بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ڕۆمانیا

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
کۆماری ڕۆمانیا
România
ڕۆمانیا
[[ی ڕۆمانیا |]]
سروود: Deșteaptă-te române!
Awaken thee, Romanian!
پایتەختبوخارێست
گەورەترین پایتەخت
زمانە فەرمییەکان زمانی ڕۆمانشی
گرووپە ڕەگەزییەکان  ٨٩٬٥٪ ڕۆمانی
6،٦٪ ھنگاری
2% دۆم
2% ھیتر[١]
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی ٢٠٠٩ ١٩٬٠٥٣٬٨١٥ لەسەر ویکیدراوە دەستکاریی ئەمە بکە (٥١)
 -  چڕی ٩٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە 
ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "٩"کەس لە مایلی چوارگۆشە
دراو لیۆ (RON)
ناوچەی کاتی +٢ (UTC+٣)
لای لێخوڕین ڕاست
پاوانی ئینتەرنێت .ro

ڕۆمانیا (بە زمانی ڕۆمانی: România (بیبیسە)) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەورووپا. پایتەختی (بوخارێست)ە، ڕووباری دانووب بە باشووری خاکەکەیدا ڕەت دەبێت. ھەڵکەوتی ڕۆمانیا لە ناو جغزی ولاتانی بەلکانەو کەوتووەتە باکوورییەوە. دەلتای دانووب لە ناو خاکی ڕۆمانیادا دەرژێتە دەریای ڕەش. چیاکانی کاربات لە باشوورو ناوەڕاستن. سنوورەکانی: لە باکوور ئوکراینایەو لە باکووری ڕۆژھەڵات مۆلداڤیا و لە باشوور بولگاریاو لە ڕۆژھەڵات سربیا و ھنگاریا. دەوڵەتی نوێی ڕۆمانیا پێکھاتەی یەکگرتنی دەوڵەتی ڕۆمانیاو مولدۆڤیا بە سەرکردایەتی ئەلیکساندروا ئیوان کۆزا. ساڵی ١٩١٨ ترنسلڤانیاو بووکوڤیناو بیسارابیا چوونە ناو ئەو یەکێتیەو ناونرا ڕۆمانیای مەزن بە ڕووبەری ٢٩٥٫٦٤١ کیلۆمەتردوجا2.[٢][٣][٤] کۆماری ڕۆمانیا (نیوە سەرۆکایەتی)ە و نۆھەمە لە ئاستی ئەورووپا لە ڕووی ڕووبەرەوە (٢٣٨٫٣٩١) و حەفتەمینیشە لە ڕووی دانیشتووان(٢٢ ملیۆن). ئەندامە لە یەکێتی ئەورووپا و ناتۆ و یەکێتی لاتینی و ڕێکخراوە زمانەفەرەنسییەکان ناسراو بە فرانکۆفۆن.

ناوی ڕۆمان

[دەستکاری]

ناوەکە român یان rumân لە بنەڕەتدا لە وشەی لاتینی رومانوس-romanus ھاتووە کە بەواتای (کەسێکی دانیشتووی شاری ڕۆما)ی کۆن دێت.[٥] گەشتیارە ئیتاڵییەکان لە سەدەکانی پازدەھەمی زایین لە کاتی گەشتەکانیان بۆ خاکی ترانسلڤانیا و ڤالاخیاو مولداڤیا ئەم ناوەیان لە دانیشتووانی ئەوێدەر ناوھ[٦][٧][٨][٩] ڕیشەی نەتەوەی ڕۆمانیا دوگەڕیتەوە بۆ ڕۆژگاری (داکیا) کە ناوی ئەو ھەرێمە بوو لە ڕۆژگاری ڕۆمیەکان و بریتی بوو لە تێکەڵبوونی ھۆزە ڕۆمانیەکان لەگەڵ دوو ھۆزی دێرینی ھاوزار بە ناوی تراک و گیت کە ھەریەک لە سترابۆن و ھیرۆدۆتی مێژوونووسی گریک ناویان ھێناون لە باسی شەڕی شای فارس داریۆشی گەورەو تراجانی ڕۆمی، ئەمانە بە ڕیشەی زمانەوانی ھیندۆ-ئەورووپی بوون لە چاخی برۆنزی دا لە ڕۆمانیادا ژیاون بەڵام لەژێر ھەژموون و کاریگەری دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی ڕۆما زمان و نەریتی دەسەلاتدارانیان پەیڕەو کردووە.[١٠][١١] لە سەدەکانی ناوەنددا ڕۆمانییەکان لە سێ دەڤەر دەژیان: ڤالاک (ئەفلاخیا) و مولداڤیا و ترانسلڤانیا کە دواتر ترانسلڤانیا بووە بەشێک لە شانشبنی (ھنگاریا)[١٢] و لە سەدەی شازدەھەم کرا بە میرنشیمێکی سەربەخۆ بە ھەمان ناو[١٣] وتا ١٧١١ درێژەی کێشا. لە ڤالاک و مولداڤیاش زۆر میرنشینی پەیدابوون بۆ ڕووبەروو بوونەوەی ھەژموونی تورکە عوسمانییەکان کە دوای سەدەی چواردەھەم پەلی بۆ ناو ئەورووپا دەھاوێشت.[١٤][١٥] لە ساڵی ١٥٤١ وڵاتی بەڵکان بە گشتی و بەشێکی ھنگاریا مەجەڕ کەوتە ژێر دەسەڵاتی تورکەکان و تا سەدەی نۆزدەھەم ھەرسێ دەڤەری ڤالاکیا و مولدۆڤیاو ترانسلڤانیا وەک ویلایەتی سەر بە دەسەڵاتی عوسمانی مانەوە. بەشێکی ڕۆمانیای ئەمرۆ بەبەر شانشینی ھنگاریا کەوت و دواتر بوون بە بەشێکی ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-ھنگاری؛ کە دواترینیان ناوچەی ئۆلتینیا بوو لە ساڵی ١٧١٨. ساڵی ١٨٧٨ بە گوێرەی پەیماننامەی سان ستیڤانۆ ی نێوان تورک و ڕووس، ڕۆمانیا لەژێر نیری دەوڵەتی عوسمانی ڕزگاری بوو. سەربەخۆیی ڕاگەیاند و پاش یەکگرتنەوەی دەڤەرەکانی و ھەلبژاردنی بۆخارست وەک پێتەختی شانشینی ڕۆمانیا ساڵی ١٨٨١. لە جەنگی جیھانی یەکەمدا لایەنگری ھاوپەیمانان بوو. لە جەنگی دووەمیش لاینگرە ئەڵمانەکان بوو لە دژی سۆڤیەت کە ساڵی ١٩٤٤ ڕۆمانیایان داگیرکردو ساڵی ١٩٤٥ حکوومەتێکی شییەعی دامەزرا و ساڵی ١٩٤٧ ڕژێمی شانشینی لادراو کۆمارێکی گەلی ڕاگەیەنرا و بووبە بەشێک لە فراکسیۆنی کۆمۆنیستی سەر بە سۆڤیەت و لە ١٩٧٤ نیکۆلای چاوچیسکۆ کرایە سەرۆکی ڕۆمانیا و دەسەڵاتی دیکتاتۆریانەی تا ساڵی١٩٨٩خایاندو بە شێوەیەکی دراماتیکی لەگەڵ ژنەکەی کوژران. ئیوان ئیلسکۆ جێگەی گرتەوەو وتا ساڵی ١٩٩٦ دواتر لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٠ دووبارە بوو بە سەرۆک تا ٢٠٠٤ و ترایان باسیسکۆ ھاتە شوێنی.

دانیشتووان

[دەستکاری]

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ڕۆمانیا ٢١٬٦٤٠٬١٦٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٣٠ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩٫٧ ساڵە. ھەروەھا ٥٣ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.[١٦]

پێکھاتەی دانیشتووان

[دەستکاری]

بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٢ ژمارەی دانیشتووان بریتیە لە ٢١٬٦٨٠٬٩٧٤ کەس[١٧][١٨] کە ٨٩٫٥٪یان ڕۆمانین ،٦٫٦٪ ھنگارن،[١٩] ٢٫٥٪ (دۆمن) کە بە ڕۆمنی خۆیان ناو دەبەن ٥٣٥٬٢٥٠ کەس[٢٠] ئەوانی تر ئۆکرانی و جێرمان و تورک و تەتەرن.[٢١] کەمی زایین کێشەیەکی دیارە لە ڕۆمانیا و ژمارەی مردووەکان زیاترە لە ژمارەی لە دایکبووان لەبەر گەلێک ھۆی کۆمەڵایەتی و ئابووری و مەزەندە دەکرێت تا ساڵی ٢٠٥٠ دابەزێتە ١٥٫٩ ملیۆن.

  • 1920: |||||||||||||||| 16,010,000 کەس.
  • 1930: |||||||||||||||||| 17,870,000 کەس.
  • 1940: ||||||||||||||||||| 19,934,000 کەس.
  • 1950: |||||||||||||||| 16,311,000 کەس.
  • 1960: |||||||||||||||||| 18,403,000 کەس.
  • 1970: |||||||||||||||||||| 20,253,000 کەس.
  • 1980: |||||||||||||||||||||| 22,201,000 کەس.
  • 1990: ||||||||||||||||||||||| 23,207,000 کەس.
  • 2000: |||||||||||||||||||||| 21,698,181 کەس.
  • 2010: |||||||||||||||||||||| 21,466,174 کەس.

زمان

[دەستکاری]

زمانی فەرمی (ڕۆمانشی)ە و لە خێزانی لاتینیەلە ڕیشەی ھیندۆئەوروپی. نزیکە لە زمانی ئیتالی و ئیسپانی و فەرەنسی و پورتوگالی و کەتالانی. نزیکەی ٢٦ ملیۆن کەس بە ڕۆمانشی قسەدەکەن.[٢٢][٢٣] زمانی ئەڵمانی نزیکەی ٤٥٠٠٠کەس دەبن و کەمینەیەکی تر بە تورکی دەئاخڤن و ژمارەیان ٣٢٠٠٠ کەس دەبێت و لە شاری کونستانچا دەژین.

ئایین

[دەستکاری]

بەگوێرەی خشتەی خوارەوە ئایینەکانی ڕۆمانیا دەردەکەون.

ئایین لە ڕۆمانیا
ئایین رێژە
ئۆرثوذکسی ڕۆژھەڵات
  
 ٨٦٫٧٪
بروتستانت
  
 ٥٫٢٪
کنیسەی ڕومان کثولیک
  
 ٤٫٧٪
کنیسەی کاپولیکی ڕۆژھەڵات
  
 ٠٫٩٪
ئیسلام
  
 ٠٫٣٪

لە ڕۆمانیا ئایین بە ڕەسمی نەناسراوەو دەوڵەتێکی علمانی لائیکییە. دەستەی زاڵ کەنیسەی ئۆرثۆذۆکسی ڕۆژھەڵاتە و ئەندامانی ٨٦٬٧٪ ی دانیشتووانن (شەرژمێری ٢٠٠٢). پرۆتستانت(٤٫٧٪) لەگەڵ کەمینەیەکی موسڵمان لە دوبروگا کە زۆرینەیان تورکن بە ژمارە ٦٧٬٥٠٠ کەسن. لە ڕۆمانیا نزیکەی ٧٤ مزگەوت ھەن ٢٤یان کۆنن وەک مزگەوتی ھونکیار کە ساڵی(١٢٧٨ھ -١٨٦١م) درووستکراوەو، مزگەوتی ئانادولکیوی، و مزگەوتی ئەصمەھان سولطان کە سەدەی شازدەھەم دروستکراوە.[٢٤] ارست.

شارەکان

[دەستکاری]

بوخارست پایتەختەو گەورەنریم باژێرەکانی وڵأتە بە دانیشتووانەکەی کە نزیکەی(٢ ملیون کەس)[٢٥][٢٦][٢٧] پێنج شاری تری ڕۆمانیا لە ١٠٠ شارە ھەرەگەورەکانی ئەورووپان لە ڕووی دانیشتووان: شاری یاش (٢٨٥٬٨٦٨ کەس)، کلوج-نابوکا (نزیکەی ٢٩٨٬١٥٦ کەس)، تیمیشوارا(٢٨٣٬١٢١), کرایوفا(٢٩٦٬٠٧٩) ھەرەھا شارۆژکەی کەمتر لە ٢٠٠ ھەزار کەس وەک: گالاتس، براشوف، بلویشت، برایلا وئورادیا.[٢٨]

گەورەترین باژێرەکانی ڕۆمانیا
پلە! align=center style="background:#f5f5f5;" | باژێر دەڤەر دانیشتووان
١بوخارستدەڤەری ئیلفوف-١٫٩٤٤٫٤٥١
٢تیمیشواراتیمیش٣١١٫٤٤٠
٣یاشیاش٣٠٨٫٦٦٣
٤ کلوج-نابوکاکلوج٣٠٧٫٢١٥
٥کونستانتساکونستانچا٣٠١٫٩٥١
٦کرایوفادولژ٢٩٩٫٥٧٩
٧گالاتسگالاتس٢٩٠٫٤٦٧
٨براشوفبراشوف٢٧٧٫٥٦٩
٩بلویشتبراھوفا٢٢٧٫٩٨١
١٠برایلابرایلا٢١١٫١٦١
١١ئورادیابیھور٢٠٤٫٨٨٠
١٢باکوباکو١٧٥٫٨٦٧
١٣بیتیشتئەرگیش١٦٧٫٠١٧
١٤ئارادئاراد١٦٥٫٠١٤
١٥سیبیوسیبیو١٥٤٫٠٨٠
١٦ترجو موریشموریش١٤٤٫٣٧٠
١٧بایا ماریماراموریش١٣٨٫٥٢٩
١٨بوزوبوزو١٣١٫٦٤٤
١٩بوتوشانیبوتوشان١١٥٫٧٥١
٢٠ساتو ماریساتو ماری١١٢٫١٤٣
ژمارەی دانیشتووان بەگوێرەی قرساندنی 2001[٢٩]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ |جۆری_دەسەڵات = كۆمارى |پلەی_سەرۆک١ = سەرۆک کۆمار |ناوی_سەرۆک١ = کلاوس یۆھانس |پلەی_سەرۆک٢ = سەرۆک وەزیران |ناوی_سەرۆک٢ = نیکۆلای سیوکا |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = مێژووى رۆمانيا |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = ترانسلڤانيا |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ = |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =82 |ڕووبەر_ک. م. ٤گ = 238,391 |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان =22,215,421http://www.populationdata.net/index2.php?option=pays&pid=180&nom=roumanie[بەستەری مردووی ھەمیشەیی]
  2. ↑ http://www.edrc.ro/recensamant.jsp
  3. ↑ http://www.nato.int/invitees2004/romania/glance.htm
  4. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  5. ↑
  6. ↑ [Andréas Verres. Acta et Epistolae. I. p. 243. ""nunc se Romanos vocant""]
  7. ↑ [Cl. Isopescu (1929). "Notizie intorno ai romeni nella letteratura geografica italiana del Cinquecento". Bulletin de la Section Historique XVI: 1–90. ""...si dimandano in lingua loro Romei...se alcuno dimanda se sano parlare in la lingua valacca, dicono a questo in questo modo: Sti Rominest ? Che vol dire: Sai tu Romano,..."".]
  8. ↑ [Maria Holban (1983) (in Romanian). Călători străini despre Ţările Române. II. Ed. Ştiinţifică şi Enciclopedică. pp. 158–161. "“Anzi essi si chiamano romanesci, e vogliono molti che erano mandati quì quei che erano dannati a cavar metalli...”]
  9. ↑ [Paul Cernovodeanu (1960) (in Romanian). Voyage fait par moy, Pierre Lescalopier l’an 1574 de Venise a Constantinople, fol 48. IV. 444. ""Tout ce pays la Wallachie et Moldavie et la plus part de la Transivanie a esté peuplé des colonie romaines du temps de Traian l’empereur...Ceux du pays se disent vrais successeurs des Romains et nomment leur parler romanechte, c'est-à-dire romain... ""]
  10. ↑ [„Aşadar, arheologia a dovedit că poporul geto-dac era deplin format cu cel puţin patru sau chiar cinci sute de ani mai înainte ca numele său să figureze în filele izvoarelor literare ale lumii antice. Cât despre antecesorii şi strămoşii nemijlociţi ai geto-dacilor, ramura nordică a neamurilor trace, aceeaşi ştiinţă auxiliară a istoriei le confirmă prezenţa şi înfloritoarea lor cultură materială şi spirituală o dată cu debutul epocii bronzului, fapt petrecut pe la circa 2000 - 1800 Î.Hr.” - Extras din cartea „Decebal” de Liviu Mărghitan, Editura Militară, Bucureşti, 1987, pag. 41.]
  11. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە. ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  12. ↑ «مێژووى ترانسيلڤانيا». لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  13. ↑ «مێژووى ترانسيلڤانيا». لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  14. ↑ [Ştefănescu, Ştefan (1991). Istoria medie a României. I. Bucharest. p. 114]
  15. ↑ [Predescu, Lucian (1940). "Enciclopedia Cugetarea". Enciclopedia Cugetarea]
  16. ↑ «Countries in the world (ranked by 2014 population)» (بە ئینگلیسی). ماڵپەڕی Worldometers. لە ‏١٥ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە. {{cite web}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |ڕێکەوتی سەردان= (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  17. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  18. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە. ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  19. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە. ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  20. ↑ http://www.usatoday.com/news/world/2005-02-01-roma-europe_x.htm
  21. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە. ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  22. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە. ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  23. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١١ی نیسانی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  24. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئایاری ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە. ١٨ی ئایاری ٢٠١١ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە..
  25. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی نیسانی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە. ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  26. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  27. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئایاری ٢٠٠٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئابی ٢٠٠٨ ھێنراوە. ١ی ئایاری ٢٠٠٤ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  28. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  29. ↑ Populația României pe localități, la 1 ianuarie 2010 ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. - Date la nivel de țară (etnie, limba maternă, religie) - Accesat la data de 20.04.2009
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ڕۆمانیا&oldid=1556007»