلافرۆلائیکا، ئینتێخنۆ، دیمۆتیکا و سکیلادیکا.[١٣٠] دیارترین و بەناوبانگترین ئاوازدانەرەکانی گۆرانی یۆنانی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، بەتایبەتی لە جۆری ئینتێخنۆ، بریتین لە مانۆس ھادجیداکیس و میکیس تیۆدۆراکیس. ھەردوو ئاوازدانەر لە دەرەوەی وڵات ناوبانگیان پەیدا کردووە بەھۆی ئاوازدانانیان بۆ مۆسیقای فیلم.[١٣٠]

سۆپرانۆی بەناوبانگی یۆنانی لەدایکبووی ئەمریکا ماریا کالاس ساڵانی ھەرزەکاری خۆی لە ئەسینا بەسەر برد، کە لە ساڵی ١٩٣٧ تێیدا نیشتەجێ بوو.[١٣١][١٣٢] ژیانی پیشەیی ئۆپێرای ئەو لە ساڵی ١٩٤٠ لە ئەسینا، لەگەڵ ئۆپێرا نەتەوەییی یۆنان دەستی پێکرد.[١٣٣] لە ساڵی ٢٠١٨دا، ناوی شانۆی ئۆڵۆمپیای شارەوانیی شارەکە گۆڕدرا بۆ "شانۆی مۆسیقای شاریی ئۆڵۆمپیا 'ماریا کالاس' "[١٣٤][١٣٥] و لە ساڵی ٢٠٢٣، شارەوانییەکە مۆزەخانەی ماریا کالاسی کردەوە، کە لەناو بینایەکی نیۆکلاسیک لە شەقامی ٤٤ میترۆپۆلیۆس جێگیر کراوە.[١٣٦]

وەرزش

[دەستکاری]
یاریگای پاناتینایکۆسی ئەسینا (کالیمارمارۆن)، کە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ٤ی پێش زایین، لە ساڵی ١٨٩٦ میوانداری یەکەمین یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی مۆدێرنی کرد.
پەڕگە:Aerial view of Olympic complex in Athens 2004 DSC06793.jpg
کۆمەڵگەی وەرزشیی ئۆڵۆمپیی ئەسینا
پاناتینایکۆس بەرامبەر سپارتا پراگ لە یاریگای ئۆڵۆمپیی ئەسینا، ٢٠٠٨

ئەسینا نەریتێکی دێرینی لە وەرزش و بۆنە وەرزشییەکاندا ھەیە، کە وەک نیشتیمانی گرنگترین یانەکانی وەرزشی یۆنانی خزمەت دەکات و ژمارەیەکی زۆر لە دامەزراوە وەرزشییەکانی تێدایە. شارەکە ھەروەھا میوانداری بۆنە وەرزشییە ئاستبەرزە نێودەوڵەتییەکانی کردووە.

ئەسینا دوو جار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە، لە ساڵانی ١٨٩٦ و ٢٠٠٤. یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ پێویستی بە پەرەپێدانی یاریگای ئۆڵۆمپیی ئەسینا ھەبوو، کە لەو کاتەوە وەک یەکێک لە جوانترین یاریگاکانی جیھان و یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین مۆنۆمێنتە مۆدێرنەکانی ناسراوە.[١٣٧] گەورەترین یاریگای وڵاتەکە، میوانداری دوو یاری کۆتاییی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپای کردووە، لە ساڵانی ١٩٩٤ و ٢٠٠٧. یاریگاکانی تری گرنگ بریتین لە یاریگای کارایسکاکیس کە دەکەوێتە شاری نزیکی پیرایۆس، کۆمەڵگەیەکی وەرزشی و کات بەسەربردن کە میوانداری یاری کۆتاییی جامی براوەکانی جامی ئەورووپای ١٩٧١ی کردووە، و یاریگای ئاگیا سۆفیا کە دەکەوێتە نیا فیلادێلفیا، و میوانداری یاری کۆتاییی خولی کۆنفڕانسی ئەورووپای ٢٠٢٤ی کردووە.

یاری کۆتاییی یۆرۆلیگ دوو جار لە ساڵی ١٩٨٥ و ١٩٩٣ لە یاریگای ئاشتی و دۆستایەتی میوانداری کراوە، کە زیاتر بە SEF ناسراوە و گۆڕەپانێکی گەورەی ناوخۆیییە،[١٣٨] ھەروەھا بۆ جاری سێیەم لە ٢٠٠٧ لە ھۆڵی داخراوی ئۆڵۆمپی. بۆنە وەرزشییەکانی تری وەک گۆڕەپان و مەیدان، بالە، پۆلۆی ئاو و ھتد، لە دامەزراوەکانی پایتەختدا میوانداری کراون.

ئەسینای گەورە نیشتیمانی سێ یانەی فرە-وەرزشی بەرفراوان و سەرکەوتووە، پاناتینایکۆس کە بنەچەی لە شاری ئەسینایە، ئۆڵۆمپیاکۆس کە بنەچەی لە شاری بەندەری پیرایۆسە و ئەی ئی کەی (AEK) کە بنەچەی لە شارۆچکەی دەوروبەری نیا فیلادێلفیایە. لە تۆپی پێدا، ئۆڵۆمپیاکۆس ھێزی باڵادەستە لەسەر ئاستی نەتەوەیی و تەنھا یانەی یۆنانییە کە پاڵەوانێتییەکی ئەورووپی بردبێتەوە، کە خولی کۆنفڕانسی ئەورووپا ٢٠٢٣-٢٤ بوو، پاناتینایکۆس گەیشتە یاری کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٧١، لەکاتێکدا ئەی ئی کەی ئەسینا ئەندامەکەی تری سێ گەورەکەیە. ئەم یانانە ھەروەھا تیپی باسکەی سەرکەوتوویان ھەیە؛ پاناتینایکۆس و ئۆڵۆمپیاکۆس لە نێو ھێزە سەرەکییەکانی ئەورووپادان و یۆرۆلیگیان حەوت و سێ جار بەدوای یەکدا بردۆتەوە، لەکاتێکدا ئەی ئی کەی ئەسینا یەکەمین تیپی یۆنانی بوو کە جامی ئەورووپی لە ھەر وەرزشێکی بەکۆمەڵدا بباتەوە.

یانەکانی تری دیار لە ناوچەکە بریتین لە ئەتینایکۆس، پانیۆنیۆس، ئاترۆمیتۆس، ئەپۆلۆن سمیرنیس، پانێلینیۆس، ئیگالیۆ، ئێتنیکۆس پیرایۆس، مارووسی BC و پێریستێری BC. یانەکانی ئەسینا ھەروەھا سەرکەوتنی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییان لە وەرزشەکانی تریشدا ھەبووە.

ناوچەی ئەسینا چەندین جۆری زەوی لەخۆ دەگرێت، بەتایبەتی گرد و چیاکان کە لە دەوروبەری شارەکەدا بەرز دەبنەوە، و پایتەخت تەنھا شارە گەورەکەیە لە ئەورووپا کە بەھۆی زنجیرەچیایەکەوە دابەش بووبێت. چوار زنجیرەچیا درێژ دەبنەوە ناو سنوورەکانی شارەکە و ھەزاران کیلۆمەتر لە ڕێڕەو بەناو شارەکە و ناوچەکانی دراوسێیدا تێدەپەڕن، کە دەرفەتی وەرزشکردن و چوونە ناو سروشت بە پێ و بە پاسکیل دەڕەخسێنن.

لە دەرەوەی ئەسینا و لە سەرتاسەری پارێزگای ئەتیکا، چالاکییەکانی دەرەوە بریتین لە خلیسکێنەی سەر بەفر، شاخەوانی، فڕین بە باڵتۆک و خلیسکێنەی سەر ئاو. چەندین یانەی دەرەوە خزمەتی ئەم وەرزشانە دەکەن، لەوانە لقی ئەسینای یانەی سیێرا، کە ساڵانە زیاتر لە ٤٬٠٠٠ گەشت لە ناوچەکەدا ڕێکدەخات.

ئەسینا مافی میوانداریکردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ی پێدرا لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٩٧ لە لۆزان، سویسرا، دوای ئەوەی پێشتر مافی میوانداریکردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ی بە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دۆڕاندبوو.[٢٢] ئەمە دەبووە دووەم جار کە ئەسینا میوانداری یارییەکان بکات، دوای بۆنە دەستپێکەکەی ساڵی ١٨٩٦. دوای ھەوڵێکی سەرکەوتوونەبوو لە ساڵی ١٩٩٠، پێشنیاری ساڵی ١٩٩٧ بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر کرا، لەوانە بەکارھێنانی مێژووی ئۆڵۆمپیی یۆنان. لە کۆتا خولی دەنگداندا، ئەسینا بە ٦٦ دەنگ بەرامبەر بە ٤١ دەنگ بەسەر ڕۆمادا سەرکەوت.[٢٢] پێش ئەم خولە، شارەکانی بۆینۆس ئایریس، ستۆکھۆڵم و کەیپ تاون لە کێبڕکێکە دەرکرابوون، بەھۆی بەدەستھێنانی دەنگی کەمتر.[٢٢] ھەرچەندە تێچووە زۆرەکەی ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەوە، کە بە نزیکەیی ١٫٥ ملیار دۆلاری ئەمریکی مەزەندە دەکرا، ئەسینا گۆڕدرا بۆ شارێکی کاراتر کە سوود لە تەکنەلۆژیای مۆدێرن وەردەگرێت ھەم لە بواری گواستنەوە و ھەم لە گەشەپێدانی شارەوانیی مۆدێرندا.[١٣٩] یارییەکان پێشوازییان لە زیاتر لە ١٠٬٠٠٠ وەرزشوان لە ٢٠٢ وڵاتەوە کرد.[١٣٩]

سیاسەت

[دەستکاری]

ناوچەکانی دەنگدان

[دەستکاری]

شارەوانیی ئەسینا دابەش کراوە بۆ ٥٨ ناوچەی ھەڵبژاردن. سنوورەکانی ئێستای ناوچەکان لە ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٤ەوە دەستیان پێکردووە بۆ ئەوەی ناوچەکان دەنگدەری نزیکەی یەکسانیان ھەبێت. پێش ساڵی ٢٠٠٤، ٦٨ ناوچە ھەبوون، کە سنوورەکانیان ھاوتای پەرستگاکانی ئۆرسۆدۆکسی ئەسینا بوون.

ناوچەکانی ھەڵبژاردنی ئەسینا
ژمارە دەنگدەران (٢٠٢٤) ڕووبەر (کم٢) گەڕەکەکان
1 ١٦٫٦٣٢ ١٫٧٩ ئانۆ پاتیسیا، لامپرینی، پرۆمپۆناس، ڕیزۆپۆلی
2 ١١٫١١٧ ٠٫٧٣ ئاگیۆس ئەلێفتێریۆس، ترەیس گێفیرێس (بەشێک)
3 ٩٫٦٤٥ ٠٫٤٧ ئاگیۆس لوکاس (بەشێک)، کاتۆ پاتیسیا (بەشێک)، کلۆناریدۆ
4 ٩٫٥٩١ ٠٫٥١ کیپریادۆ
5 ١٠٫١٩٥ ٠٫٤٩ ئاگیۆس لوکاس (بەشێک)، کیپسێلی (بەشێک)
6 ١٥٫٣٤٦ ١٫٢٥ کاتۆ پاتیسیا (بەشێک)، سێپۆلیا (بەشێک)، تیماراکیا (بەشێک)، ترەیس گێفیرێس (بەشێک)
7 ٦٫٠٤٤ ٠٫٣٠ کاتۆ پاتیسیا (بەشێک)
8 ٨٫٧٤٨ ٠٫٤٢ کاتۆ پاتیسیا (بەشێک)، کیپسێلی (بەشێک)
9 ٩٫٦٤٩ ٠٫٩٧ کیپسێلی (بەشێک)
10 ٨٫٦٠١ ١٫٧١ ئەکادیمیا پلاتۆنۆس، کۆلۆکینتۆ
11 ٧٫٤٥٨ ٠٫٤٢ ئەتیکی (بەشێک)، سێپۆلیا (بەشێک)، تیماراکیا (بەشێک)
12 ٦٫١٧٧ ٠٫٢٧ گۆڕەپانی ئەمریکیس (بەشێک)، کاتۆ پاتیسیا (بەشێک)
13 ٥٫٨٧٦ ٠٫٣١ گۆڕەپانی ئەمریکیس (بەشێک)، کیپسێلی (بەشێک)
14 ٦٫٠١٢ ٠٫٣٠ کیپسێلی (بەشێک)
15 ٦٫٣٣٤ ٠٫٤٠ لۆفۆس سکوزێ
16 ٧٫٨٨٢ ٠٫٤٨ ئاگیۆس پانتێلەیمۆناس (بەشێک)، ئەتیکی (بەشێک)
17 ٧٫٣٤٧ ٠٫٤٤ ئاگیۆس پانتێلەیمۆناس (بەشێک)، ڤیکتۆریا
18 ٩٫٤٢٢ ٠٫٤٨ کیپسێلی (بەشێک)
19 ٤٫٩٦٦ ٠٫٣٤ کیپسێلی (بەشێک)
20 ٩٫٦٧٦ ٠٫٦٢ گیزی (بەشێک)، پۆلیگۆنۆ (بەشێک)
21 ٩٫٨١٢ ١٫٢٠ گیرۆکۆمیۆ (بەشێک)، نیا فیلۆتێی، پۆلیگۆنۆ (بەشێک)
22 ٨٫٣٣٢ ١٫٧٠ ئێلینۆرۆسۆن
23 ٩٫١٩٢ ٠٫٥٩ کۆلۆنۆس (بەشێک)
24 ٧٫٢٩٩ ٠٫٥٥ ئاگیۆس پاڤلۆس، مێتاکسۆرگیۆ (بەشێک)، ڤاتی (بەشێک)
25 ٤٫٨٣٥ ٠٫٧٩ ئێکسارکیا (بەشێک)، مۆسێیۆ (بەشێک)، پێدیۆن ئاریۆس
26 ٩٫٤٠٩ ٠٫٤٥ گیزی (بەشێک)
27 ٨٫٩٤٢ ٠٫٦٢ ئەمپێلۆکیپۆی (بەشێک)
28 ٦٫٢٦٢ ٠٫٢٨ ئەمپێلۆکیپۆی (بەشێک)، گیرۆکۆمیۆ (بەشێک)
29 ١٠٫٣٥٥ ١٫٠٥ ئەمپێلۆکیپۆی (بەشێک)، ئێریترۆس ستاڤرۆس
30 ٤٫٠٥١ ١٫٢٥ کۆلۆنۆس (بەشێک)، مێتاکسۆرگیۆ (بەشێک)، ڤۆتانیکۆس (بەشێک)
31 ٤٫٧١٥ ٠٫٣٥ کۆلۆنۆس (بەشێک)
32 ٣٫٦٠٤ ٠٫٧٨ ئەگۆرا، مێتاکسۆرگیۆ (بەشێک)، ئۆمۆنیا (بەشێک)، پسیری (بەشێک)
33 ٣٫٩٦١ ٠٫٦٥ ئەکادیمیا (بەشێک)، ئێکسارکیا (بەشێک)، ئۆمۆنیا (بەشێک)، سینتاگما (بەشێک)
34 ٥٫٢١١ ٠٫٣٩ ئێکسارکیا (بەشێک)، نیاپۆلی (بەشێک)
35 ٤٫٤٩٥ ٠٫٢٩ ئێکسارکیا (بەشێک)، نیاپۆلی (بەشێک)
36 ٤٫٣٧٤ ٠٫٣٤ ئێکسارکیا (بەشێک)، نیاپۆلی (بەشێک)
37 ٣٫٢٠٨ ٠٫٣٩ کوندوریۆتیکا
38 ٥٫٧١١ ١٫٦٨ گودی، ئیلیسیا (بەشێک)
39 ٦٫١٨٣ ١٫٨٨ ڤۆتانیکۆس (بەشێک)
40 ١٢٫٠٣٨ ٠٫٩١ گازی، کێرامەیکۆس، تیسیۆ
41 ١٤٫٠٨٨ ١٫٠٧ ماکریگیانی (بەشێک)، مۆناستیراکی، پلاکا، پسیری (بەشێک)، سینتاگما (بەشێک)
42 ٥٫٨٧٦ ٠٫٣٨ ئەکادیمیا (بەشێک)، کۆلۆناکی (بەشێک)
43 ٦٫٨٠٨ ٠٫٦٨ کۆلۆناکی (بەشێک)
44 ٥٫٧٦٦ ٠٫٩٥ ئیلیسیا (بەشێک)
45 ١١٫٢٢٢ ٠٫٥٨ پەترالۆنا (بەشێک)
46 ٥٫٧٢٦ ٠٫٥٤ پەترالۆنا (بەشێک)
47 ٨٫٢٦٩ ١٫٠٢ کیپۆس، پانگراتی (بەشێک)
48 ٧٫٧٠٠ ٠٫٣١ پانگراتی (بەشێک)
49 ٩٫٤٩٠ ٠٫٣٥ پانگراتی (بەشێک)
50 ٧٫٢٠٠ ٠٫٤١ پەترالۆنا (بەشێک)
51 ٥٫٦٥١ ٠٫٤١ کوکاکی (بەشێک)، فیلۆپاپو
52 ٥٫٢٤٥ ٠٫٣٧ کوکاکی (بەشێک)
53 ٦٫١٨٧ ٠٫٩٣ ماکریگیانی (بەشێک)، مێتس، نیۆس کۆسمۆس (بەشێک)
54 ١٠٫١٥٥ ٠٫٥١ گوڤا (بەشێک)، پانگراتی (بەشێک)
55 ٩٫٠٠٠ ٠٫٦٣ نیۆس کۆسمۆس (بەشێک)
56 ٦٫٥٤٧ ٠٫٣٥ گوڤا (بەشێک)، نیۆس کۆسمۆس (بەشێک)
57 ٦٫٥٦٤ ٠٫٢٧ نیۆس کۆسمۆس (بەشێک)
58 ٧٫٧٥٢ ٠٫٤٧ نیۆس کۆسمۆس (بەشێک)

ئەنجامەکانی ھەڵبژاردن

[دەستکاری]
ئەنجامەکانی ھەڵبژاردنی پەرلەمان لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە
٦/٢٠٢٣ ٥/٢٠٢٣ ٢٠١٩ ٩/٢٠١٥ ١/٢٠١٥ ٦/٢٠١٢
  1.   ND ٤٣٫٣٣٪
  2.   SYRIZA ١٩٫٩٤٪
  3.   KKE ٨٫٨٩٪
  4.   PASOK ٦٫٨٦٪
  5.   Spartans ٤٫٢٤٪
  6.   MeRA25 ٤٫٠١٪
  7.   PE ٣٫٣٨٪
  8.   EL ٢٫٩٥٪
  9.   Victory ٢٫٦٢٪
  10.   ئەوانی تر ٣٫٧٨٪
  1.   ND ٤٢٫٢٠٪
  2.   SYRIZA ٢٢٫٥٤٪
  3.   KKE ٨٫٥٩٪
  4.   PASOK ٦٫٧٠٪
  5.   MeRA25 ٣٫٥٩٪
  6.   PE ٣٫٣٥٪
  7.   EL ٣٫٠٣٪
  8.   Victory ١٫٩٦٪
  9.   SA ١٫٠١٪
  10.   ئەوانی تر ٧٫٠٣٪
  1.   ND ٤٢٫٣٣٪
  2.   SYRIZA ٣١٫٢٨٪
  3.   KKE ٦٫٣٦٪
  4.   PASOK ٥٫١٦٪
  5.   MeRA25 ٣٫٨٤٪
  6.   XA ٣٫٠٩٪
  7.   EL ٢٫٥٧٪
  8.   PE ١٫٥٠٪
  9.   EK ١٫١٨٪
  10.   ئەوانی تر ٢٫٦٩٪
  1.   SYRIZA ٣١٫٥٤٪
  2.   ND ٣١٫١٤٪
  3.   XA ٦٫٩٢٪
  4.   KKE ٥٫٨١٪
  5.   River ٥٫٧٢٪
  6.   PASOK ٤٫٦٨٪
  7.   LAE ٣٫٥٧٪
  8.   EK ٣٫٣٩٪
  9.   ANEL ٣٫٣٧٪
  10.   ANTARSYA ١٫١٢٪
  11.   ئەوانی تر ٢٫٧٤٪
  1.   SYRIZA ٣٣٫٦٠٪
  2.   ND ٣٠٫٠٩٪
  3.   River ٧٫٢٣٪
  4.   XA ٧٫٠٦٪
  5.   KKE ٦٫٠٤٪
  6.   ANEL ٤٫٤٠٪
  7.   PASOK ٣٫٤٧٪
  8.   KIDISO ٢٫١٩٪
  9.   EK ١٫٦٨٪
  10.   Teleia ١٫٣٨٪
  11.   ئەوانی تر ٢٫٨٦٪
  1.   ND ٣٠٫٩٢٪
  2.   SYRIZA ٢٦٫٩٦٪
  3.   PASOK ٨٫٧١٪
  4.   XA ٧٫٨١٪
  5.   DIMAR ٧٫٣٦٪
  6.   ANEL ٦٫٣٢٪
  7.   KKE ٤٫٧٣٪
  8.   DIXA ٢٫٤٤٪
  9.   LAOS ١٫٨٨٪
  10.   ئەوانی تر ٢٫٨٧٪
٥/٢٠١٢ ٢٠٠٩ ٢٠٠٧ ٢٠٠٤ ٢٠٠٠
  1.   SYRIZA ١٩٫١٢٪
  2.   ND ١٥٫٧٩٪
  3.   PASOK ٩٫٦٩٪
  4.   ANEL ٨٫٩٨٪
  5.   XA ٨٫٧٨٪
  6.   KKE ٨٫٥٨٪
  7.   DIMAR ٥٫٩٨٪
  8.   Action ٤٫٣٥٪
  9.   DIXA ٣٫٣٧٪
  10.   LAOS ٣٫١٩٪
  11.   OP ٣٫٠٨٪
  12.   DISY ٢٫٤٨٪
  13.   ANTARSYA ١٫٥١٪
  14.   ئەوانی تر ٥٫١٠٪
  1.   PASOK ٣٥٫٥٢٪
  2.   ND ٣١٫٧٦٪
  3.   KKE ٩٫٥٤٪
  4.   SYRIZA ٧٫٩٧٪
  5.   LAOS ٧٫٥٩٪
  6.   OP ٤٫٠٩٪
  7.   ئەوانی تر ٣٫٥٣٪
  1.   ND ٤٠٫١٦٪
  2.   PASOK ٢٩٫٩٦٪
  3.   KKE ١٠٫٥١٪
  4.   SYRIZA ٩٫٢٦٪
  5.   LAOS ٥٫٣٩٪
  6.   OP ١٫٦٤٪
  7.   DIMAN ١٫٠٧٪
  8.   ئەوانی تر ٢٫٠١٪
  1.   ND ٤٤٫٧٣٪
  2.   PASOK ٣٤٫٩٣٪
  3.   KKE ٧٫٢١٪
  4.   SYRIZA ٦٫٣٢٪
  5.   LAOS ٣٫١٣٪
  6.   DIKKI ٢٫٢٨٪
  7.   ئەوانی تر ١٫٤٠٪
  1.   ND ٤٢٫٣٦٪
  2.   PASOK ٣٩٫٧٦٪
  3.   KKE ٦٫٥٤٪
  4.   Coalition ٥٫٦٥٪
  5.   DIKKI ٢٫٧٠٪
  6.   ئەوانی تر ٢٫٩٩٪
ئەنجامەکانی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەورووپا لە ساڵی ١٩٩٩ەوە
٢٠٢٤ ٢٠١٩ ٢٠١٤ ٢٠٠٩ ٢٠٠٤ ١٩٩٩
  1.   ND ٣٠٫٤٩٪
  2.   SYRIZA ١٧٫٠٨٪
  3.   KKE ١٠٫٠٣٪
  4.   PASOK ٨٫٨٣٪
  5.   EL ٥٫٨٠٪
  6.   NA ٤٫٤٨٪
  7.   MeRA25 ٤٫٤٢٪
  8.   Victory ٣٫٢٨٪
  9.   PE ٣٫١٨٪
  10.   FL ٢٫٩٤٪
  11.   Cosmos ١٫٦٥٪
  12.   Democrats ١٫٥٧٪
  13.   Patriots ١٫٤٨٪
  14.   ئەوانی تر ٤٫٧٧٪
  1.   ND ٣٦٫٤٧٪
  2.   SYRIZA ٢٣٫٨٩٪
  3.   PASOK ٦٫٣٢٪
  4.   KKE ٦٫٠٢٪
  5.   XA ٤٫٩٨٪
  6.   MeRA25 ٣٫٣٢٪
  7.   EL ٢٫٧٦٪
  8.   River ٢٫٤١٪
  9.   PE ١٫٥٤٪
  10.   LAOS ١٫٢٧٪
  11.   AD ١٫٢٤٪
  12.   EK ١٫١٥٪
  13.   ئەوانی تر ٨٫٦٣٪
  1.   SYRIZA ٢٧٫٠٤٪
  2.   ND ٢٤٫٥٩٪
  3.   XA ١٠٫٣٨٪
  4.   PASOK ٧٫٠٤٪
  5.   River ٦٫٨٤٪
  6.   KKE ٦٫٢١٪
  7.   ANEL ٣٫٠٩٪
  8.   LAOS ٢٫٦٠٪
  9.   DIMAR ١٫٤٩٪
  10.   DIXA–Action ١٫٢١٪
  11.   EPAM ١٫٠١٪
  12.   EEP ١٫٠٠٪
  13.   ئەوانی تر ٧٫٥٠٪
  1.   ND ٣٠٫٤٠٪
  2.   PASOK ٣٠٫٠١٪
  3.   KKE ٩٫٤٥٪
  4.   LAOS ٩٫٣٧٪
  5.   SYRIZA ٧٫١٣٪
  6.   OP ٤٫٥٢٪
  7.   Action ١٫٨٣٪
  8.   PAMME ١٫٤٧٪
  9.   ئەوانی تر ٥٫٨٢٪
  1.   ND ٤٢٫٣٥٪
  2.   PASOK ٢٨٫٨٦٪
  3.   KKE ١١٫٠٦٪
  4.   Coalition ٦٫٦٥٪
  5.   LAOS ٥٫٥١٪
  6.   Women ١٫٢٠٪
  7.   ئەوانی تر ٤٫٣٧٪
  1.   ND ٣٢٫٨٤٪
  2.   PASOK ٢٩٫٨١٪
  3.   KKE ٩٫٧١٪
  4.   Coalition ٧٫٧٧٪
  5.   DIKKI ٥٫٢٦٪
  6.   Liberals ٣٫٦٦٪
  7.   POLAN ٢٫٧٩٪
  8.   PG ١٫٥٥٪
  9.   کۆلاتۆس ١٫٢٩٪
  10.   EK ١٫٠٣٪
  11.   ئەوانی تر ٤٫٢٩٪

تێبینییەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ (/ˈæθɪnz/ ATH-inz) بە Greek: Αθήνα, romanised: Athína، pronounced [aˈθina] سەبارەت بەم پەڕگەیە [[:میدیا:el-Αθήνα.ogg|]] یارمەتی·زانیاری؛ بە Ancient Greek: Ἀθῆναι, romanised: Athênai، pronounced [atʰɛ̂ːnai̯][٦]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Athens: City of Wisdom». Washington Independent Review of Books. ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٢. لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  2. ↑ «Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith». RANE Network. ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  3. ↑ شارەوانیی ئەسینا، ھەڵبژاردنەکانی شارەوانی – تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ 19 February 2025 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.، وەزارەتی ناوخۆ
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 «Census 2021 GR» (PDF) (ھەواڵ). دەسەڵاتی ئاماریی یۆنان. 19 July 2022. لە 9 October 2022 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە 12 September 2022 ھێنراوە.
  5. ↑ «EU regions by GDP, Eurostat». www.ec.europa.eu. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  6. ↑ Wells، John C. (١٩٩٠). «Athens». Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. لاپەڕە ٤٨. ژپنک ٠-٥٨٢-٠٥٣٨٣-٨.
  7. 1 2 «Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation)» (PDF) (بە یۆنانی). National Statistical Service of Greece. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە.
  8. 1 2 «Characteristics». Hellenic Interior Ministry. ypes.gr. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  9. ↑ Vinie Daily, Athens, the city in your pocket, p. 6.
  10. ↑ Greenberg، Mike؛ PhD (٢٣ی شوباتی ٢٠٢١). «Athena Facts: Things that not many people know about...» (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  11. ↑ «Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens». Hellenic Ministry of Culture. yppo.gr. لە ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  12. ↑ CNN & Associated Press (١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٧). «Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology». CNN. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  13. ↑ Encarta Ancient Greece from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. Archived 31 October 2009.
  14. 1 2 «Athens». لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. Ancient Greek Athenai, historic city and capital of Greece. Many of classical civilization's intellectual and artistic ideas originated there, and the city is generally considered to be the birthplace of Western civilization
  15. 1 2 BBC History on Greek Democracy 19 December 2019 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. – Accessed on 26 January 2007
  16. ↑ «The World According to GaWC 2020». GaWC – Research Network. Globalization and World Cities. لە ٢٤ی ئابی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئابی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  17. ↑ «Maritime passenger statistics». Eurostat. یۆرۆستات. ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢. لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  18. ↑ «World Shipping Council- Top 50 Ports». World Shipping Council. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی ئابی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  19. ↑ Monthly Statistical Bulletin of Greece, December 2012. ELSTAT. ٢٠١٢. لاپەڕە ٦٤.
  20. ↑ «Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT». www.statistics.gr. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  21. ↑ «Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023». www.macrotrends.net. لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  22. 1 2 3 4 CNN & Sports Illustrated (٥ی ئەیلوولی ١٩٩٧). «Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics». sportsillustrated.cnn.com. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی ئایاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  23. ↑ As for example in Od.7.80 18 April 2021 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
  24. 1 2 Beekes، Robert S. P. (٢٠٠٩)، Etymological Dictionary of Greek، Leiden and Boston: Brill، لاپەڕە ٢٩
  25. 1 2 3 Burkert، Walter (١٩٨٥)، Greek Religion، Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press، لاپەڕە ١٣٩، ژپنک ٠-٦٧٤-٣٦٢٨١-٠
  26. 1 2 3 4 5 6 7 8 Kerényi، Karl (١٩٥١)، The Gods of the Greeks، London, England: Thames and Hudson، لاپەڕە ١٢٤
  27. 1 2 Garland، Robert (٢٠٠٨). Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization. New York: Sterling. ژپنک ٩٧٨-١-٤٥٤٩-٠٩٠٨-٨.
  28. ↑ Great Greek Encyclopedia, vol. II, Athens 1927, p. 30.
  29. ↑ «ToposText». topostext.org. لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  30. ↑ Bourne, Edward G. (١٨٨٧). «The Derivation of Stamboul». American Journal of Philology. ٨ (1). The Johns Hopkins University Press: ٧٨–٨٢. doi:١٠.٢٣٠٧/٢٨٧٤٧٨. ISSN ٠٠٠٢-٩٤٧٥. JSTOR ٢٨٧٤٧٨.
  31. ↑ Alfonso X (١٩٨٤). Villar Rubio، Milagros (ed.). General estoria: antologia [General History: Anthology]. Clásicos Plaza & [y] Janés (بە ئیسپانی) (چاپی 1st). Barcelona: Plaza & Janes Ed. لاپەڕە ٩٦, ٩٨. ژپنک ٩٧٨-٨٤-٠١-٩٠٥٤٥-٢.
  32. ↑ Osmanlı Yer Adları, Ankara 2017, s.v. full text 31 July 2020 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
  33. ↑ «v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι». Ethnos.gr. تەممووزی ٢٠١١. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی تەممووزی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  34. ↑ S. Immerwahr, The Athenian Agora XIII: the Neolithic and Bronze Ages, Princeton 1971
  35. 1 2 3 4 5 6 Tung، Anthony (٢٠٠١). «The City the Gods Besieged». Preserving the World's Great Cities: The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis. New York: Three Rivers Press. لاپەڕە ٢٦٦. ژپنک ٠-٦٠٩-٨٠٨١٥-X.
  36. ↑ Iakovides, S. 1962. 'E mykenaïke akropolis ton Athenon'. Athens.
  37. ↑ Desborough، Vincent R. d'A (١٩٦٤). The Last Mycenaeans and Their Successors; an Archaeological Survey, c. 1200–c. 1000 B.C.. Oxford: Clarendon Press. لاپەڕە ١١٣.
  38. ↑ Little، Lisa M. (١٩٨٨). «A Social Outcast in Early Iron Age Athens». Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens. ٦٧, No. ٤ (Oct. – Dec. 1998): ٣٧٥–٤٠٤. JSTOR ١٤٨٤٥٠.
  39. ↑ Osborne، Robin (١٩٩٦). Greece in the making, 1200-479 BC. Routledge history of the ancient world. London; New York: Routledge. لاپەڕە ٧٨–٨١. ژپنک ٩٧٨-٠-٤١٥-٠٣٥٨٣-٥.
  40. ↑ Lewis، John David (٢٠١٠). Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History. Princeton University Press. ژپنک ٩٧٨-١٤٠٠٨٣٤٣٠٣. لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  41. ↑ زینۆفۆن، ھێلێنیکا، 2.2.20، 404/3
  42. ↑ Kouremenos, Anna (2022). "'The City of Hadrian and not of Theseus': A Cultural History of Hadrian's Arch". In A. Kouremenos (ed.) The Province of Achaea in the 2nd century CE: The Past Present. London: Routledge. https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch 23 August 2022 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
  43. 1 2 3 4 5 6 7 Gregory، Timothy E.؛ Ševčenko، Nancy Patterson (1991). «Athens». لە Kazhdan، Alexander (ed.). The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford University Press. لاپەڕە 221–223. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٥٠٤٦٥٢-٦.
  44. ↑ Alan Cameron, "The Last Days of the Academy at Athens," in A. Cameron, Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy, 2016, (Oxford University Press: Oxford), pp. 205–246
  45. 1 2 3 4 5 6 Babinger، Franz (1986). «Atīna». Archived copy. The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B. Leiden and New York: Brill. لاپەڕە 738–739. ژپنک ٩٠-٠٤-٠٨١١٤-٣. لە 31 July 2018 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 11 July 2023 ھێنراوە.{{cite encyclopedia}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: archived copy as title (بەستەر)
  46. ↑ «Byzantine Athens: A provincial city in the shadow of its glorious past». ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥.
  47. ↑ Augustinos، Olga (٢٠٠٧). «Eastern Concubines, Western Mistresses: Prévost's Histoire d'une Grecque moderne». لە Buturović، Amila؛ Schick، İrvin Cemil (eds.). Women in the Ottoman Balkans: Gender, Culture and History. London and New York: I.B. Tauris. لاپەڕە ٢٤. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٥١١-٥٠٥-٠.
  48. ↑ «and (Dontas, The Acropolis and its Museum, 16)». Ancient-greece.org. ٢١ی نیسانی ٢٠٠٧. لە ٩ی ئایاری ٢٠٠٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  49. ↑ Wynn، Martin (١٩٨٤). Planning and Urban Growth in Southern Europe (بە ئینگلیزی). Mansell. لاپەڕە ٦. ژپنک ٩٧٨-٠٧٢٠١١٦٠٨٣.
  50. ↑ «Focus on Athens» (PDF). UHI Quarterly Newsletter, Issue 1, May 2009. urbanheatisland.info. لاپەڕە ٢. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئازاری ٢٠١١ ھێنراوە.
  51. ↑ «Welcome!!!». Parnitha-np.gr. لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  52. ↑ «Acropolis: Threat of Destruction». Time. ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٧. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی نیسانی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  53. 1 2 3 4 Kitsantonis، Niki (١٦ی تەممووزی ٢٠٠٧). «As forest fires burn, suffocated Athens is outraged». International Herald Tribune. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی شوباتی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  54. ↑ Συνέντευξη Τύπου Γ. Σουφλιά για την Πάρνηθα (ھەواڵ) (بە یۆنانی). Hellenic Ministry for the Environment, Physical Planning, & Public Works. 18 July 2007. لە ڕەسەنەکە (.doc) لە 16 February 2008 ئەرشیڤ کراوە. لە 15 January 2008 ھێنراوە. Συνολική καμένη έκταση πυρήνα Εθνικού Δρυμού Πάρνηθας: 15.723 (Σύνολο 38.000)
  55. 1 2 3 «Olympic Games 2004: five major projects for Athens». European Union Regional Policy. ec.europa.eu. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی نیسانی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  56. ↑ «Eaxa :: Ενοποιηση Αρχαιολογικων Χωρων Αθηνασ Α.Ε». Astynet.gr. لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  57. ↑ «Περιφέρεια Αττικής». لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  58. ↑ «Climate Atlas of Greece». Hellenic National Meteorological Service. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  59. 1 2 «Practical Information About Athens». www.ippcathens2024.gr (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). لە ٣١ی ئایاری ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  60. ↑ Melas، D.؛ Ziomas، I.؛ Klemm، O.؛ Zerefos، C. S. (١ی حوزەیرانی ١٩٩٨). «Anatomy of the sea-breeze circulation in Athens area under weak large-scale ambient winds». Atmospheric Environment (بە ئینگلیزی). ٣٢ (12): ٢٢٢٣–٢٢٣٧. Bibcode:1998AtmEn..32.2223M. doi:١٠.١٠١٦/S١٣٥٢-٢٣١٠(٩٧)٠٠٤٢٠-٢.
  61. ↑ «Mountain Weather in Greece : Articles : SummitPost». www.summitpost.org. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  62. ↑ «Unusually heavy snow blankets Athens – in pictures». زە گاردیان. ١٦ی شوباتی ٢٠٢١. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  63. ↑ «Severe weather brings snow to Athens, Greek islands». Ekhatimerini. ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  64. ↑ Giannaros، Theodore M.؛ Melas، Dimitrios؛ Daglis، Ioannis A.؛ Keramitsoglou، Iphigenia؛ Kourtidis، Konstantinos (١ی تەممووزی ٢٠١٣). «Numerical study of the urban heat island over Athens (Greece) with the WRF model». Atmospheric Environment. ٧٣: ١٠٣–١١١. Bibcode:2013AtmEn..73..103G. doi:١٠.١٠١٦/j.atmosenv.٢٠١٣.٠٢.٠٥٥.
  65. ↑ Visram، Talib (٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١). «Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer». Fast Company. Fast Company media magazine. لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  66. ↑ «Athens' chief heat officer prepares the city for the climate crisis». euronews (بە ئینگلیزی). ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  67. ↑ «World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive». زانکۆی ویلایەتی ئەریزۆنا website. ڕێکخراوی کەشناسیی جیھانی. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  68. ↑ «WMO is monitoring potential new temperature records». public.wmo.int (بە ئینگلیزی). ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣. لە ٢ی تەممووزی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  69. ↑ «Το κλίμα της Αθήνας». www.meteoclub.gr. لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی تەممووزی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  70. ↑ «Το αρχείο του Θησείου». www.meteoclub.gr. لە ٤ی ئایاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.
  71. ↑ «Meteo.gr – Προγνώσεις καιρού για όλη την Ελλάδα». لە ٢ی شوباتی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  72. ↑ «Latest Conditions in Neos Kosmos, Athens». لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  73. ↑ «World Meteorological Organization». لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  74. ↑ «Klimatafel von Athen Flughafen (Hellinikon) / Griechenland» (PDF). Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world. Deutscher Wetterdienst. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  75. ↑ «Climatic Data for selected stations in Greece: Athens Airport». لە ٥ی شوباتی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  76. ↑ Kapikian, Etienne [@EKMeteo] (٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١). «Aussi 22.4°C #Athènes-Ellinikon record mensuel à la station» (تویت) (بە French). لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە – لەڕێگەی تویتەر.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  77. ↑ «Municipal Communities - City of Athens». gis.cityofathens.gr (بە ئینگلیزی). لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  78. ↑ «Municipal Districts - City of Athens». gis.cityofathens.gr (بە ئینگلیزی). لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  79. ↑ «Municipal Neighbourhoods - City of Athens». gis.cityofathens.gr (بە ئینگلیزی). لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  80. ↑ «Greater Athens (Greece): Municipalities – Population Statistics, Charts and Map». citypopulation.de. لە ٣ی ئایاری ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  81. ↑ «ΦΕΚ B 1292/2010, Kallikratis reform municipalities» (بە یۆنانی). ڕۆژنامەی فەرمی. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  82. ↑ «Master Plan for Athens and Attica 2021». لاپەڕە ١٣, ٢٤, ٢٧, ٣٣, ٣٦, ٨٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە.
  83. ↑ «ΕΛΣΤΑΤ Απογραφη 2011» (PDF). statistics.gr. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە.
  84. ↑ «Distance between Piraeus (Attiki) and Varkiza (Piraios Nomos) (Greece)». Distancecalculator.globefeed.com. ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧. لە ١١ی تەممووزی ٢٠١١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  85. ↑ «Hellenikon Metropolitan Park Competition». Hellenic Ministry of the Environment and Public Works. minenv.gr. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی نیسانی ٢٠٠٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  86. ↑ «Europe | Greek forest fire close to Athens». BBC News. ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧. لە ٢٧ی ئابی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  87. ↑ «Partnership cities». Yerevan municipality. yerevan.am. لە ١٩ی ئابی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  88. ↑ «PAGE-themes». statistics.gr. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  89. ↑ «International Roma Day: The Stigmatized People of Greece». ٨ی نیسانی ٢٠٢٢.
  90. ↑ King، Russell؛ Iosifides، Theodoros؛ Myrivili، Lenio (کانوونی دووەمی ١٩٩٨). «A migrant's story: From Albania to Athens». Journal of Ethnic and Migration Studies. ٢٤ (1): ١٥٩–١٧٥. doi:١٠.١٠٨٠/١٣٦٩١٨٣X.١٩٩٨.٩٩٧٦٦٢٣.
  91. ↑ «Safe Cities Index 2017: Security in a rapidly urbanizing world» (PDF). The Economist Intelligent Unit. ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧. لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٨ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  92. ↑ «Athens Safety Index». Safe Around. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  93. ↑ Crime in Athens[بەستەری مردوو]
  94. ↑ «Is Athens Safe? Areas to Avoid and Other Warnings». Mercer. ٢٦ی شوباتی ٢٠١٩. لە ١٦ی تەممووزی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  95. ↑ «Athens Has the Biggest Fall in Mercer's 21st Personal Safety Ranking». Mercer. ١٣ی ئازاری ٢٠١٩. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  96. ↑ «Economy and Banking Sector of Greece». The European Banks. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  97. ↑ «List of Banks in Greece – Overview of Top 10 Greek Banks». ADV Ratings. لە ١٠ی ئازاری ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی ئازاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  98. ↑ Parilla، Joseph؛ Berube، Alan؛ Leal Trujillo، Jesus؛ Ran، Tao (٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «Global Metro Monitor». Brookings. لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  99. ↑ «Cargo container centers». GAIA OSE. ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  100. ↑ «Report for Selected Countries and Subjects». International Monetary Fund. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  101. ↑ «Εξαπλασιάστηκαν σε μία πενταετία οι τουρίστες στην πρωτεύουσα, Του Ηλία Μπέλλου». Kathimerini. ٨ی ئازاری ٢٠١٨. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  102. ↑ «Financial Statements as at 31 December 2007» (PDF). Athens International Airport, S.A.. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٥ی شوباتی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی نیسانی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  103. ↑ «How angry street art is making Athens hip». The Economist. ISSN ٠٠١٣-٠٦١٣. لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  104. ↑ « The tram of Athens». Tram Sa. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  105. ↑ «Στόλος λεωφορείων». Ο.ΣΥ. Α.Ε. (بە Greek). لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی نیسانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢١ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  106. 1 2 3 «Proastiakos». proastiakos.gr. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی شوباتی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  107. ↑ Parlama، Liana. « Excavations for the Athens Metro 3rd EPCA - Stations». Hellenic Ministry of Culture. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  108. 1 2 3 4 «The Athens Urban Transport Network in Facts and Figures» (PDF). OASA. لاپەڕە ١٥. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی شوباتی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  109. ↑ "Homepage – The Company – Attiko Metro S.A." Attiko Metro S.A. Archived from the original on 3 December 2010. Retrieved 2 June 2014.
  110. ↑ «Line3». Attiko Metro. ametro.gr.
  111. ↑ «Athens Greece Guide». Athensguide.org. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  112. 1 2 3 4 «The tram in numbers». Tram SA. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی تەممووزی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  113. ↑ «Alstom introduces the Citadis X05 tram to Athens». Alstom (بە ئینگلیزی). ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  114. ↑ «The Athens Urban Transport Network in Facts and Figures» (PDF). OASA. لاپەڕە ١٣. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  115. ↑ «Contact». Athens International Airport. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی نیسانی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی شوباتی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  116. 1 2 «History». Athens International Airport. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی شوباتی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  117. ↑ «Aodos.gr».[بەستەری مردووی ھەمیشەیی]
  118. ↑ «Ιδιωτικά Πανεπιστήμια στην Ελλάδα – Private Universities in Greece». www.thought.de. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  119. ↑ Doumas، Christos (نیسانی ١٩٩٨). «Excavation and Rescue Operations: What to Preserve and Why». Museum International. ٥٠ (2): ٦–٩. doi:١٠.١١١١/١٤٦٨-٠٠٣٣.٠٠١٤٢.
  120. ↑ Fessas-Emmanouil, Helen. Ελληνική Αρχιτεκτονική Εταιρεία: Αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα: Μέλη της Εταιρείας, Ποταμός, Athens, 2009, pp. xxi & xxv. ISBN 960-6691-38-1
  121. ↑ Fessas-Emmanouil, Helen. Ελληνική Αρχιτεκτονική Εταιρεία: Αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα: Μέλη της Εταιρείας, Ποταμός, Athens, 2009, p. xxxi, ISBN 960-6691-38-1
  122. ↑ «Home Page». Urban Audit. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی شوباتی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  123. ↑ «Athens – Epidaurus Festival 2008». Greekfestival.gr. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  124. ↑ «Megaron Events Chart». Megaron.gr. ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧. لە ڕەسەنەکە لە ١ی شوباتی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  125. ↑ «Ίδρυμα Ευγενίδου» Ίδρυμα Ευγενίδου. Εκπαιδευτικό Κοινωφελές Ίδρυμα (بە یۆنانی). Eugenfound.edu.gr. لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  126. ↑ Rizzo، Demetrio. «Athens Today». athens-today.com. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  127. ↑ «Athens Eugenides Planetarium». Barco. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی تەممووزی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١١ ھێنراوە.
  128. ↑ «Vision». SNFCC. لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  129. ↑ «Athens: Books everywhere». UNESCO (بە ئینگلیزی). ٢٩ی ئازاری ٢٠١٨. لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  130. 1 2 Athens – The Truth: Searching for Mános, Just Before the Bubble Burst. Tales of Orpheus. ٢٠١٣. ژپنک ٩٧٨٠٩٥٥٢٠٩٠٣١. لە ٥ی شوباتی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  131. ↑ Rémy، Pierre-Jean (١٩٧٨). Maria Callas, a tribute. Internet Archive. New York : St. Martin's Press. لاپەڕە ١٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٣١٢-٥١٤٤٨-٨.
  132. ↑ Petsalis-Diomidis، Nikolaos (٢٠٠١). The unknown Callas: the Greek years. Internet Archive. Portland, Or. : Amadeus Press. لاپەڕە ٧٦, ٨٨. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٤٦٧-٠٥٩-٢.
  133. ↑ Petsalis-Diomidis، Nikolaos (٢٠٠١). The unknown Callas: the Greek years. Opera biography series. Portland, Or: Amadeus Press. لاپەڕە ٢١٤. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٤٦٧-٠٥٩-٢.
  134. ↑ «Olympia | ΟΛΥΜΠΙΑ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ» (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٣. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  135. ↑ Βατόπουλος، Νίκος (٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨). «"Ολύμπια", η μεγάλη επιστροφή». Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ (بە greek). لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  136. ↑ «Maria Callas museum, first in the world, opens in central Athens». iefimerida.gr (بە یۆنانی). ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  137. ↑ «Athens 21st Century – Athens Olympic Stadium». Athens-today.com. لە ١٦ی شوباتی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  138. ↑ «Athens 21st Century – The Olympic Coastal Complex». Athens-today.com. لە ١٤ی شوباتی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  139. 1 2 «Athens bids farewell to the Games». CNN. ٣٠ی ئابی ٢٠٠٤. لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٠٧ ھێنراوە.

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئەتینا&oldid=1654951»