ڕۆما

ڕۆما Roma (ئیتالی)
پایتەخت و کۆمۆنە
Roma Capitale
ئاسۆگەی ڕۆما لە قەڵای سانت ئەنجێلۆوە فوارەی ترێڤی کۆلۆسیۆم بارکاچیا، پلیکانەکانی ئیسپانیا و ترینیتای دێی مۆنتی باسیلیكای سانت پیپتەر (شاری ڤاتیکان) قەڵای سانت ئەنجێلۆ پانتێۆن و پیازا دێلا ڕۆتۆندا مۆنۆمێنتی ویکتۆر ئیمانوێلی دووەم
ئاڵا دروشمی خانەدانی
Etymology: تیۆریی جیاواز
ناسناوەکان:  Urbs Aeterna (لاتینی) شاری ھەمیشەیی Caput Mundi (لاتینی) پایتەختی جیهان تەختی سانت پیپتەر
خاکی کۆمۆنە (Roma Capitale، بە سوور) لەناو شاری مێترۆپۆلیتانی ڕۆما (Città Metropolitana di Roma، بە زەرد). خاڵەکەی ناوەڕاست شاری ڤاتیکانە.
ڕۆما شوێن لە ئیتالیا ڕۆما شوێن لە ئەورووپا
پۆتانەکان: 41°53′36″N 12°28′58″E
وڵات	ئیتالیا
ھەرێم	لاتسیۆ
شاری مێترۆپۆلیتانی	ڕۆما کاپیتالی
دامەزراندن	٢١ی نیسانی ٧٥٣ی پ.ز
دامەزرێنەر	پاچشای ڕۆمۆلۆس (ئەفسانەیی)
دەسەڵات
• جۆر	حکوومەتی بەھێزی پارێزگار-ئەنجومەن
• پارێزگار	ڕۆبێرتۆ گوێلتیێری (PD)
• یاسادانان	ئەنجومەنی کاپیتۆلین
ڕووبەر
• شارەوانی	١٬٢٨٧٫٣٦ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٩٧٫٠٥ میلی چوارگۆشە)
• شاری مێترۆپۆلیتانی	٥٬٣٦٣٫٢٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٬٠٧٠٫٧٧ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی	٢١ مەتر (٦٩ پێ)
ژمارەی دانیشتووان  (2025)
• شارەوانی	٢٬٧٤٦٬٩٨٤
• پلە	ھەشتەم لە ئەورووپا یەکەم لە ئیتالیا
• چڕی	٢٬١٠٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٥٬٥٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
• شاری مێترۆپۆلیتانی	٤٬٢٢٣٬٨٨٥
• شاری مێترۆپۆلیتانی چڕی	٧٩٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٬٠٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
سەرناوی دانیشتوو	بە ئیتالی: romano(i) (نێر)، romana(e) (مێ) ڕۆمی
کۆی بەرهەمی ناوخۆیی (ناوکی، ٢٠٢٣)
• شاری مێترۆپۆلیتانی	٢٠١.٢٩٠ ملیار یۆرۆ
• بۆ هر تاکێک	٤٧،٦٦٥ یۆرۆ
ناوچەی کاتی	UTC+01:00 (CET)
• ھاوین (DST)	UTC+02:00 (CEST)
کۆدی (CAP)	00100; 00118 تا 00199
کۆدی تەلەفۆن	06
وێبگە	comune.roma.it
UNESCO World Heritage Site
Official name	ناوەندی مێژوویی ڕۆما، موڵکەکانی کورسیی پیرۆز لەو شارەی کە مافی دەرەوەی خاکیان هەیە و سان پاولۆ فوۆری لە موورا
Criteria	داڕێژە:UNESCO WHS type
Reference	91
Inscription	1980 (4ەم session)
Area	١٬٤٣١ hectare (٣٬٥٤٠ acre)

ڕۆما پایتەخت و پڕدانیشتووانترین کۆمۆنە (شارەوانی)ی ئیتالیایە. ھەروەھا ناوەندی کارگێڕیی ھەرێمی لاتسیۆ و شاری مێترۆپۆلیتانی ڕۆمایە. وەک کۆمۆنەیەکی تایبەت بە ناوی Roma Capitale کە دانیشتووانەکەی ٢.٧ ملیۆن کەسە لە ڕووبەری ١٬٢٨٧٫٣٦ square kilometre (٤٩٧٫١ میلی چوارگۆشە)دا، ڕۆما سێیەم پڕدانیشتووانترین شاری یەکێتیی ئەورووپایە لەناو سنووری شاردا. شاری مێترۆپۆلیتانی ڕۆما کاپیتالی بە دانیشتووانی ٤.٢ ملیۆن کەس، پڕدانیشتووانترین شاری مێترۆپۆلیتانییە لە ئیتالیا. ناوچەی مێترۆپۆلیتانییەکەی سێیەم پڕدانیشتووانترینە لە ئیتالیادا. ڕۆما لە بەشی ناوەڕاستی ڕۆژئاوای نیمچەدوورگەی ئیتالیا، لەناو لاتسیۆ، لە درێژایی کەنارەکانی دۆڵی تیبەر ھەڵکەوتووە. شاری ڤاتیکان (بچووکترین وڵاتی جیهان و بنکەی سەرەکیی کەنیسەی کاتۆلیکی لەسەرانسەری جیهان لەژێر فەرمانڕەوایی کورسیی پیرۆزدا) وڵاتێکی سەربەخۆیە لەناو سنوورەکانی شاری ڕۆمادا، کە تاقە نموونەی بوونی وڵاتێکە لەناو شارێکدا. ڕۆما زۆرجار بەھۆی جوگرافیاکەیەوە بە "شاری حەوت گردەکە" ناو دەبرێت، و ھەروەھا وەک "شاری ھەمیشەیی". بە گشتی ڕۆما وەک یەکێک لە بێشکەکانی شارستانیەتی ڕۆژاوا و کلتووری مەسیحییەتی ڕۆژاوایی و ناوەندی کەنیسەی کاتۆلیکی دادەنرێت.

مێژووی ڕۆما زیاتر لە ٢٨ سەدە دەخایەنێت. لە کاتێکدا ئەفسانەی ڕۆمی مێژووی دامەزراندنی ڕۆما بۆ دەوروبەری ٧٥٣ی پ.ز دەگەڕێنێتەوە، بەڵام ئەم شوێنە بۆ ماوەیەکی زۆر درێژتر ئاوەدان بووە، کە کردوویەتی بە نیشتەجێگەیەکی سەرەکیی مرۆڤ بۆ زیاتر لە سێ ھەزارە و یەکێک لە کۆنترین شارە بەردەوام ئاوەدانەکان لە ئەورووپادا. دانیشتووانی سەرەتایی شارەکە لە تێکەڵەیەک لە لاتینەکان، ئیترۆسکییەکان و سابینەکان پێکھاتبوون. لە کۆتاییدا، شارەکە بە دوای یەکدا بووە پایتەختی شانشینی ڕۆمی، کۆماری ڕۆمی و ئیمپراتۆریەتی ڕۆمی، و لەلایەن زۆر کەسەوە وەک یەکەمین شاری ئیمپراتۆری و مێترۆپۆلیس دادەنرێت. بۆ یەکەمجار لەلایەن شاعیری ڕۆمی تیبوولوس لە سەدەی یەکەمی پ.ز بە شاری ھەمیشەیی (بە لاتینی: Urbs Aeterna؛ بە ئیتالی: La Città Eterna) ناو برا، و ئەم دەستەواژەیە لەلایەن ئۆڤید، ڤیرجیل و لیڤیشەوە بەکارھێنرا. ھەروەھا ڕۆما بە Caput Mundi (پایتەختی جیهان) ناو دەبرێت.

لە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەت لە ڕۆژاوا، کە دەستپێکی سەدەی ناوین بوو، ڕۆما ھێواش ھێواش کەوتە ژێر کۆنترۆڵی سیاسیی پاپایەتی، و لە سەدەی ھەشتەمدا بووە پایتەختی دەوڵەتانی پاپا، کە تا ساڵی ١٨٧٠ بەردەوام بوو. لە سەردەمی ڕێنێسانسەوە، نزیکەی ھەموو پاپاکان لە سەردەمی پاپا نیکۆلاسی پێنجەم (١٤٤٧–١٤٥٥)ەوە بەرنامەیەکی بەردەوامی تەلارسازی و شارسازییان لە ماوەی چوارسەد ساڵدا جێبەجێ کرد، بە مەبەستی کردنی شارەکە بە ناوەندی ھونەری و کلتووریی جیهان. بەم شێوەیە، ڕۆما سەرەتا بووە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی ڕێنێسانس و پاشان بووە شوێنی لەدایکبوونی هەردوو شێوازی بارۆک و نیۆکلاسیکیزم. ھونەرمەندان، وێنەکێشان، پەیکەرتاشە بەناوبانگەکان و تەلارسازان ڕۆمایان کردە ناوەندی چالاکییەکانیان و شاکاریان لە سەرانسەری شارەکەدا دروست کرد. لە ساڵی ١٨٧١دا، ڕۆما بووە پایتەختی شانشینی ئیتالیا، کە لە ساڵی ١٩٤٦دا بووە کۆماری ئیتالیا. شارەکە میوانداریی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠ی کرد.

لە ساڵی ٢٠١٩دا، ڕۆما ١٤ھەمین شاری پڕسەردانکەرترین بوو لە جیهاندا بە ٨.٦ ملیۆن گەشتیار، سێیەم پڕسەردانکەرترین شار لە یەکێتیی ئەورووپا، و بەناوبانگترین شوێنی گەشتیاری لە ئیتالیادا. ناوەندە مێژووییەکەی لەلایەن یونسکۆوە وەک شوێنی کەلەپووری جیهانی تۆمار کراوە. ھەروەھا ڕۆما بنکەی چەندین ئاژانسی تایبەتمەندی نەتەوە یەکگرتووەکانە، وەکوو ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵ، بەرنامەی جیهانیی خۆراک، و سندوقی نێودەوڵەتی بۆ گەشەپێدانی کشتوکاڵ. ھەروەھا شارەکە میوانداریی سکرتارییەتی ئەنجومەنی پەرلەمانی یەکێتی بۆ دەریای سپیی ناوەڕاست دەکات، وەک چۆن بنکەی سەرەکیی چەندین کۆمپانیای فرەنەتەوەیی ئیتالییە لەوانە ئێنی، ئێنێل، TIM، لیۆناردۆ، و بانکەکانی وەک BNL. چەندین کۆمپانیا بنکەیان لە ناوچەی بازرگانیی EURی ڕۆمادایە، وەک ماڵی ئۆپتیک و مۆدەی لوکس فێندی کە لە پالازۆ دێلا چیڤیلتا ئیتالیانادایە. بوونی براندە نێودەوڵەتییە بەناوبانگەکان لە شارەکەدا ڕۆمای کردووە بە ناوەندێکی گرنگی مۆدە و دیزاین، و ستۆدیۆکانی چینەچیتتا بوونەتە شوێنی وێنەگرتنی چەندین فیلمی براوەی خەڵاتی ئەکادیمی (ئۆسکار).

ناو و ھێما

ڕەگەزناسی

بەپێی ئەفسانەی دامەزراندنی ڕۆمییە کۆنەکان، ناوی Roma لە دامەزرێنەر و یەکەم پاچشای شارەکەوە ھاتووە، کە ڕۆمۆلۆس بوو.

بەڵام، ئەگەری ھەیە ناوی ڕۆمۆلۆس لە ڕاستیدا لە خودی ڕۆماوە وەرگیرا بێت. ھەر لە سەدەی چوارەمەوە، تیۆریی جێگرەوە لەسەر سەرچاوەی ناوی Roma پێشنیار کراون. چەندین گریمانە خستراونەتەڕوو کە سەرنجیان لەسەر ڕەگ و ڕیشەی زمانییەکەیەتی کە بەڵام ھێشتا نادیارن:

• لە Rumon یاخود Rumenەوە، کە ناوی کۆنی تیبەرە، کە ئەویش بەپێی دەنگۆکان پەیوەندی بە کردارە ڕێکییەکەی ῥέω (rhéō) 'ڕژان، ڕۆیشتن' و کرداری لاتینیی ruō 'پەپەلەپێکردن، تاودان' هەیە؛
• لە وشەی ئیترۆسکی 𐌓𐌖𐌌𐌀 (ruma)، کە ڕەگەکەی *rum- بە واتای "گوانی ئاژەڵ"ە، بە ئاماژەیەکی ئەگەری بۆ ئەو گورگەی کە دووانە هاوناوان ڕۆمۆلۆس و ڕێمۆسی بەخێو کرد و شیری پێ دان، یاخود بۆ شێوەی گردەکانی پالاتیەن و ئاڤێنتاین؛
• لە وشەی یۆنانیی ῥώμη (rhṓmē)، کە بە واتای ھێز دێت.

ناو و ھێماکانی تر

ھەروەھا ڕۆما لە سەردەمانی کۆندا تەنھا بە "Urbs" (شاری ناوەندی) ناو دەبرا، لە urbs romaوە، یان بە کورتکراوەی لاتینیی کۆنی SPQR ناسراوە، کە ھێمای حکوومەتی کۆماری دەستووریی ڕۆما بوو. لە ساڵی ١٩٢دا، ئیمپراتۆر کۆمۆدۆس ناوی شارەکەی بۆ Colonia Lucia Annia Commodiana بە ناوی خۆیەوە گۆڕی، بەڵام ناوەکە دوای کوشتنی کۆمۆدۆس لە کۆتایی ساڵدا بۆ ڕۆما گەڕێنرایەوە. جگە لەوەش، ڕۆما بە Urbs Aeterna (شاری ھەمیشەیی)، Caput Mundi (پایتەختی جیهان)، تەختی سانت پیپتەر و Roma Capitale ناوی براوە.

دیۆنیسیۆسی ھالیکارناسۆس ئاماژە بەوە دەکات کە لاگۆبۆلۆن ھێمای نیشتەجێبوونی شاری ڕۆما بووە، و دەگێڕێتەوە کە دوای وێرانبوونی کەپری پیرۆزی مارس لەسەر گردی پالاتیەن بەهۆی ئاگرەوە، لاگۆبۆلۆنێک کە ڕۆمۆلۆس بۆ دیاریکردنی ناوچەکان لە کاتی دامەزراندنی شارەکەدا بەکاری دەھێنا، بە شێوەیەکی پەرجووئاسا لەناو خۆڵەمێشەکەدا بە سەلامەتی دۆزرایەوە.

مێژوو

کۆنترین مێژوو

مۆدێلی ڕۆمای دێرین. وێنەکە بەرەو باکووری ڕۆژھەڵاتە، گردی کاپیتۆلین لە دەستەچەپ و پالاتیەن لە دەستەڕاست. شارەکە پێش سەدەی حەوتەمی پ.ز بەم شێوەیە دیار نەبووە.

بەڵگەی شوێنەواری لەسەر نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە ناوچەی ڕۆما لە نزیکەی ١٤،٠٠٠ ساڵ پێش ئێستاوە دۆزراوەتەوە، ئەگەرچی چینێکی چڕ لە پاشماوەی زۆر نوێتر شوێنەوارەکانی سەردەمی بەردینی کۆن و بەردینی نوێی داپۆشیوە. بەڵگەی ئامرازەکانی بەردین، گۆزەگەری و چەکی بەردین گەواھیدانی بوونی مرۆڤن بۆ نزیکەی ١٠،٠٠٠ ساڵ لە ناوچەی ڕۆمادا. چەندین ھەڵکۆڵین پشتگیری لەو ڕوانگەیە دەکەن کە ڕۆما لە نیشتەجێگەی شوانکاری لەسەر گردی پالاتیەن لە سەرووی ناوچەی فۆڕومی ڕۆمیی داهاتووەوە گەشەی کردووە. لە نێوان کۆتایی سەردەمی بڕۆنز و دەستپێکی سەردەمی ئاسندا، ھەر گردێک لە نێوان دەریاکە و گردی کاپیتۆلین لادێیەکی لەسەر بوو (لە کاپیتۆلین، لادێیەک لە کۆتایی سەدەی ١٤ی پ.زەوە سەلماوە). بەڵام، هیچ کامێکیان ھێشتا سیفەتی شارستانییان نەبوو.

ئەمڕۆ، کۆدەنگییەکی فراوان ھەیە کە شارەکە بەرەبەرە لە ڕێگەی تێکەڵبوونی چەندین لادێ لە دەوری گەورەترینیان، کە لە سەرووی پالاتیەن بوو، گەشەی کردووە. ئەم تێکەڵبوونە بەهۆی زیادبوونی بەرهەمداریی کشتوکاڵی لە سەرووی ئاستی گوزەرانەوە ئاسانتر بوو، کە ڕێگەی بە دامەزراندنی چالاکییەکانی کەرتی دووەم و سێیەمیش دا. ئەم چالاکییانەش لە بەرامبەردا گەشەی بازرگانییان لەگەڵ کۆلۆنییە یۆنانییەکانی باشووری ئیتالیا (بە پلەی یەکەم ئیسکیا و کومای) خێراتر کرد. ئەم گەشەسەندنانە کە بەپێی بەڵگە شوێنەوارییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی ھەشتەمی پ.ز ڕوویان داوە، دەکرێت وەک "لەدایکبوونی" شارەکە سەیر بکرێن. سەرباری ھەڵکۆڵینەکانی دوایی لەسەر گردی پالاتیەن، ئەو ڕوانگەیەی کە ڕۆما بە مەبەست لە ناوەڕاستی سەدەی ھەشتەمی پ.زدا دامەزراوە وەک ئەوەی ئەفسانەی ڕۆمۆلۆس پێشنیاری دەکات، وەک گریمانەیەکی لاوەکی دەمێنێتەوە.

ئەفسانەی دامەزراندنی ڕۆما

گورگی کاپیتۆلین، پەیکەرێکی گورگی ئەفسانەیییە کە شیری بە دووانە ساواکە ڕۆمۆلۆس و ڕێمۆس دەدا

چیرۆکە نەریتییەکانی دەستبەدەستھاتوو لەلایەن ڕۆمییە کۆنەکان خۆیانەوە، کۆنترین مێژووی شارەکەیان لە ڕوانگەی ئەفسانە و ئەفسانەناسییەوە ڕوون دەکەنەوە. ئاشناترینی ئەم ئەفسانانە، و ڕەنگە بەناوبانگترینیان لە نێوان ھەموو ئەفسانەکانی ڕۆمدا، چیرۆکی ڕۆمۆلۆس و ڕێمۆسە، دووانەیەک کە لەلایەن گورگێکی مێوە شیریان پێ درا. ئەوان بڕیاریان دا شارێک دروست بکەن، بەڵام دوای دەمەقاڵەیەک، ڕۆمۆلۆس براتەکەی کوشت و شارەکە ناوی ئەوی وەرگرت. بەپێی مێژوونووسانی ڕۆمی، ئەمە لە ٢١ی نیسانی ٧٥٣ی پ.ز ڕووی دا. ئەم ئەفسانەیە دەبوو ڕێک بخرێتەوە لەگەڵ نەریتێکی دووانەدا کە پێشتر هەبوو، کە پێی وابوو پەنابەری تڕۆجانی ئەینیاس بۆ ئیتالیا ڕایکردووە و نەژادی ڕۆمییەکانی لە ڕێگەی کوڕەکەیەوە یولۆس، کە ھاوناوی شوێنکەوتووانی بنەماڵەی جولیۆ-کلاودیان بوو، دامەزراندووە. ئەمە لەلایەن شاعیری ڕۆمی ڤیرجیل لە سەدەی یەکەمی پ.ز ئەنجام درا. جگە لەوەش، سترابۆ ئاماژە بە چیرۆکێکی کۆنتر دەکات، کە شارەکە کۆلۆنییەکی ئەڕکادی بووە لەلایەن ئێڤاندەرەوە دامەزراوە. ھەروەھا سترابۆ دەنووسێت کە لوسیۆس کۆێلیۆس ئەنتیپاتەر باوەڕی وابوو کە ڕۆما لەلایەن یۆنانییەکانەوە دامەزراوە.

شانشین و کۆمار

وتاری سەرەکی: ڕۆمای کۆن

پەرستگای پۆرتوونۆس، خوای کۆگای دانەوێڵە، کلیلەکان، مەڕوداڵ و بەندەرەکان، کە لە ١٢٠–٨٠ی پ.ز دروست کراوە

فۆڕومی ڕۆمی وێرانەی ئەو باڵەخانانەی تێدایە کە نوێنەرایەتی ناوەندی سیاسی، یاسایی، ئایینی و ئابووریی ڕۆمای کۆنیان دەکرد، کە "ناوەندی دەماری" سەرجەم شارستانیەتی ڕۆمی بوو.

دوای دامەزراندنی لەلایەن ڕۆمۆلۆسەوە (بەپێی ئەفسانەیەک)، ڕۆما بۆ ماوەی ٢٤٤ ساڵ لەلایەن پاشایەتییەوە فەرمانڕەوایی کرا. فەرمانڕەوا سەرەتاییەکان لە نەژادی لاتینی و سابینی بوون، و پاشان ئیترۆسکییەکان فەرمانڕەوایییان کرد. نەریتی دەستبەدەستھاتوو حەوت پاشا ناو دەبات: ڕۆمۆلۆس، نووما پۆمپیلیۆس، تولۆس ھۆستیلیۆس، ئانکۆس مارکیۆس، تارکینیۆس پریس کۆس، سێرڤیۆس تولیاس و لوسیۆس تارکینیۆس سوپێربۆس.

لە ساڵی ٥٠٩ی پ.زدا، ڕۆمییەکان دوایین پاشایان لە شارەکەیان دەرکرد و کۆمارێکی ئۆلیگارشییان بە سەرکردایەتی دوو کۆنسوڵی ھەڵبژێردراوی ساڵانە دامەزراند. ڕۆما پاشان چووە سەردەمێکەوە کە بە ململانێی ناوخۆیی نێوان باتریسییەکان (ئەریستۆکراتەکان) و بڵیبییەکان (زەویخاوەنە بچووکەکان) و بە شەڕی بەردەوام دژی دانیشتووانی ناوەڕاستی ئیتالیا دەستپێدەکات: ئیترۆسکییەکان، لاتینەکان، ڤۆڵسکییەکان، ئایکوییەکان، و مارسیکان. دوای بوون بە دەسەڵاتداری لاتسیۆ، ڕۆما چەندین شەڕی ئەنجام دا (دژی گۆلەکان، ئۆسکی-سامنیتەکان و کۆلۆنیی یۆنانی تارانتۆ، کە هاوپەیمانی پیرۆسی پاشای ئێپیرۆس بوون) کە دەرئەنجامەکەی داگیرکردنی نیمچەدوورگەی ئیتالیا بوو.

سەدەی سێیەم و چوارەمی پ.ز شایەتی دامەزراندنی دەسەڵاتی ڕەھای ڕۆم بوو لەسەر دەریای سپیی ناوەڕاست و بەڵکان لە ڕێگەی سێ شەڕی پۆنیکەوە (٢٦٤–١٤٦ی پ.ز) کە دژی کارتاج و سێ شەڕی مەقدۆنی (٢١٢–١٦٨ی پ.ز) دژی مەقدۆنیا کران. یەکەم پارێزگاکانی ڕۆم لەم کاتەدا دامەزران: سسیلیا، ساردینیا و کۆرسیکا، ھیسپانیا، مەقدۆنیا، ئەکایا و ئەفریقا.

لە دەستپێکی سەدەی دووەمی پ.زەوە، دەسەڵات لە نێوان دوو گرووپی ئەریستۆکراتەکاندا کێبڕکێی لەسەر دەکرا: ئۆپتیماتەکان، کە نوێنەرایەتی بەشە پارێزگارەکەی سێناتی ڕۆمییان دەکرد، و پۆپۆلارەکان، کە پشتیان بە یارمەتی بڵیبییەکان (چینە نزمەکەی شار) دەبەست بۆ بەدەستھێنانی دەسەڵات. لە ھەمان سەردەمدا، ئیفلاسبوونی جووتیارە بچووکەکان و دامەزراندنی موڵکە گەورەکانی کۆیلەکان بووە هۆی کۆچکردنێکی بەرفراوان بۆ شارەکە. شەڕی بەردەوام بووە هۆی دامەزراندنی سوپایەکی پیشەگەر، کە دەرکەوت دڵسۆزتر بوو بۆ جەنەڕاڵەکانی لەوەی بۆ کۆمارەکە. بەم ھۆیەوە، لە کۆتایی سەدەی دووەم و سەرەتای سەدەی یەکەمی پ.زدا چەندین ململانێ لە دەرەوە و ناوخۆدا ڕوویان دا: دوای ھەوڵی سەرنەکەوتووی چاکسازیی کۆمەڵایەتیی پۆپۆلارەکان تایبەریۆس و گایۆس گراکۆس، و شەڕی دژی یووگورتا، شەڕێکی ناوخۆیی ڕووی دا کە جەنەڕاڵ سۆلا تێیدا سەرکەوتوو بوو. ڕاپەڕینێکی گەورەی کۆیلەکان لەژێر دەستی سپارتاکۆس بەدوایدا ھات، و پاشان دامەزراندنی یەکەم سیانەی دەسەڵاتدار لەگەڵ یولیۆس قەیسەر، پۆمپی و مارکۆس لیسینیۆس کراسۆس.

داگیرکردنی گۆل لەلایەن قەیسەرەوە ئەوی زۆر بەدەسەڵات و بەناوبانگ کرد، کە بووە هۆی شەڕی ناوخۆیی دژی سێنات و پۆمپی. دوای سەرکەوتنی، قەیسەر خۆی وەک دیکتاتۆری تاھەتایی دامەزراند. کوشتنی لە ساڵی ٤٤ی پ.زدا بووە هۆی دروستبوونی دووەم سیانەی دەسەڵاتدار لە نێوان ئۆکتایڤیان (کوڕەبرا و واریسی قەیسەر)، مارک ئەنتۆنی و لێپیدۆس، و بۆ شەڕێکی ناوخۆیی کۆتایی لە نێوان ئۆکتایڤیان و ئەنتۆنیدا.

ئیمپراتۆریەت

کۆشکەکانی ڕۆمای کۆن-ئیمپراتۆری لە پالاتیەن، زنجیرەیەک کۆشکن لە گردی پالاتیەن، کە دەسەڵات و سەروەت و سامانی ئیمپراتۆرەکان لە ئۆگوستۆسەوە تا سەدەی چوارەم دەردەبڕن.

فۆڕومە ئیمپراتۆرییەکان سەر بە زنجیرەیەک لە فۆڕومی یادگاری (مەیدانی گشتی)ن کە لەلایەن ئیمپراتۆرەکانەوە لە ڕۆما دروست کراون. ھەروەھا لە وێنەکەدا بازاڕی تراژان دەبینرێت.

مۆدێلی ڕۆمای ئیمپراتۆری لە مۆزەخانەی شارستانیەتی ڕۆمی لە ڕۆما. پەرستگای کلۆدیۆس لە باشووری (دەستەچەپی) کۆلۆسیۆمدا ھەڵکەوتووە.

لە ساڵی ٢٧ی پ.زدا، ئۆکتایڤیان ناوی ئۆگوستۆس و پرینسێپسی لێنرا، و پرینسپاتی دامەزراند کە جۆرە دووفەرمانڕەوایییەک بوو لە نێوان پرینسێپس و سێناتدا. بە تێپەڕبوونی کات، پاشا نوێیەکە وەک ئیمپراتۆر (واتە فەرماندە) ناسرا. لە سەردەمی فەرمانڕەوایی نێرۆدا، دوو لەسەر سێی شارەکە وێران بوو دوای ئاگرکەوتنەوە گەورەکەی ڕۆما، و گۆشەگیری و ئازاردانی مەسیحییەکان دەستی پێ کرد. ئیمپراتۆریەتی ڕۆما گەیشتە گەورەترین فرەوانیی خۆی لە سەدەی دووەمدا لەژێر فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆر تراژاندا. ڕۆما بە Caput Mundi ناسرابوو، واتە پایتەختی جیهانی ناسراو، دەستەواژەیەک کە پێشتریش لە سەردەمی کۆماریدا بەکارھاتبوو. لە ماوەی دوو سەدەی یەکەمی خۆیدا، ئیمپراتۆریەتەکە لەلایەن ئیمپراتۆرەکانی بنەماڵەی جولیۆ-کلاودیان، فلاڤیان (کە ئەمفیتەاترۆنێکی ھاوناویان دروست کرد کە بە کۆلۆسیۆم ناسراوە)، و بنەماڵەی ئەنتۆنین فەرمانڕەوایی دەکرا. ئەم سەردەمەش بە بڵاوبوونەوەی ئایینی مەسیحییەت تایبەتمەند بوو، کە لەلایەن حەزرەتی عیساوە لە یەھودییە لە نیوەی یەکەمی سەدەی یەکەمدا (لەژێر فەرمانڕەوایی تایبیریۆسدا) ڕاگەیەندرا و لەلایەن حەوارییەکانییەوە لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکە و زیاتریشدا بڵاو کرایەوە. سەردەمی ئەنتۆنین بە لووتکەی ئیمپراتۆریەتەکە دادەنرێت، کە خاکەکەی لە ئۆقیانووسی ئەتڵەسییەوە تا ف ڕات و لە بەریتانیاوە تا میسر درێژ دەبۆوە.

کۆلۆسیۆم لە کاتی ئێوارەدا

دوای کۆتایی ھاتنی بنەماڵەی سێڤێران لە ساڵی ٢٣٥ی زایینیدا، ئیمپراتۆریەتەکە چووە ماوەیەکی ٥٠ ساڵییەوە کە بە قەیرانی سەدەی سێیەم ناسراوە، کە تێیدا چەندین جەنەڕاڵ بۆ بەدەستھێنانی دەسەڵات شەڕیان کرد و دەسەڵاتی ناوەندی لە ڕۆمادا بە شێوەیەکی بەرچاو لاواز بوو. لە ھەمان کاتدا، پەتای سیپریان (دەوروبەری ٢٥٠–٢٧٠) لە دەریای سپیی ناوەڕاستدا بڵاو بووەوە. ناڕەحەتیی سیاسی بووە هۆی داڕمانی ئابووری، و بەرزبوونەوەیەکی خێرا لە هەڵاوساندا ڕووی دا بەهۆی ئەوەی حکوومەت بڕی دراوی کەم کردەوە بۆ دابینکردنی خەرجییەکان. ھۆزە جێرمانییەکان لە درێژایی ڕووباری ڕاین و باکووری بەڵکان ھێرشی بەرفراوانی بێ ڕێکخستنیان ئەنجام دا کە زیاتر لە ھەڵکوتانە سەری گەورە دەچوون نەک ھەوڵدان بۆ نیشتەجێبوون. ئیمپراتۆریەتی ساسانی چەندین جار لە ڕۆژھەڵاتەوە لە دەیەی ٢٣٠ تا ٢٦٠ ھێرشی کرد، بەڵام لە کۆتاییدا شکان. شەڕە ناوخۆییەکان لە ساڵی ٢٨٥دا بە سەرکەوتنی کۆتایی دیۆکلێتیان کۆتایییان ھات، کە دەستی کرد بە ئاوەدانکردنەوەی دەوڵەت. ئەو کۆتایی بە پرینسپات ھێنا و مودێلێکی نوێی دەسەڵاتگەرایی ناساند کە بە دۆمینات ناسراوە، کە لە ناونیشانی ئەو لە dominus (گەورە) وەرگیرابوو. دیارترین سیفەتی بریتی بوو لە دەستوەردانی بێپێشینەی دەوڵەت تا ئاستی شار: لە کاتێکدا دەوڵەت داوای باجی لە شارێک دەکرد و ڕێگەی پێدەدا خەرجییەکان دابەش بکات، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەوەوە دەوڵەت ئەمەی تا ئاستی گوندەکان ئەنجام دەدا. لە ھەوڵێکی بێھوودەدا بۆ کۆنترۆڵکردنی هەڵاوسان، ئەو کۆنترۆڵی نرخەکانی سەپاند کە زۆری نەخایاند.

دیۆکلێتیان ئیمپراتۆریەتەکەی لە ساڵی ٢٨٦دا دابەش کرد، فەرمانڕەوایی نیوەی ڕۆژھەڵاتی لە نیکۆمێدیاوە دەکرد، لە کاتێکدا ھاو-ئیمپراتۆرەکەی مەکسیمیان فەرمانڕەوایی نیوەی ڕۆژئاوای لە مێدیۆلانۆمەوە (کاتێک لە جووڵەدا نەبوو) دەکرد. ئیمپراتۆریەتەکە زیاتر دابەش بوو لە ساڵی ٢٩٣دا، کاتێک دیۆکلێتیان دوو قەیسەری دەستنیشان کرد، یەکێک بۆ ھەر ئۆگوستۆسێک (ئیمپراتۆر). دیۆکلێتیان ھەوڵی دا ئەمە بکاتە سیستمێکی لەدواییکەوتنی ناوبنەماڵەیی، ھاوشێوەی بنەماڵەی ئەنتۆنین. دوای دەستلەکارکێشانەوە لە ساڵی ٣٠٥دا، ھەردوو قەیسەرەکە بوونە شوێنگرەوە و ئەوانیش بە نۆبەی خۆیان دوو ھاوکاریان بۆ خۆیان دەستنیشان کرد. بەڵام، زنجیرەیەک شەڕی ناوخۆیی لە نێوان داواکارە کێبڕکێکارەکانی دەسەڵاتدا بووە هۆی یەکگرتنەوەی ئیمپراتۆریەتەکە لەژێر دەستی قوستەنتینی گەورە لە ساڵی ٣٢٤دا. شوێنگرتنی بۆماوەیی گەڕێنرایەوە، بەڵام دابەشبوونی ڕۆژھەڵات-ڕۆژئاوا ھێڵدرایەوە. قوستەنتین چاکسازییەکی گەورەی لە بیرۆکراسیدا ئەنجام دا، نەک بە گۆڕینی پەیکەرەکە بەڵکو بە ڕێکخستنەوەی دەسەڵاتەکانی چەندین وەزارەت. ئەوەی پێی دەوترێت فەرمانی میلان لە ساڵی ٣١٣دا، کە لە ڕاستیدا پارچەیەک بوو لە نامەیەکی ھاو-ئیمپراتۆرەکەی لیکینیۆس بۆ پارێزگارەکانی ھەرێمە ڕۆژھەڵاتییەکان، ئازادیی پەرستشی بە ھەموان بەخشی، لەوانەش مەسیحییەکان، و فەرمانی دا بە گەڕاندنەوەی موڵکە دەستبەسەرداگیراوەکانی کەنیسە لەسەر داواکاری بۆ جێگرەوە نوێیەکانی پارێزگاکان. ئەو بودجەی بۆ دروستکردنی چەندین کەنیسە دابین کرد و ڕێگەی بە پیاوانی ئایینی دا وەک ناوبژیوان لە داوا مەدەنییەکاندا کار بکەن. لە ساڵی ٣٣٠دا، ئەو بیزەنتیۆمی گۆڕی بۆ قوستەنتینیە، کە بووە پایتەختی نوێی. بەڵام، لە ڕووی فەرمییەوە هیچی تر نەبوو لەوەی شوێنی نیشتەجێبوونی ئیمپراتۆری بێت وەک میلان، ترێڤیر یان نیکۆمێدیا تا ئەوکاتەی لە ساڵی ٣٥٩دا لەلایەن کۆنستانتیۆسی دووەمەوە پارێزگارێکی شاری پێبەخشرا.

قوستەنتین، دوای چاکسازییەکانی دیۆکلێتیان، ئیدارەکەی ھەرێمی کردەوە، کە بە شێوەیەکی بنەڕەتی شێوازی فەرمانڕەوایییەکەی گۆڕی بە دروستکردنی پارێزگا ھەرێمییەکان. بوونی یەکە داراییە ھەرێمییەکان لە ساڵی ٢٨٦ەوە وەک مۆدێلێک بۆ ئەم داهێنانە بێپێشینەیە خزمەتی کرد. ئیمپراتۆر پرۆسەی لادانی فەرماندەیی سەربازیی لە پارێزگارەکان خێراتر کرد. لەمەودوا، ئیدارەی مەدەنی و فەرماندەیی سەربازی لێک جیا دەبوونەوە. ئەو ئەرکی دارایی زیاتری بە پارێزگارەکان بەخشی و خستنیانییە سەرپەرشتیکردنی سیستمی پشتیوانی لۆجستیی سوپا وەک ھەوڵێک بۆ کۆنترۆڵکردنی.

مەسیحییەت لە شێوەی باوەڕنامەی نیکیادا بووە ئایینی فەرمیی ئیمپراتۆریەتەکە لە ساڵی ٣٨٠دا، لە ڕێگەی فەرمانی تێسالۆنیکا کە بە ناوی سێ ئیمپراتۆرەوە دەرچوو – گراتیان، ڤالێنتینیانی دووەم، و تیۆدۆسیۆسی یەکەم – کە تیۆدۆسیۆس ڕوون بوو ھێزی پاڵنەر بوو لە پشتییەوە. ئەو دوایین ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتێکی یەکگرتوو بوو: دوای مردنی لە ساڵی ٣٩٥دا، کوڕە گەنجەکانی، ھۆنۆریۆس و ئارکادیۆس، بە دوای یەکدا میراتی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیی ڕۆژئاوا و ڕۆژھەڵاتیان وەرگرت. شوێنی حکوومەت لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیی ڕۆژئاوادا لە ساڵی ٤٠٨دا ڕاگوێزرا بۆ ڕاڤێنا، بەڵام لە ساڵی ٤٥٠ەوە ئیمپراتۆرەکان زیاتر لە ڕۆما نیشتەجێ بوون.

ڤیزیگۆتەکان ڕۆما تاڵان دەکەن لە ٤١٠دا، لەلایەن ژۆزێف نوێل سیڵڤێستر (١٨٩٠)، بۆ یەکەمجار لە ماوەی نز.  ٨٠٠ ساڵدا کە ڕۆما کەوتە دەست دوژمنێکی بێگانە

ڕۆما، کە ڕۆڵی ناوەندیی خۆی لە ئیدارەی ئیمپراتۆریەتەکەدا لەدەست دابوو، لە ساڵی ٤١٠دا لەلایەن ڤیزیگۆتەکانەوە بە سەرکردایەتی ئالاریکی یەکەم تاڵان کرا، بەڵام زیانێکی زۆر کەمی مادیی پێگەیشت، کە زۆربەی چاککرایەوە. ئەوەی نەدەکرا بە ئاسانی جێگەی بگرێتەوە، کەلوپەلە گواستراوەکان بوون وەکوو کارە ھونەرییەکان لە فلزاتی بەنرخ و کەلوپەلی بەکارھێنانی ناوماڵ. پاپاکان شارەکەیان بە باسیلیکای گەورە ڕازاندەوە، وەک سەنتاماریا مەجیۆری (بە ھاوکاری ئیمپراتۆرەکان). دانیشتووانی شارەکە لە ٨٠٠،٠٠٠ کەسەوە کەمی کردبووەوە بۆ ٤٥٠–٥٠٠،٠٠٠ کەس تا ئەو کاتەی شارەکە لە ساڵی ٤٥٥دا لەلایەن جنسیریک، پاشای ڤاندالەکانەوە تاڵان کرا. ئیمپراتۆرە لاوازەکانی سەدەی پێنجەم نەیانتوانی ڕێگری لە داڕمان بکەن، کە بووە هۆی لادانی ڕۆمۆلۆس ئۆگوستۆس، کە لە ڕاڤێنا نیشتەجێ بوو، لە ٤ی ئەیلوولی ٤٧٦دا. ئەمە نیشانەی کۆتایی ھاتنی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیی ڕۆژئاوا بوو و، بۆ زۆرێک لە مێژوونووسان، دەستپێکی سەدەی ناوین بوو.

داکەوتنی دانیشتووانی شارەکە بەھۆی لەدەستدانی بارە دانەوێڵەیییەکانی ئەفریقای باکوورەوە بوو لە ساڵی ٤٤٠ەوە بەدواوە، و نەمانی ئارەزووی چینی سێناتی بۆ بەردەوامبوون لە بەخشینەکان بۆ پشتیوانیکردنی دانیشتووانێک کە زۆر گەورەتر بوو لە سەرچاوە بەردەستەکان. بەھۆیەشەوە، ھەوڵێکی زۆر درا بۆ پاراستنی ناوەندە یادگارییەکە، پالاتیەن، و گەورەترین حەمامەکان، کە بەردەوام بوون لە کارکردن تا گەمارۆدانی گوتییەکان لە ساڵی ٥٣٧دا. حەمامە گەورەکانی قوستەنتین لەسەر کویریناڵ لە ساڵی ٤٤٣دا چاککرانەوە، و ڕادەی زیانەکان زێدەڕۆیی تێدا کرا و بە درامایی کرایەوە.

بەڵام، شارەکە بە گشتی دیمەنێکی خراپ و داڕماوی ھەبوو بەھۆی ناوچە گەورە چۆڵکراوەکان بەھۆی دابەزینی دانیشتووانەوە. ژمارەی دانیشتووان بۆ ٥٠٠،٠٠٠ کەس دابەزی تا ساڵی ٤٥٢ و ١٠٠،٠٠٠ کەس تا ساڵی ٥٠٠ی زایینی (ڕەنگە گەورەتر بێت، ئەگەرچی هیچ ژمارەیەکی دیاریکراو نائاسایە بزانرێت). دوای گەمارۆدانی گوتییەکان لە ساڵی ٥٣٧دا، دانیشتووان بۆ ٣٠،٠٠٠ کەس دابەزی بەڵام تا سەردەمی پاپایەتی پاپا گریگۆری گەورە بۆ ٩٠،٠٠٠ کەس بەرز ببووەوە. دابەزینی دانیشتووان ھاوکات بوو لەگەڵ داڕمانی گشتیی ژیانی شارستانی لە ڕۆژئاوا لە سەدەی پێنجەم و شەشەمدا، بە کەمێک بەدەرئەنجامەوە. دابەشکردنی دانەوێڵەی پشتگیریکراوی دەوڵەت بۆ ئەندامە ھەژارەکانی کۆمەڵگە تا سەدەی شەشەم بەردەوام بوو و ڕەنگە ڕێگری لەوە کردبێت کە دانیشتووان زیاتر دابەزێت. ژمارەی ٤٥٠،٠٠٠–٥٠٠،٠٠٠ لەسەر بڕی گۆشتی بەراز دامەزراوە، ٣،٦٢٩،٠٠٠ پاوەند کە دابەش کرابوو بەسەر ڕۆمییە ھەژارەکاندا لە ماوەی پێنج مانگی زستاندا بە ڕێژەی پێنج پاوەندی ڕۆمی بۆ هر کەسێک لە مانگێکدا، کە بەس بوو بۆ ١٤٥،٠٠٠ کەس یان ١/٤ یان ١/٣ی کۆی دانیشتووان. دابەشکردنی دانەوێڵە بۆ ٨٠،٠٠٠ خاوەن بلیت لە ھەمان کاتدا ئاماژە بە ٤٠٠،٠٠٠ کەس دەکات (ئۆگوستۆس ژمارەکەی لە ٢٠٠،٠٠٠ یان یەک لە پێنجی دانیشتووان دانا).

سەدەی ناوین

ڤاندالەکان ڕۆما تاڵان دەکەن لە ٤٥٥دا، لەلایەن کارل بریوڵۆڤ (دەیەی ١٨٣٠)

دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیی ڕۆژئاوا لە ساڵی ٤٧٦دا، ڕۆما سەرەتا لەژێر کۆنترۆڵی ئۆدۆئاسەردا بوو و پاشان بووە بەشێک لە شانشینی ئۆسترۆگۆسی پێش ئەوەی بگەڕێتەوە ژێر کۆنترۆڵی ڕۆمیی ڕۆژھەڵات (بیزەنتی) دوای شەڕی گوتییەکان، کە شارەکەی لە ساڵانی ٥٤٦ و ٥٥٠دا وێران کرد. دانیشتووانی شارەکە لە زیاتر لە ملیۆنێک کەسەوە لە ساڵی ٢١٠دا بۆ ٥٠٠،٠٠٠ کەس لە ساڵی ٢٧٣دا و بۆ ٣٥،٠٠٠ کەس دوای شەڕی گوتییەکان (٥٣٥–٥٥٤) دابەزی، کە شارە گەورەکەی کەم کردەوە بۆ کۆمەڵێک باڵەخانەی ئاوەدانکراو لە نێوان ناوچە گەورەکانی وێرانەکان، گژوگیا، ڕەزەکان و باخچەکانی بازاڕدا. بە گشتی پێیان وابوو دانیشتووانی شارەکە تا ساڵی ٣٠٠ی زایینی ١ ملیۆن کەس بووە (خەمڵاندنەکان لە ٢ ملیۆنەوە تا ٧٥٠،٠٠٠ کەسن) کە بۆ ٧٥٠–٨٠٠،٠٠٠ لە ساڵی ٤٠٠دا، پاشان ٤٥٠–٥٠٠،٠٠٠ لە ساڵی ٤٥٠دا و بۆ ٨٠–١٠٠،٠٠٠ لە ساڵی ٥٠٠دا دابەزیووە (ئەگەرچی ڕەنگە دوو هێندەی ئەمە بووبێت).

سەرۆکی پیاوانی ئایینی ڕۆما، کە پاپا ناودەبرا، لە ڕۆژانی سەرەتای مەسیحییەتەوە گرنگ بوو بەھۆی شەھیدبوونی هەردوو حەواری شەھید پیپتەر و پۆڵ لەوێ. ھەروەھا پیاوانی ئایینی ڕۆما (و ھێشتا لەلایەن کاتۆلیکەکانەوە دەبینرێن) وەک شوێنگرەوەی پیپتەر دەبینران، کە بە یەکەم سەرۆکی ئایینیی ڕۆما دادەنرێت. بەم شێوەیە شارەکە گرنگییەکی ڕووبەزیادی بەدەستھێنا وەک ناوەندی کەنیسەی کاتۆلیکی.

دوای ھێرشی لۆمباردەکان بۆ سەر ئیتالیا (٥٦٩–٥٧٢)، شارەکە بە شێوەیەکی فەرمی بە بیزەنتی مایەوە، بەڵام لە ڕاستیدا، پاپاکان سیاسەتێکی هاوسەنگییان لە نێوان بیزەنتییەکان، فرانکەکان و لۆمباردەکاندا پەیڕەو کرد. لە ساڵی ٧٢٩دا، پاشای لۆمبارد لیوتپراند شارۆچکەی سوتری لە باکووری لاتسیۆی بەخشی بە کەنیسە، کە دەستپێکی دەسەڵاتی زەمینیی بوو. لە ساڵی ٧٥٦دا، پیپینی کورت، دوای شکستپێھێنانی لۆمباردەکان، دەسەڵاتی زەمینیی بە پاپا بەخشی بەسەر دووکی ڕۆما و ئێکزارکاتی ڕاڤێنادا، بەم شێوەیە دەوڵەتانی پاپای دروست کرد. لەم سەردەمەوە، سێ دەسەڵات ھەوڵیان دا فەرمانڕەوایی شارەکە بکەن: پاپا، ئەریستۆکراتەکان (لەگەڵ سەرکردەکانی میلیشیاکان، دادوەرەکان، سێنات و خەڵک)، و پاشای فرانکەکان، وەک پاشای لۆمباردەکان، باتریسیۆس، و ئیمپراتۆر. ئەم سێ لایەنە (سیۆکراتیک، کۆماری، و ئیمپراتۆری) سیفەتێکی ژیانی ڕۆمی بوون لە ماوەی سەرجەم سەدەی ناویندا. لە شەوی کریسمس لە ساڵی ٨٠٠دا، شارلمانی لە ڕۆما وەک ئیمپراتۆر لەلایەن پاپا لیۆی سێیەمەوە تاجەگوڵینەی لەسەر نرا: لەو بۆنەیەدا، شارەکە بۆ یەکەمجار میوانداریی ئەو دوو دەسەڵاتەی کرد کە ململانێیان بۆ کۆنترۆڵکردن دەبووە نەریتێکی بەردەوامی سەدەی ناوین. ئەم ڕووداوە دەستپێکی ئیمپراتۆریەتی کارۆلینجییەکان بوو، کە یەکەم قۆناغی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیی پیرۆز بوو.

وردەکارییەک لە کێشراوێکی ڕافائێل، کە تاجەگوڵینەی شارلمانی لە کەنیسەی باسیلیکای کۆنی سانت پیپتەردا وێنە دەکات، لە ٢٥ی کانونی یەکەمی ٨٠٠دا

لە ساڵی ٨٤٦دا، عەرەبە موسوڵمانەکان بە سەرکەوتوویی ھێرشیان کردە سەر شووراکانی شارەکە، و توانییان باسیلیکای سانت پیپتەر و سانت پۆڵ تاڵان بکەن، کە هەردووکیان لە دەرەوەی شوورای شارەکە بوون. دوای داڕمانی دەسەڵاتی کارۆلینجی، ڕۆما کەوتە ناو ئاژاوەی دەرەبەگایەتییەوە: چەندین بنەماڵەی ئەریستۆکرات بەگژ پاپا، ئیمپراتۆر و یەکتردا چوونەوە. ئەمە سەردەمی تیۆدۆرا و کچەکەی مارۆزیا بوو، کە دایک و ھاوسەری چەندین پاپا بوون، و کریسێنتیۆسی دووەم، دەرەبەگێکی بەدەسەڵات، کە شەڕی دژی ئیمپراتۆرەکانی ئۆتۆی دووەم و ئۆتۆی سێیەم کرد. ئابڕووچوونەکانی ئەم سەردەمە پاپایەتیی ناچار کرد خۆی چاک بکاتەوە: ھەڵبژاردنی پاپا بۆ کاردیناڵەکان تەرخان کرابوو، و ھەوڵی چاکسازی لە پیاوانی ئایینیدا درا. ھێزی پاڵنەر لە پشتی ئەم نوێبوونەوەیەدا ڕاهیب ئیدێبراندۆ دا سۆانا بوو، کە دوای ھەڵبژاردنی وەک پاپا بە ناوی پاپا گریگۆری حەوتەمەوە تووشی ململانێی دەسەڵاتی ئایینی بووەوە دژی ئیمپراتۆر ھێنری چوارەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیی پیرۆز. لە ئەنجامدا، ڕۆما تاڵان کرا و سووتێنرا لەلایەن نۆرمانەکانەوە لەژێر دەستی ڕووبێرت گیسکارد کە چووبووە ناو شارەکە بۆ پشتیوانیکردنی پاپا، کە پاشان لە قەڵای سانت ئەنجێلۆدا گەمارۆ درابوو.

لەماوەی ئەم سەردەمەدا، شارەکە بە شێوەیەکی سەربەخۆ لەلایەن senatore یان patrizioوە فەرمانڕەوایی دەکرا. لە سەدەی ١٢دا، ئەم ئیدارەیە، وەک شارەکانی تری ئەورووپا، گەشەی کرد بۆ کۆمۆنە، کە شێوازێکی نوێی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی بوو و لەلایەن چینە زەنگینە نوێیەکانەوە کۆنترۆڵ دەکرا. پاپا لوسیۆسی دووەم شەڕی دژی کۆمۆنەی ڕۆمی کرد، و ململانێکە لەلایەن شوێنگرەکەی پاپا ئۆجینیۆسی سێیەمەوە بەردەوام بوو: لەم قۆناغەدا، کۆمۆنەکە، کە ھاوپەیمانی ئەریستۆکراسی بوو، پشتیوانی لەلایەن ئارناڵدۆ دا برێشیاوە لێ دەکرا، کە ڕاهیبێک و چاکسازێکی ئایینی و کۆمەڵایەتی بوو. دوای مردنی پاپا، ئارناڵدۆ لەلایەن ئادریانوسی چوارەمەوە دەستگیر کرا، کە کۆتایی بە سەربەخۆیی کۆمۆنەکە ھێنا. لەژێر دەستی پاپا ئینۆسێنتی سێیەمدا، کە فەرمانڕەوایییەکەی لووتکەی پاپایەتیی نیشان دا، کۆمۆنەکە سێناتی ھەڵوەشاندەوە و شتێکی تری بە ناوی Senatore لەجێگەی دانا، کە ملکەچی پاپا بوو.

لەماوەی ئەم سەردەمەدا، پاپایەتی ڕۆڵێکی گرنگی دنیایی گێڕا لە ئەورووپای ڕۆژئاوادا، زۆرجار وەک ناوبژیوان لە نێوان پاشا مەسیحییەکاندا کاری دەکرد و دەسەڵاتی سیاسیی زیاتری بەکاردەھێنا.

لە ساڵی ١٢٦٦دا، شارڵی ئانژۆ، کە بەرەو باشوور دەڕۆشت بۆ شەڕکردن دژی ھۆھێنستاوفن لەسەر ناوی پاپا، وەک سێناتۆر دەستنیشان کرا. شارڵ زانکۆی ساپیێنزای ڕۆمای دامەزراند. لەو سەردەمەدا پاپا مرد، و کاردیناڵەکان، کە لە ڤیتێربۆ کۆبووبوونەوە، نەیانتوانی لەسەر شوێنگرەکەی ڕێک بکەون. ئەمەش خەڵکی شارەکەی تووڕە کرد، کە پاشان سەقفی ئەو باڵەخانەیەی کۆبوونەوەکەیان تێدا دەکرد لایاندا و ئەوانیان بەند کرد تا ئەوکاتەی پاپا نوێیەکەیان دیاری کرد؛ ئەمەش لەدایکبوونی کۆنکلاڤی (کۆبوونەوەی نھێنیی ھەڵبژاردنی پاپا) نیشان دا. لەم سەردەمەدا شارەکە بەهۆی شەڕی بەردەوامی نێوان بنەماڵە ئەریستۆکراتەکانەوە وێران ببوو: ئانیباڵدی، کایێتانی، کۆلۆنا، ئۆرسینی، و کۆنتی، کە لە قەڵاکانی خۆیاندا لە سەرووی باڵەخانە کۆنەکانی ڕۆماوە دروستیان کردبوو، شەڕیان لەگەڵ یەکتردا دەکرد بۆ کۆنترۆڵکردنی پاپایەتی.

پاپا گریگۆری یازدەیەم لە ساڵی ١٣٧٦ گەڕایەوە ڕۆما و کۆتایی بە پاپایەتی ئاڤینیۆن ھێنا.

پاپا بۆنیفاسی ھەشتەم، کە لە بنەماڵەی کایێتانی لەدایک ببوو، دوایین پاپا بوو کە شەڕی بۆ دەسەڵاتی جیهانیی کەنیسە کرد؛ ئەو پەیمانی خاچپەرستیی دژی بنەماڵەی کۆلۆنا ڕاگەیاند و لە ساڵی ١٣٠٠دا داوای یەکەمین ساڵی jubileeی مەسیحییەتی کرد، کە ملیۆنان زیارەتکاری هێنا بۆ ڕۆما. بەڵام ھیوایەکانی لەلایەن پاشای فەڕەنسا فیلیپی چوارەمەوە تێک شکان، کە ئەوی بەند کرد و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ لە ئاناگنی بە بارمتە گرتی. پاپا توانی بگەڕێتەوە ڕۆما، بەڵام دوای مانگێک مرد، کە وترا لەبەر شۆک و خەمۆکی بووە. دواتر، پاپایەکی نوێی دڵسۆز بۆ فەڕەنسییەکان ھەڵبژێردرا، و پاپایەتی بۆ ماوەیەکی کورت ڕاگوێزرا بۆ ئاڤینیۆن (١٣٠٩–١٣٧٧). لەم سەردەمەدا ڕۆما پشتگوێ خرا، تا ئەو کاتەی پیاوێکی بڵیبی، کۆلا دی ڕێنزیۆ، ھاتە سەر دەسەڵات. کۆلا کە کەسێکی ئایدیاڵیست و ئاشقی ڕۆمای کۆن بوو، خەونی بە لەدایکبوونەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمەوە دەبینی: دوای بەدەستھێنانی دەسەڵات بە ناونیشانی 'تریبوون' (Tribuno)، چاکسازییەکانی لەلایەن خەڵکەوە ڕەت کرانەوە. کۆلا ناچار بوو ڕا بکات، بەڵام دواتر وەک بەشێک لە یاوەرانی کاردیناڵ ئالبۆرنۆز گەڕایەوە، کە ڕاسپێردرابوو بۆ گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی کەنیسە لە ئیتالیادا. دوای گەڕانەوەی بۆ دەسەڵات بۆ ماوەیەکی کورت، کۆلا زۆری نەخایاند لەلایەن خەڵکەوە کوژرا، و ئالبۆرنۆز دەستی بەسەر شارەکەدا گرت. لە ساڵی ١٣٧٧دا، ڕۆما جارێکی تر بووەوە بە شوێنی پاپایەتی لەژێر دەستی گریگۆری یازدەیەمدا. گەڕانەوەی پاپا بۆ ڕۆما لەو ساڵەدا بووە هۆی دروستبوونی لێکترازانی ڕۆژئاوا (١٣٧٧–١٤١٨)، و بۆ چل ساڵی داهاتوو، شارەکە کەوتە ژێر کاریگەریی ئەو دابەشکارییانەی کە کەنیسەکەیان هەژاند.

سەرەتای مێژووی ھاوچەرخ

ئەم نەخشەیەی ڕۆما لەلایەن ماریۆ کارتارۆوە (لە ساڵی ١٥٧٥) نزیکەی ٥٠٠ ساڵ کۆنە و مۆنۆمێنتە سەرەکییەکانی شارەکە پیشان دەدات.

قەڵای سانت ئەنجێلۆ، یان مەزاری ھادریان، مۆنۆمێنتێکی ڕۆمییە کە لە ساڵی ١٣٤ی زایینیدا دروست کراوە، لە سەدەی ناوین و ڕێنێسانسدا بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕانکاری تێدا کراوە، و بە پەیکەرەکانی سەدەی ١٦ و ١٧ ڕازێنراوەتەوە.

فۆنتانا دێلا بارکاچیا، لەلایەن جان لۆرێنزۆ بێرنینی لە ساڵی ١٦٢٩دا دروست کراوە

لە ساڵی ١٤١٨دا، ئەنجومەنی کۆنستانس کۆتایی بە لێکترازانی ڕۆژئاوا ھێنا، و پاپایەکی ڕۆمی، مارتینی پێنجەم، ھەڵبژێردرا. ئەمەش سەدەیەک لە ئاشتیی ناوخۆیی بۆ ڕۆما ھێنا، کە دەستپێکی سەردەمی ڕێنێسانس بوو. پاپا فەرمانڕەواکان تا نیوەی یەکەمی سەدەی ١٦، لە نیکۆلاسی پێنجەمداھێنەری کتێبخانەی ڤاتیکان، تا پیوسی دووەمی مرۆڤدۆست و ئۆدۆیی، لە سیکستوسی چوارەمی پاپای جەنگاوەر، تا ئەلێکساندەری شەشەمی بێڕەوشت و خزمخزمێن، لە یولیۆسی دووەمی سەرباز و پشتیوان، تا لیۆی دەیەم کە ناوی خۆی بەم سەردەمە بەخشی ("سەدەی لیۆی دەیەم")، ھەمویان ئێنێرجیی خۆیان تەرخان کرد بۆ گەورەیی و جوانیی شاری ھەمیشەیی و پشتیوانیکردنی ھونەرەکان.

لەو ساڵانەدا، ناوەندی ڕێنێسانسی ئیتالی لە فلۆرەنسەوە ڕاگوێزرا بۆ ڕۆما. بەرهەمە شکۆدارەکان، وەک باسیلیكای سانت پیپتەری نوێ، کەپڵەی سیستین و پۆنتێ سیستۆ (یەکەم پرد کە لە سەردەمی کۆنەوە لەسەر تیبەر دروست بکرێت، ئەگەرچی لەسەر بنەمای ڕۆمی بوو) دروست کران. بۆ ئەنجامدانی ئەوە، پاپاکان باشترین ھونەرمەندانی ئەو سەردەمەیان بەکارھێنا، لەوانە مایکل ئەنجێلۆ، پێروجینۆ، ڕافائێل، گیرلاندایۆ، سینیۆرێلی، بۆتیچێلی، و ڕۆسێلی.

ئەم سەردەمە ھەروەھا بە گەندەڵیی پاپایی بەناوبانگ بوو، کە چەندین پاپا منداڵیان هەبوو و خەریکی خزمخزمێنە و سیمۆنی (کڕین و فروشتی پلەی ئایینی) بوون. گەندەڵیی پاپاکان و خەرجییە گەورەکان بۆ پڕۆژەکانی بیناسازییان، لە بەشێکدا بووە هۆی چاکسازیی ئایینی و، لە بەرامبەردا، پێچەوانە-چاکسازی. لەژێر دەستی پاپا دەستبڵاو و دەوڵەمەندەکاندا، ڕۆما گۆڕدرا بۆ ناوەندێکی ھونەر، شێعر، مۆسیقا، ئەدەبیات، پەروەردە و کلتوور. ڕۆما توانای پەیدا کرد کێبڕکێ لەگەڵ شارە گەورەکانی ئەورووپای ئەو سەردەمەدا بکات لە ڕووی سەروەت و سامان، شکۆداری، ھونەر، فێربوون و تەلارسازییەوە.

سەردەمی ڕێنێسانس ڕوخساری ڕۆمای بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕی، بە بەرهەمی وەک پیێتا لەلایەن مایکل ئەنجێلۆ و وێنە دیوارییەکانی شوێنەکانی بپۆرجیا. ڕۆما گەیشتە بەرزترین ئاستی شکۆداری لەژێر دەستی پاپا یولیۆسی دووەم (١٥٠٣–١٥١٣) و شوێنکەوتووانی پاپا لیۆی دەیەم و پاپا کلیمێنتی حەوتەم، کە هەردووکیان ئەندامی بنەماڵەی مێدیچی بوون.

کارنیڤاڵ لە ڕۆما، نز. 1650، لەلایەن یۆھانس لینگڵباخ

دیمەنێکی پیازا ناڤۆنا، ڕۆما، لەلایەن ھێندریک فرانس ڤان لێنت، نز. 1730

لەماوەی ئەم بیست ساڵەدا، ڕۆما بووە یەکێک لە گەورەترین ناوەندەکانی ھونەر لە جیهاندا. باسیلیکای کۆنی سانت پیپتەر کە لەلایەن ئیمپراتۆر قوستەنتینی گەورەوە دروست کرابوو (کە تا ئەو کاتە لە بارودۆخێکی داڕماودا بوو) ڕووخێنرا و یەکێکی نوێ دەستی پێ کرد. شارەکە میوانداریی ھونەرمەندانی وەک گیرلاندایۆ، پێروجینۆ، بۆتیچێلی و برامانتێی کرد، کە پەرستگای سان پیپترۆ لە مۆنتۆریۆیان دروست کرد و پلانی پڕۆژەیەکی گەورەیان بۆ نوێکردنەوەی کۆشکی ڤاتیکان دانا. ڕافائێل، کە لە ڕۆما بووە یەکێک لە بەناوبانگترین وێنەکێشەکانی ئیتالیا، وێنەی دیواری لە ڤێلا فارنێسینا، ژوورەکانی ڕافائێل، لەگەڵ چەندین وێنەی بەناوبانگی تردا دروست کرد. مایکل ئەنجێلۆ دەستی کرد بە ڕازاندنەوەی سەقفی کەپڵەی سیستین و پەیکەرە بەناوبانگەکەی موسای بۆ گۆڕی یولیۆسی دووەم دروست کرد.

ئابوورییەکەی دەوڵەمەند بوو، بە بوونی چەندین بانکی تۆسکانی، لەوانە ئاگۆستینۆ چیگی، کە ھاوڕێی ڕافائێل و پشتیوانی ھونەرەکان بوو. پێش مردنە پێشوەختەکەی، ڕافائێل ھانی یەکەمین پاراستنی وێرانە کۆنەکانیشی دا. شەڕی یەکێتیی کۆنیاک بووە هۆی یەکەمین تاڵانکردنی شارەکە لە ماوەی زیاتر لە پێنجسەد ساڵدا دوای تاڵانکاریی پێشوو؛ لە ساڵی ١٥٢٧دا، لاندسکنێکتەکانی ئیمپراتۆر کارلی پێنجەم شارەکەیان تاڵان کرد، کە کۆتایییەکی لەناكاوی بۆ سەردەمی زێڕینی ڕێنێسانس لە ڕۆمادا ھێنا.

بە دەستپێکردن لە ئەنجومەنی ترێنت لە ساڵی ١٥٤٥دا، کەنیسە دەستی کرد بە پێچەوانە-چاکسازی وەک وەڵامێک بۆ چاکسازیی ئایینی، کە گومانکردنێکی بەرفراوان بوو لە دەسەڵاتی کەنیسە لەسەر بابەتی ڕۆحی و کاروباری حکوومەت. ئەم لەدەستدانی متمانەیە بووە هۆی گۆڕانکاریی گەورەی دەسەڵات بە دوور لە کەنیسە. لەژێر دەستی پاپاکاندا لە پیوسی چوارەمەوە تا سیکستوسی پێنجەم، ڕۆما بووە ناوەندی کاتۆلیکیزمی چاکسازی کراو و شایەتی دروستکردنی مۆنۆمێنتی نوێ بوو کە ڕێزیان لە پاپایەتی دەگرت. پاپاکان و کاردیناڵەکانی سەدەی ١٧ و سەرەتای سەدەی ١٨ بەردەوام بوون لەو جووڵەیە بە دەوڵەمەندکردنی دیمەنی شارەکە بە باڵەخانەی بارۆک.

ئەمەش سەردەمێکی تری خزمخزمێنە بوو؛ بنەماڵە ئەریستۆکراتە نوێیەکان (باربێرینی، پامفیلی، چیگی، ڕۆسپیلێۆسی، ئەلتیێری، ئۆدێسکاڵکی) لەلایەن پاپا پەیوەندیدارەکانیانەوە دەپارێزران، کە باڵەخانەی بارۆکی گەورەیان بۆ خزمەکانیان دروست دەکرد. لەماوەی سەردەمی ڕۆشنبیریدا، بیرۆکەی نوێ گەیشتە شاری ھەمیشەیی، کە تێیدا پاپایەتی پشتیوانی لە توێژینەوەی شوێنەواری دەکرد و خۆشگوزەرانیی خەڵکی باشتر دەکرد. بەڵام ھەموو شتێک بە باشی بۆ کەنیسە لە کاتی پێچەوانە-چاکسازیدا نەڕۆشت. ئاستەنگ لە ھەوڵەکاندا ھەبوو بۆ سەلماندنی دەسەڵاتی کەنیسە، کە نموونەیەکی دیار لە ساڵی ١٧٧٣دا بوو کاتێک پاپا کلیمێنتی چواردەیەم لەلایەن دەسەڵاتە عەلمانییەکانەوە ناچار کرا ڕێکخراوی یەسوعییەکان ھەڵوەشێنێتەوە.

کۆتایی مێژووی ھاوچەرخ و سەردەم

سوپای بێرسالیێری بڕینی شووراکانی ئۆرێلیان لە پۆڕتا پیا لە کاتی داگیرکردنی ڕۆمادا (١٨٧٠)، کە دوایین ڕووداوی یەکگرتنەوەی ئیتالیا بوو. وێنەکێشان لەلایەن کارلۆ ئادێمۆلۆ.

فەرمانڕەوایی پاپاکان بڕدرا بەهۆی کۆماری ڕۆمیی تەمەنکورت (١٧٩٨–١٨٠٠)، کە لەژێر کاریگەریی شۆڕشی فەڕەنسادا دامەزرا. دەوڵەتانی پاپا لە حوزەیرانی ١٨٠٠دا گەڕێنرانەوە، بەڵام لە سەردەمی ناپۆلیۆندا ڕۆما وەک بەشێک بەستراوە بە ئیمپراتۆریەتی فەڕەنساوە: سەرەتا وەک Département du Tibre (١٨٠٩–١٨١٠) و پاشان وەک Département Rome (١٨١٠–١٨١٤). دوای ڕووخانی ناپۆلیۆن، دەوڵەتانی پاپا بە بڕیارێکی کۆنگرەی ڤییەنا لە ساڵی ١٨١٤دا دووبارە پێکھێنرانەوە.

لە ساڵی ١٨٤٩دا، کۆماری دووەمی ڕۆمی لە کاتی ساڵێکی شۆڕشەکان لە ١٨٤٨دا ڕاگەیەندرا. دوو لە دیارترین کەسایەتییەکانی یەکگرتنەوەی ئیتالیا، جۆزێپێ مازینی و جۆزێپێ گاریباڵدی، خەباتیان کرد بۆ کۆمارە تەمەنکورتەکە.

پاشان ڕۆما بووە ناوەندی ھیواکانی یەکگرتنەوەی ئیتالیا دوای ئەوەی بەشەکەی تری ئیتالیا وەک شانشینی ئیتالیا لە ساڵی ١٨٦١دا بە پایتەختی کاتیی فلۆرەنس یەکگرت. لەو ساڵەدا ڕۆما وەک پایتەختی ئیتالیا ڕاگەیەندرا ئەگەرچی ھێشتا لەژێر کۆنترۆڵی پاپادا بوو. لە دەیەی ١٨٦٠دا، دوایین پاشماوەکانی دەوڵەتانی پاپا لەژێر بەرگریی فەڕەنسادا بوون بەھۆی سیاسەتی دەرەوەی ناپۆلیۆنی سێیەم. سوپای فەڕەنسا لە ناوچەی ژێر کۆنترۆڵی پاپادا جێگیر کرابوون. لە ساڵی ١٨٧٠دا سوپای فەڕەنسا کشێنرانەوە بەھۆی ھەڵگیرسانی شەڕی فەڕەنسا و پرۆسیا. سوپای ئیتالیا توانینیان ڕۆما داگیر بکەن بە چوونیان بۆ ناو شارەکە لە ڕێگەی بڕینێکەوە لە نزیک پۆڕتا پیا. پاپا پیوسی نۆیەم خۆی وەک زیندانی لە ڤاتیکان ڕاگەیاند. لە ساڵی ١٨٧١دا پایتەختی ئیتالیا لە فلۆرەنسەوە گواسترایەوە بۆ ڕۆما. لە ساڵی ١٨٧٠دا دانیشتووانی شارەکە ٢١٢،٠٠٠ کەس بوون، کە ھەمویان لەناو ناوچەی دەورەدراو بە شاری کۆندا دەژیان، و لە ساڵی ١٩٢٠دا دانیشتووان بووە ٦٦٠،٠٠٠ کەس. بەشێکی بەرچاو لە دەرەوەی شووراکان لە باکوور و لە سەرانسەری تیبەر لە ناوچەی ڤاتیکاندا دەژیان.

بۆردومانکردنی ڕۆما لەلایەن فڕۆکەکانی ھاوپەیمانانەوە، ١٩٤٣

کەمێک دوای شەڕی جیهانیی یەکەم لە کۆتایی ساڵی ١٩٢٢دا ڕۆما شایەتی سەرھەڵدانی فاشیزمی ئیتالی بوو بە سەرکردایەتی بینیتۆ موسۆلینی، کە سەرکردایەتی ڕێپێوانی بۆ ڕۆما کرد. ئەو کۆتایی بە دیموکراتی هێنا تا ساڵی ١٩٢٦، و لە کۆتاییدا ئیمپراتۆریەتی نوێی ئیتالی ڕاگەیاند و ئیتالیای لەگەڵ ئەڵمانیای نازی لە ساڵی ١٩٣٨دا کردە ھاوپەیمان. موسۆلینی بەشێکی زۆری ناوەندی شارەکەی ڕووخاند بۆ دروستکردنی شەقامی پان و مەیدان کە بڕیار بوو ڕێز لە ڕژێمی فاشیستی و سەرھەڵدانەوە و شکۆدارکردنی ڕۆمای کلاسیک بگرن. سەردەمی نێوان دوو شەڕەکە شایەتی گەشەیەکی خێرای دانیشتووانی شارەکە بوو کە پاش ساڵی ١٩٣٠ بە خێرایی لە ملیۆنێک کەس تێپەڕی. لە کاتی شەڕی جیهانیی دووەمدا، بەھۆی گەنجینە ھونەرییەکان و بوونی ڤاتیکان، ڕۆما تا حدێکی زۆر لە چەرمەسەرییە تراژیدییەکانی شارەکانی تری ئەورووپا ڕزگاری بوو. بەڵام لە ١٩ی تەممووزی ١٩٤٣دا، ناوچەی سان لۆرێنزۆ کەوتە بەر ھێرشی بۆردومانی ھاوپەیمانان، کە بووە هۆی نزیکەی ٣،٠٠٠ کوژراو و ١١،٠٠٠ بریندار، کە ١،٥٠٠ کەسی تریان مردن. موسۆلینی لە ٢٥ی تەممووزی ١٩٤٣دا دەستگیر کرا. لە ڕێکەوتی ئاگادربەستی ئیتالی لە ٨ی ئەیلوولی ١٩٤٣دا شارەکە لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە داگیر کرا. ھێرشە بۆردومانییەکانی ھاوپەیمانان لە درێژایی ساڵی ١٩٤٣ بەردەوام بوو و تا ساڵی ١٩٤٤ درێژ بووەوە. ڕۆما لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٤دا ئازاد کرا.

ڕۆما دوای شەڕەکە بە شێوەیەکی زۆر گەشەی کرد وەک بەشێک لە "پەرجووی ئابووریی ئیتالی" لە ئاوەدانکردنەوە و ھاوچەرخکردنی دوای شەڕ لە دەیەی ١٩٥٠ و سەرەتای ١٩٦٠ەکاندا. لەم سەردەمەدا، لە ساڵانی la dolce vita ("ژیانی شیرین")، ڕۆما بووە شارێکی سەرنجڕاکێش و باو، بە فیلمە کلاسیکە بەناوبانگەکانی وەک بێن ھور، کوۆ ڤادیس، پشووی ڕۆمی و لا دۆلچێ ڤیتا کە لە ستۆدیۆکانی چینەچیتتای وێنەیان گیرا. ئاراستەی بەرەوژووری گەشەی دانیشتووان تا ناوەڕاستی دەیەی ١٩٨٠ بەردەوام بوو کاتێک comune زیاتر لە ٢.٨ ملیۆن دانیشتووی ھەبوو. دوای ئەمە، دانیشتووان بە ھێواشی کەمی کرد چونکە خەڵک دەستیان کرد بە ڕووبووچوون بۆ گەڕەکە دەوروبەرەکان.

جوگرافیا

شوێن

وێنەی مانگی دەستکردی ڕۆما

ڕۆما لە ھەرێمی لاتسیۆی ئیتالیای ناوەڕاست لەسەر ڕووباری تیبەر (بە ئیتالی: Tevere) ھەڵکەوتووە. نیشتەجێبوونی سەرەتایی لەسەر گردەکان گەشەی کرد کە ڕوویان لە ڕووبارەکە بوو لە تەنیشت دوورگەی تیبەر، کە تاقە پەڕێنەوەی سروشتیی ڕووبارەکەیە لەم ناوچەیەدا. ڕۆمای پاشاکان لەسەر حەوت گرد دروست کرابوو: گردی ئاڤێنتاین، گردی کاپیتۆلین، گردی کایلیان، گردی ئیسکویلین، گردی پالاتیەن، گردی کویریناڵ، و گردی ڤیمیناڵ. ھەروەھا ڕۆمای ھاوچەرخ بە ڕووبارێکی تردا تێپەڕ دەبێت کە ئانیێنێیە، کە لە باکووری ناوەندە مێژووییەکەوە دەڕژێتە ناو تیبەر.

ئەگەرچی ناوەندی شارەکە نزیکەی ٢٤ kiloمەتر (١٥ میل) لە دەرەوەی دەریای تیرێنیدایە، بەڵام خاکی شارەکە درێژ دەبێتەوە تا کەناراوەکان، کە ناوچەی باشووری ڕۆژئاوای ئۆستیای تێدا ھەڵکەوتووە. بەرزیی بەشی ناوەڕاستی ڕۆما لە ١٣ مەتر (٤٣ پێ) لە ئاستی دەریاوە (لە بن بنکەی پانتێۆن) تا ١٣٩ مەتر (٤٥٦ پێ) لە ئاستی دەریاوە (لووتکەی مۆنتێ ماریۆ) دەست پێ دەکات. Comuneی ڕۆما ڕووبەرێکی گشتیی نزیکەی ١٬٢٨٥ square kilometre (٤٩٦ میلی چوارگۆشە) دەگرێتەوە، لەگەڵ چەندین ناوچەی سەوزایی.

پارک و باخچەکان

پەرستگای ئەسکولاپسیۆس، لە باخچەکانی ڤێلا بپۆرجێسدا

پارکە گشتییەکان و ناوچە پارێزراوە سروشتییەکان ناوچەیەکی گەورە لە ڕۆمادا دەگرنەوە، و شارەکە یەکێک لە گەورەترین ناوچەکانی ڕووبەری سەوزایی ھەیە لە نێوان پایتەختەکانی ئەورووپادا. دیارترین بەشی ئەم ڕووبەرە سەوزایییە نوێنەرایەتی دەکرێت لەلایەن ژمارەیەکی زۆر لە ڤێلا و باخچە دیمەندارەکان کە لەلایەن ئەریستۆکراسیی ئیتالییەوە دروست کراون. لە کاتێکدا زۆربەی پارکەکانی دەوری ڤێلاکان لە کاتی گەشەی بیناسازیی کۆتایی سەدەی ١٩دا وێران کران، بەشێکیان مانەوە. دیارترینیان بریتی لە ڤێلا بپۆرجێس، ڤێلا ئادا، و ڤێلا دۆڕیا پامفیلی. ڤێلا دۆڕیا پامفیلی لە ڕۆژئاوای گردی جیانیکۆلۆیە، کە ڕووبەری ١٫٨ square kilometre (٠٫٧ میلی چوارگۆشە) دەگرێتەوە. ڤێلا شاررا لەسەر گردەکەیە، لەگەڵ یاریگای منداڵان و ناوچەی پیادەڕۆیی سێبەردار. لە ناوچەی نزیکی تراستێڤێرێدا، باخچەی ڕووەکی ناوچەیەکی سەوز و فێنک و سێبەردارە. ھێپۆدرۆمی کۆنی ڕۆمی (سێرکۆس ماکسیمۆس) ناوچەیەکی تری سەوزایی گەورەیە: درەختی کەمی تێدایە بەڵام لەلایەن پالاتیەن و باخچەی گوڵەباخەوە (roseto comunale) ڕوانینی لەسەرە. لە نێزیکیدا ڤێلا چێلیمۆنتانای شینایی ھەیە، نزیک لە باخچەکانی دەوری حەمامەکانی کاراکالا. باخچەی ڤێلا بپۆرجێس ناسراوترین ناوچەی سەوزایی گەورەیە لە ڕۆمادا، کە گەلەری ھونەریی بەناوبانگی لە نێوان ڕێڕەوە سێبەردارەکانیدا ھەیە. لەسەر پیازا دێل پۆپۆلۆ و پلیکانەکانی ئیسپانیادا باخچەکانی پینچیۆ و ڤێلا مێدیچی هەن. ھەروەھا دارستانێکی سنۆبەری دیار لە کاستێلفوسانۆ ھەیە، نزیک ئۆستیا. ھەروەھا ڕۆما ژمارەیەک پارکی ھەرێمیی مێژووی نوێتری ھەیە، لەوانە پارکی ھەرێمیی پینێتۆ و پارکی ھەرێمیی ڕێگەی ئاپیا. ھەروەھا ناوچەی پارێزراوی سروشتی لە مارچیلیانا و لە تێنۆتا دی کاستێلپۆڕزیانۆدا هەن.

کەشوھەوا

دارسنۆبەرەکان لە ڤێلا دۆڕیا پامفیلیدا

ڕۆما کەشوھەوایەکی دەریای سپیی ناوەڕاستی ھەیە (پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن: Csa), بە ھاوینی گەرم و وشک و زستانی فێنک و شێدار.

تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانەی لە سەرووی ٢١ degrees Celsius (٧٠ پلەی فارەنھایت)دایە لە ڕۆژدا و ٩ degrees Celsius (٤٨ پلەی فارەنھایت) لە شەودا. لە ساردترین مانگدا، کانونی دووەم، تێکڕای پلەی گەرمی ١٢٫٦ degrees Celsius (٥٤٫٧ پلەی فارەنھایت)ە لە ڕۆژدا و ٢٫١ degrees Celsius (٣٥٫٨ پلەی فارەنھایت)ە لە شەودا. لە گەرمترین مانگدا، ئاب، تێکڕای پلەی گەرمی ٣١٫٧ degrees Celsius (٨٩٫١ پلەی فارەنھایت)ە لە ڕۆژدا و ١٧٫٣ degrees Celsius (٦٣٫١ پلەی فارەنھایت)ە لە شەودا.

کانونی یەکەم، کانونی دووەم و شبات ساردترین مانگەکانن، بە تێکڕای پلەی گەرمیی ڕۆژانەی نزیکەی ٨ degrees Celsius (٤٦ پلەی فارەنھایت). پلەی گەرمی لەم مانگانەدا بە گشتی لە نێوان ١٠ و١٥ degrees Celsius (٥٠ و٥٩ پلەی فارەنھایت) لە ڕۆژدا و لە نێوان ٣ و٥ degrees Celsius (٣٧ و٤١ پلەی فارەنھایت) لە شەودا دەگۆڕێت، لەگەڵ ڕوودانی ماوەی ساردتر یان گەرمتر بە بەردەوامی. بەفربارین دەگمەنە بەڵام مەحاڵ نییە، بە بەفری کەم یان کڕێوەبارین لە هەندێک زستاندا کە بە گشتی بەبێ کۆبوونەوەیە، و بەفربارینی گەورە ڕووداوێکی زۆر دەگمەنە (دوا دانە لە ساڵانی ٢٠١٨، ٢٠١٢ و ١٩٨٦دا بوو).

تێکڕای شێی ڕێژەیی ٧٥٪ە، کە لە ٧٢٪ لە تەممووزدا تا ٧٧٪ لە تشرینی دووەمدا دەگۆڕێت. پلەی گەرمیی دەریا لە نزیکترین نزمیدا ١٣٫٩ degrees Celsius (٥٧٫٠ پلەی فارەنھایت) لە شباتدا بۆ بەرزترین ڕێژە کە ٢٥٫٠ degrees Celsius (٧٧٫٠ پلەی فارەنھایت) لە ئابدا دەگۆڕێت.

بەرزترین پلەی گەرمی کە تا ئێستا لە ڕۆمادا تۆمار کرابێت ٤٢٫٩ degrees Celsius (١٠٩٫٢ پلەی فارەنھایت) بوو لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٣دا.

زانیاریی کەشوھەوا بۆ «فڕۆکەخانەی چامپینۆی ڕۆما, elevation: ١٢٩ m or ٤٢٣ پێ, 1991–2020 normals, extremes 1944–present»
مانگی زایینی	١	٢	٣	٤	٥	٦	٧	٨	٩	١٠	١١	١٢	ساڵ
بەرزترین پلەی تۆمارکراو	٢٠٫٨ (٦٩)	٢٣٫٠ (٧٣)	٢٦٫٦ (٨٠)	٣٠٫٠ (٨٦)	٣٤٫٢ (٩٤)	٣٩٫٣ (١٠٣)	٣٩٫٧ (١٠٣)	٤٠٫٦ (١٠٥)	٤٠٫٠ (١٠٤)	٣٢٫٠ (٩٠)	٢٦٫١ (٧٩)	٢١٫٢ (٧٠)	٤٠٫٦ (١٠٥)
نێونجی بەرزترین پلە	١٢٫٠ (٥٤)	١٣٫٠ (٥٥)	١٥٫٨ (٦٠)	١٨٫٨ (٦٦)	٢٢٫٣ (٧٢)	٢٨٫١ (٨٣)	٣١٫٠ (٨٨)	٣١٫٦ (٨٩)	٢٦٫٧ (٨٠)	٢٢٫٢ (٧٢)	١٦٫٩ (٦٢)	١٢٫٧ (٥٥)	٢١٫٠ (٧٠)
نێونجی ڕۆژانە	٧٫٥ (٤٦)	٨٫٠ (٤٦)	١٠٫٧ (٥١)	١٣٫٦ (٥٦)	١٨٫٠ (٦٤)	٢٢٫٥ (٧٣)	٢٥٫١ (٧٧)	٢٥٫٤ (٧٨)	٢١٫٠ (٧٠)	١٧٫٠ (٦٣)	١٢٫٤ (٥٤)	٨٫٥ (٤٧)	١٥٫٨ (٦٠)
نێونجی کەمترین پلە	٣٫٤ (٣٨)	٣٫٤ (٣٨)	٥٫٩ (٤٣)	٨٫٦ (٤٧)	١٢٫٦ (٥٥)	١٦٫٧ (٦٢)	١٩٫٣ (٦٧)	١٩٫٨ (٦٨)	١٦٫٠ (٦١)	١٢٫٤ (٥٤)	٨٫٥ (٤٧)	٤٫٧ (٤٠)	١٠٫٩ (٥٢)
کەمترین پلەی تۆمارکراو	−١١٫٠ (١٢)	−٦٫٩ (٢٠)	−٦٫٥ (٢٠)	−٢٫٤ (٢٨)	١٫٨ (٣٥)	٥٫٦ (٤٢)	٩٫١ (٤٨)	٩٫٣ (٤٩)	٤٫٣ (٤٠)	٠٫٨ (٣٣)	−٥٫٢ (٢٣)	−٦٫٦ (٢٠)	−١١٫٠ (١٢)
نێونجی بارین میلیمەتر	٦٥٫٦ (٢٫٥٨)	٦٢٫٨ (٢٫٤٧)	٥٨٫٦ (٢٫٣١)	٦٨٫٦ (٢٫٧)	٥٦٫٩ (٢٫٢٤)	٣٠٫١ (١٫١٩)	١٩٫٨ (٠٫٧٨)	٣٠٫٢ (١٫١٩)	٦٤٫٩ (٢٫٥٦)	٨٨٫١ (٣٫٤٧)	١٠٨٫٢ (٤٫٢٦)	٩٨٫٣ (٣٫٨٧)	٧٥٢٫٠ (٢٩٫٦١)
نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١.٠ mm)	٧٫٤٠	٧٫٤٨	٦٫٨٥	٧٫٤٢	٥٫٥٤	٣٫٣٨	٢٫١٦	٢٫٢٠	٦٫٠٠	٧٫٣٢	٨٫٨٤	٩٫٤٤	٧٤٫٠٣
نێونجی شێی ڕێژەیی (٪)	٧٥٫٨	٧١٫٥	٧٠٫٦	٧٠٫٤	٦٩٫٠	٦٥٫٤	٦٣٫٣	٦٤٫١	٦٩٫١	٧٤٫٠	٧٧٫٩	٧٧٫٢	٧٠٫٧
نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون	١٥٥٫٩	١٧١٫٩	٢٠٣٫١	٢٢١٫١	٢٧٦٫٥	٢٩٨٫٨	٣٣٧٫٦	٣٢٠٫٢	٢٣٧٫٩	٢٠٠٫٦	١٥٣٫٣	١٤٦٫٩	٢٬٧٢٣٫٩
ڕێژەی سەدیی ئەگەری ھەتاوی بوون	٥٣	٥٨	٥٥	٥٦	٦١	٦٥	٧٣	٧٥	٦٣	٥٨	٥١	٥١	٥٩٫٩
سەرچاوەی یەکەم: NOAA
سەرچاوەی دووەم: Temperature extreme in Toscana

دانیشتووان

'خەڵکی ڕۆما' ڕەوانەی ئێرە دەکرێتەوە. بۆ چەمکی سیاسی ڕۆمیی کۆن، بڕوانە SPQR. بۆ فیلمی ٢٠٠٣، بڕوانە خەڵکی ڕۆما (فیلم).

ھەرەمی تەمەن-ڕەگەزی دانیشتووانی ڕۆما (کۆمۆنە) لە ساڵی ٢٠٢٢دا

دانیشتووانی مێژوویی

ساڵ	دان.	±%
1871	٢١٢٬٣٨٦	—
1881	٢٧٣٬٨٩٣	+29.0%
1901	٤٢٢٬٣١٩	+54.2%
1911	٥١٨٬٨٠٤	+22.8%
1921	٦٦٠٬٠٩١	+27.2%
1931	٩٣٠٬٧٢٣	+41.0%
1936	١٬١٥٠٬٣٣٨	+23.6%
1951	١٬٦٣٢٬٤٠٢	+41.9%
1961	٢٬١٦٣٬٥٥٥	+32.5%
1971	٢٬٧٥٠٬٣٧٠	+27.1%
1981	٢٬٨٠٥٬١٠٩	+2.0%
1991	٢٬٧٣٣٬٩٠٨	−2.5%
2001	٢٬٥٤٦٬٨٠٤	−6.8%
2011	٢٬٦١٧٬١٧٥	+2.8%
2019	٢٬٨٦٠٬٠٠٩	+9.3%
2021	٢٬٧٤٩٬٠٣١	−3.9%
سەرچاوە: ISTAT

تا ساڵی ٥٥٠ی پ.ز، ڕۆما دووەم گەورەترین شاری ئیتالیا بوو تەنھا لە دوای تاراس (تارانتۆی ھاوچەرخ) لە نیمچەدوورگەی سالێنتۆدا. ڕووبەرەکەی نزیکەی ٢٨٥ hectare (٧٠٠ acre) بوو و خەمڵاندنی دانیشتووانی ٣٥،٠٠٠ کەس بوو. سەرچاوەکانی تر پێشنیار دەکەن کە دانیشتووانەکەی لە ژێر ١٠٠،٠٠٠ کەسدا بووە لە ساڵی ٦٠٠ تا ٥٠٠ی پ.زدا. کاتێک کۆمار لە ساڵی ٥٠٩ی پ.زدا دامەزرا، سەرژمێری ژمارەی دانیشتووانی بە ١٣٠،٠٠٠ کەس تۆمار کرد. کۆمارەکە خودی شارەکە و ناوچەکانی دەوروبەری دەگرتەوە. سەرچاوەکانی تر پێشنیاری دانیشتووانی ١٥٠،٠٠٠ کەس دەکەن لە ساڵی ٥٠٠ی پ.زدا. تا ساڵی ١٥٠ی پ.ز لە ٣٠٠،٠٠٠ کەس تێپەڕی.

گەورەیی شارەکە لە سەردەمی ئیمپراتۆر ئۆگوستۆسدا بابەتێکی خەمڵاندنە، کە بەپێی دابەشکردنی دانەوێڵە، ھاوردەی دانەوێڵە، توانای ئاوبەرەکان، سنوورەکانی شار، چڕیی دانیشتووان، ڕاپۆرتەکانی سەرژمێری، و گریمانەکان لەسەر ژمارەی ئافرەتان، منداڵان و کۆیلەکانی تۆمارنەکراو مەودایەکی زۆر فراوان پێشنیار دەکات. گلێن ستۆری خەمڵاندنی ٤٥٠،٠٠٠ کەس دەکات، ویتنی ئۆتس خەمڵاندنی ١.٢ ملیۆن دەکات، نێڤیل مۆرلی خەمڵاندنێکی نزیکەیی ٨٠٠،٠٠٠ کەس دەکات و پێشنیارە سەرەتاییەکانی ٢ ملیۆن بەدوور دەگرێت. خەمڵاندنەکانی دانیشتووانی شارەکە بەرەو کۆتایی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم و لە دوای ئەوەشدا جیاوازن. ئەی.ئێچ.ئێم. جۆنز خەمڵاندنی دانیشتووانی بە ٦٥٠،٠٠٠ کەس کرد لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجەمدا. زیانی بەھۆی تاڵانکارییەکانەوە ڕەنگە زێدەڕۆیی تێدا کرابێت. دانیشتووان لە کۆتایی سەدەی چوارەمەوە دەستی بە دابەزین کردبوو، ئەگەرچی لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجەمدا وادیارە ڕۆما بەردەوام بوو لە بوون بە پڕدانیشتووانترین شاری هەردوو بەشەکەی ئیمپراتۆریەتەکە. بەپێی کرۆتھایمەر ھێشتا نزیک لە ٨٠٠،٠٠٠ کەس بوو لە ساڵی ٤٠٠ی زایینیدا؛ بۆ ٥٠٠،٠٠٠ دابەزی تا ساڵی ٤٥٢، و کەم بووەوە بۆ ڕەنگە ١٠٠،٠٠٠ لە ساڵی ٥٠٠ی زایینیدا. دوای شەڕەکانی گوتییەکان، ٥٣٥–٥٥٢، دانیشتووان ڕەنگە بە کاتی کەم ببووەوە بۆ ٣٠،٠٠٠ کەس. لە کاتی پاپایەتیی پاپا گریگۆری یەکەم (٥٩٠–٦٠٤)، ڕەنگە گەشتبێتە ٩٠،٠٠٠ کەس بەهۆی پەنابەرانەوە. لەنکۆن خەمڵاندنی ٥٠٠،٠٠٠ دەکات لەسەر بنەمای ژمارەی ئەو کەسانەی تۆمار کرابوون بۆ وەرگرتنی بەشە ئازوقەی نان، ڕۆن و شەراب؛ ژمارەکە دابەزی بۆ ١٢٠،٠٠٠ لە چاکسازیی ٤١٩دا. نیل کریستی، بە ئاماژەدان بە بەشە ئازوقەی بێبەرامبەر بۆ هەژارترینەکان، خەمڵاندنی ٥٠٠،٠٠٠ کرد لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجەمدا و ھێشتا چوارەکی ملیۆنێک لە کۆتایی سەدەدا. یاسای نوێی ٣٦ی ئیمپراتۆر ڤالێنتینیانی سێیەم ٣.٦٢٩ ملیۆن پاوەند گۆشتی بەراز تۆمار دەکات بۆ دابەشکردن بەسەر پێویستداراندا بە بڕی ٥ پاوەند لە مانگێکدا بۆ پێنج مانگی زستان، کە بەس بوو بۆ ١٤٥،٠٠٠ وەرگر. ئەمە بەکارھاتووە بۆ پێشنیارکردنی دانیشتووانێکی کەمێک لە ژێر ٥٠٠،٠٠٠ کەسدا. دابینکردنی دانەوێڵە جێگیر مایەوە تا دەستبەسەرداگرتنی پارێزگاکانی تری ئەفریقای باکوور لە ساڵی ٤٣٩دا لەلایەن ڤاندالەکانەوە، و ڕەنگە تا حدێک دواتریش بۆ ماوەیەک بەردەوام بووبێت. دانیشتووانی شارەکە کەم بووەوە بۆ کەمتر لە ٥٠،٠٠٠ کەس لە سەرەتای سەدەی ناویندا لە ٧٠٠ بەدواوە. بەردەوام بوو لە وەستان یان بچووکبوونەوە تا سەردەمی ڕێنێسانس.

کاتێک شانشینی ئیتالیا لە ساڵی ١٨٧٠دا ڕۆمای بەستەوە بە خۆیەوە، شارەکە دانیشتووانێکی نزیکەی ٢٢٥،٠٠٠ کەسی ھەبوو. کەمتر لە نیوەی شارەکە لەناو شووراکاندا دروست کرابوو لە ساڵی ١٨٨١دا کاتێک دانیشتووانی تۆمارکراو ٢٧٥،٠٠٠ کەس بوو. ئەمە زیادی کرد بۆ ٦٠٠،٠٠٠ کەس تا بەرەبەیانی شەڕی جیهانیی یەکەم. ڕژێمی فاشیستی موسۆلینی ھەوڵی دا ڕێگری لە بەرزبوونەوەی زۆری دانیشتووانی شارەکە بکات بەڵام نەیتوانی ڕێگری بکات لەوەی بگاتە یەک ملیۆن کەس تا سەرەتای دەیەی ١٩٣٠کان. گەشەی دانیشتووان دوای شەڕی جیهانیی دووەم بەردەوام بوو، کە بەھۆی بوژانەوەی ئابووریی دوای شەڕەوە یارمەتی درا. گەشەی بیناسازیش چەندین گەڕەکی لە دەیەکانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠دا دروست کرد.

لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٠دا، ٢،٧٥٤،٤٤٠ دانیشتوو لە خودی شارەکەدا هەبوون، لە کاتێکدا نزیکەی ٤.٢ ملیۆن کەس لە ناوچەی ڕۆمای گەورەدا دەژیان (کە دەکرێت بە نزیکەیی پێناسە بکرێت لەگەڵ شاری مێترۆپۆلیتانی کارگێڕییەکەی، بە چڕیی دانیشتووانی نزیکەی ٨٠٠ دانیشتوو/کم² کە زیاتر لە ٥٬٠٠٠ square kilometre (١٬٩٠٠ میلی چوارگۆشە) درێژ دەبێتەوە). نەوجەوانان (منداڵانی تەمەن ١٨ ساڵ و بچووکتر) ١٧.٠٠٪ی کۆی دانیشتووانیان پێکھێناوە لە بەراورددا لەگەڵ خانەنشینان کە ٢٠.٧٦٪ بوون. ئەمە لە بەراورددایە لەگەڵ تێکڕای ئیتالی کە ١٨.٠٦٪ (نەوجەوانان) و ١٩.٩٤٪ (خانەنشینان)ە. تێکڕای تەمەنی دانیشتوویەکی ڕۆمی ٤٣ ساڵە لە بەراورددا لەگەڵ تێکڕای ئیتالی کە ٤٢ ساڵە. لە پێنج ساڵی نێوان ٢٠٠٢ و ٢٠٠٧دا، دانیشتووانی ڕۆما بە ڕێژەی ٦.٥٤٪ گەشەی کرد، لە کاتێکدا ئیتالیا بە گشتی بە ڕێژەی ٣.٥٦٪ گەشەی کرد. ڕێژەی لەدایکبوونی ئێستای ڕۆما ٩.١٠ لەدایکبوونە بۆ ھەر ١،٠٠٠ دانیشتوویەک لە بەراورددا لەگەڵ تێکڕای ئیتالی کە ٩.٤٥ لەدایکبوونە.

ناوچەی شارستانیی ڕۆما لە دەرەوەی سنوورە کارگێڕییەکانی شارەکە درێژ دەبێتەوە بە دانیشتووانێکی نزیکەی ٣.٩ ملیۆن کەس. لە نێوان ٣.٢ تا ٤.٢ ملیۆن کەس لە ناوچەی مێترۆپۆلیتانی ڕۆمادا دەژین.

گرووپە سەرچاوەیییەکان

پیازا سەنتاماریا مەجیۆری، لە ئێسکویلینۆی ریۆنیدا

پێشنیاری ئامارەکانی ساڵی ٢٠١١ کە لەلایەن ISTATەوە ئەنجام دراوە، نزیکەی ٩.٥٪ی دانیشتووان لە کەسانی نا-ئیتالی پێکھاتوون. نزیکەی نیوەی دانیشتووانی کۆچبەر لەوانی بە سەرچاوەی جۆراوجۆری تری ئەورووپی (بە پلەی یەکەم ڕۆمانی، پۆڵەندی، ئوکراینی، و ئەلبانی) پێکھاتوون کە ژمارەی کۆکراوەیان ١٣١،١١٨ کەسە یان ٤.٧٪ی دانیشتووان. ٤.٨٪ەکەی تر ئەو کەسانەن کە سەرچاوەی نا-ئەورووپییان ھەیە، بە پلەی یەکەم فلیپینییەکان (٢٦،٩٣٣)، بەنگلادیشییەکان (١٢،١٥٤)، و چینییەکان (١٠،٢٨٣).

ئێسکویلینۆی ریۆنی، لە دەرەوەی وێستگەی شەمەندەفەری تێرمینی، گەشەی کردووە بۆ گەڕەکێکی زۆر کۆچبەرنشین. وەک چایناتاون (ناوچەی چینییەکان)ی ڕۆما سەیر دەکرێت. کۆچبەران لە زیاتر لە سەد وڵاتی جیاوازەوە لەوێ نیشتەجێن. وەک ناوچەیەکی بازرگانی، ئێسکویلینۆ چێشتخانەی تێدایە کە خواردنی نێودەوڵەتی پێشکەش دەکەن. دوکانی فرۆشتنی بەکۆمەڵی جلوبەرگ ھەن. لە نزیکەی ١،٣٠٠ ناوچەی بازرگانی لە ناوچەکەدا، ٨٠٠ دانەیان خاوەندارێتی چینییان ھەیە؛ نزیکەی ٣٠٠ دانەیان لەلایەن کۆچبەرانی وڵاتانی تری جیهانەوە بەڕێوە دەبرێن؛ ٢٠٠ دانەیان لەلایەن ئیتالییەکانەوە خاوەندارێتی دەکرێن.

خشتەی پوختە

وڵاتی ھاووڵاتیبوون، ١ی کانونی دووەمی ٢٠٢٣	دانیشتووان
سەرجەم وڵاتانی جیهان	511,332
یەکێتیی ئەورووپا (٢٨ وڵات)	193,427
وڵاتانی تری ئەورووپی دەرەوەی یەکێتیی ئەورووپا	61,566
ئەفریقای باکوور	31,237
ئەفریقای ڕۆژئاوا	20,489
ئەفریقای ڕۆژھەڵات	8,568
ئەفریقای ناوەڕاست و باشوور	2,845
ئاسیای ڕۆژئاوا	9,073
ئاسیای ڕۆژھەڵات	65,431
ئاسیای ناوەڕاست و باشوور	74,060
ئەمەریکای باکوور	2,903
ئەمەریکای ناوەڕاست و باشوور	41,279
ئۆقیانوسیا	303
بێ وڵات	151

زمان

وتاری سەرەکی: زمانی لاتینی

ڕیکلامێک بە دیالێکتی ڕۆمانێسکۆ لە وێستگەیەکی میترۆ لە ڕۆما

بەشداریی مێژوویی ڕۆما بۆ زمان لە ئاستی جیهانیدا بەرفراوانە. لە ڕێگەی پرۆسەی ڕۆمانیبوونەوە، گەلانی ئیتالیا، گۆلیا، نیمچەدوورگەی ئیبەری و داکیا زمانگەلێکیان گەشە پێ دا کە ڕاستەوخۆ لە زمانی لاتینییەوە وەرگیرابوون و لە ناوچە گەورەکانی جیهاندا بەکارھێنران لە ڕێگەی کاریگەریی کلتووری، کۆلۆنیالیزم و کۆچکردنەوە. جگە لەوەش، ئینگلیزی ھاوچەرخیش، بەھۆی داگیرکاریی نۆرمانەکانەوە، ڕێژەیەکی گەورەی وشەکانی لە زمانی لاتینییەوە وەرگرتووە. ئەلفوبێی ڕۆمی یان لاتینی زۆرترین سیستمی نووسینی بەکارھاتووە لە جیهاندا کە لەلایەن زۆرترین ژمارەی زمانەکانەوە بەکاردێت.

دیالێکتی ڕۆمیی سەدەی ناوین سەر بە بنەماڵەی باشووریی دیالێکتەکانی ئیتالی بوو، و بەم شێوەیە زۆر نزیکتر بوو لە زمانی نێپۆلی تا فلۆرەنسی. نموونەیەکی دیاری ڕۆمانێسکۆی ئەو سەردەمە ژینی کۆلا دی ڕێنziۆیە ("ژینی کۆلا دی ڕێنزیۆ")، کە لەلایەن ڕۆمییەکی نەناسراوەوە لە سەدەی ١٤دا نووسراوە. بە دەستپێکردن لە سەدەی ١٦دا، دیالێکتی ڕۆمی کەوتە ژێر کاریگەریی زیاتر و زیاتری دیالێکتی تۆسکانی (کە ئیتالیی ھاوچەرخی لێوە وەرگیراوە) بە دەستپێکردن لە فەرمانڕەوایی دوو پاپای بنەماڵەی مێدیچی (لیۆی دەیەم و کلیمێنتی حەوتەم) و بە تاڵانکردنی ڕۆما لە ١٥٢٧دا، کە دوو ڕووداو بوون کە بوونە هۆی کۆچکردنی گەورە لە تۆسکانییەوە. بۆیە، ڕۆمانێسکۆی ئێستا ڕێزمان و ڕەگ و ڕیشەی ھەیە کە تا حدێک جیاوازە لە دیالێکتەکانی تری ئیتالیای ناوەڕاست.

ئایین

کەنیسەی باسیلیکای گەورەی سان جۆڤانی لە لاتێرانۆ، کاتێدراڵی ڕۆما، کە لە ساڵی ٣٢٤دا دروست کراوە، و بەشێکی لە نێوان ١٦٦٠ و ١٧٣٤دا دووبارە دروست کراوەتەوە

یەکێک لە حەوت کەنیسەی زیارەتکار لە ڕۆما، سەنتاماریا مەجیۆری گەورەترین کەنیسەی کاتۆلیکیی مەریەمییە لە شارەکەدا.

جەژنی ٢٧٧٧ەمین ناتالێ دی ڕۆما لە سێرکۆس ماکسیمۆسدا

بە ھەمان شێوەی باقی ئیتالیا، ڕۆما بە زۆری مەسیحییە، و شارەکە بۆ سەدەھا ساڵ ناوەندێکی گرنگی ئایین و زیارەتی مەسیحی بووە، بنکەی ئایینی ڕۆمیی کۆن لەگەڵ پۆنتیفێکس ماکسیمۆس و دواتر بنکەی ڤاتیکان و پاپا. پێش گەیشتنی مەسیحییەکان بۆ ڕۆما، Religio Romana (پیت بە پیت، "ئایینی ڕۆمی") ئایینی سەرەکیی شارەکە بوو لە سەردەمی کلاسیکدا. یەکەم خوداکان کە لەلایەن ڕۆمییەکانەوە بە پیرۆز سەیر دەکران ژوپیتەر، بەرزترین، و مارس، خوای شەڕ و باوکی دامەزرێنەرە دووانەکەی ڕۆما، ڕۆمۆلۆس و ڕێمۆس بوون بەپێی نەریت. خوداوەندەکانی تر وەک ڤێستا و مینێرڤا ڕێزیان لێ دەگیرا. ھەروەھا ڕۆما بنکەی چەندین ئایینی ڕازئاسا بوو، وەکوو میتراییزم. دواتر، دوای ئەوەی سانت پیپتەر و سانت پۆڵ لە شارەکەدا شەھید بوون، و یەکەم مەسیحییەکان دەستیان کرد بە گەیشتن، ڕۆما بووە مەسیحی، و کەنیسەی باسیلیکای کۆنی سانت پیپتەر لە ساڵی ٣١٣ی زایینیدا دروست کرا. سەرباری هەندێک بڕان (وەکوو پاپایەتی ئاڤینیۆن)، ڕۆما بۆ سەدەھا ساڵ ماڵی کەنیسەی کاتۆلیکی و مەترانی ڕۆما بووە، کە بە پاپا ناسراوە.

سەرباری ئەوەی کە ڕۆما ماڵی شاری ڤاتیکان و باسیلیکای سانت پیپتەرە، کاتێدراڵی ڕۆما باسیلیكای گەورەی سان جۆڤانی لە لاتێرانۆیە، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی شاردا. بە گشتی نزیکەی ٩٠٠ کەنیسە لە ڕۆمادا ھەن. جگە لە خودی کاتێدراڵەکە، هەندێک لە کەنیسە دیارەکانی تر بریتی لە باسیلیكای سەنتاماریا مەجیۆری، باسیلیكای سانت پۆڵ لە دەرەوەی شووراکان، باسیلیكای سان کلیمێنتێ، سان کارلۆ ئالێ کواترۆ فۆنتانێ و کەنیسەی جێزو. ھەروەھا کۆمەڵەگۆڕەکانی ڕۆمای کۆن لە ژێر شارەکەدا ھەن. چەندین دامەزراوەی پەروەردەیی ئایینیی زۆر گرنگ لە ڕۆمادان، وەک زانکۆی پاپایی لاتێرانۆ، پەیمانگای پاپایی ئینجیلی، زانکۆی پاپایی گریگۆریانی، و پەیمانگای پاپایی ڕۆژھەڵاتی.

لە کۆتایی کۆماری ڕۆمییەوە، ڕۆما ھەروەھا ناوەندی کۆمەڵگەیەکی گرنگی یەھودییە، کە جارێک بنکەکەی لە تراستێڤێرێ بوو، و دواتر لە گێتۆی ڕۆمیدا. ھەروەھا لەوێ کەنیسەی سەرەکیی یەھودی لە ڕۆمادایە کە تێمپۆ مەجیۆرییە.

خاکی شاری ڤاتیکان بەشێکە لە Mons Vaticanus (گردی ڤاتیکان)، و زەوییەکانی دەوروبەری پێشووی ڤاتیکان، کە تێیدا باسیلیكای سانت پیپتەر، کۆشکی ڤاتیکان، کەپڵەی سیستین، و مۆزەخانەکان دروست کران، لەگەڵ چەندین باڵەخانەی تر. ناوچەکە بەشێک بوو لە ریۆنیی ڕۆمی کە بۆڕگۆ بوو تا ساڵی ١٩٢٩. وەک جیاکراوە لە شارەکە لە کەناری ڕۆژئاوای تیبەر، ناوچەکە گەڕەکێک بوو کە بە لەخۆگرتنی لەناو شووراکانی لیۆی چوارەمدا دەپارێزرا، کە دواتر لەلایەن شووراکانی فۆڕتیکاسیۆنی ئێستای پۆڵی سێیەم، پیوسی چوارەم، و ئوربانی ھەشتەمەوە فراوانتر کرا. کاتێک پەیماننامەی لاتێرانی ساڵی ١٩٢٩ کە دەوڵەتی ڤاتیکانی دروست کرد ئامادە دەکرا، سنوورەکانی خاکی پێشنیارکراو بەهۆی ئەوەوە کاریگەر بوون کە زۆربەی لەلایەن ئەم شوورەیەوە دەورە درابوو.

ڕۆما لە سەدەی ناوینەوە شوێنێکی سەرەکیی زیارەتی مەسیحی بووە. خەڵک لە سەرانسەری جیهانی مەسیحییەتەوە سەردانی شاری ڤاتیکان دەکەن لەناو شاری ڕۆمادا، کە بنکەی پاپایەتییە. شارەکە لە سەدەی ناویندا بووە شوێنێکی سەرەکیی زیارەتکردن. جگە لە ماوە کورتەکان وەک شارێکی سەربەخۆ لە سەدەی ناویندا، ڕۆما بۆ سەدەھا ساڵ پێگەی خۆی وەک پایتەختی پاپایی و شاری پیرۆز ھێشتەوە، حەتتا کاتێک پاپایەتی بۆ ماوەیەکی کورت ڕاگوێزرا بۆ ئاڤینیۆن (١٣٠٩–١٣٧٧). کاتۆلیکەکان باوەڕیان وایە کە ڤاتیکان دوا شوێنی حەوانەوەی سانت پیپتەرە. زیارەتکردن بۆ ڕۆما دەکرێت سەردانیکردنی چەندین شوێن لەخۆ بگرێت، چ لەناو شاری ڤاتیکان و چ لە خاکی ئیتالیادا. وەستانگەیەک کە زۆر پەسەندە پلیکانەکانی پایڵتە: ئەمانە، بەپێی نەریتی مەسیحی، ئەو پلیکانانەن کە دەچوونە سەر پرایتۆریۆمی پۆنتیۆس پایڵت لە ئورشەلیم، کە عیسای مەسیح لەسەریان وەستا لە کاتی زەجرکێشانیدا لە ڕێگەی بۆ دادگاییکردن.

جگە لەوەش، ڕۆما میوانداریی چەندین پەرستگای بودایی و جۆرەھا پەرستگای پەگانیزمی ھاوچەرخی ڕۆمی دەکات کە لەلایەن ئەنجمومەنی کلتووریی پیێتاسەوە بەڕێوە دەبرێن کە ساڵانە بەشداری دەبەن لە جەژنە ئایینییەکانی ناتالێ دی ڕۆمادا، کە لە مێژوودا بە Dies Romana ناسراوە و ھەروەھا بە ڕۆمایا، جەژنی بەستراوە بە دامەزراندنی ڕۆما، کە لە ٢١ی نیساندا دەگێڕدرێت. بەپێی ئەفسانە، دەوترێت ڕۆمۆلۆس شاری ڕۆمای لە ٢١ی نیسانی ٧٥٣ی پ.زدا دامەزراندووە. لەم ڕێکەوتەوە، مێژووی ڕۆمی سیستمی خۆی وەرگرت، کە بە دەستەواژەی لاتینیی Ab Urbe condita ناسراوە، کە واتای "لە دامەزراندنی شارەکەوە"یە، کە ساڵەکانی لەم دامەزراندنە ڕادەگیراوەوە دەژمارد.

مەیدانی سانت پیپتەر لە شاری ڤاتیکان

حکوومەت

پالازۆ سێناتیۆریۆ، بنکەی شارەوانیی ڕۆما. لە ساڵی ١١٤٤ەوە وەک تەلاری شارەوانی بەکارھاتووە، کە دەیکاتە کۆنترین تەلاری شارەوانی لە جیهاندا.

پالازۆ دێل کویریناڵ، بنکەی ئێستای سەرۆکی کۆماری ئیتالیا

ڕۆما پێکھێنەری کۆمۆنەیەکی تایبەتە بە ناوی "Roma Capitale", و گەورەترینە چ لە ڕووی ڕووبەری زەوی و چ لە ڕووی دانیشتووانەوە لە نێوان ٨،١٠١ کۆمۆنەی ئیتالیادا. لەلایەن پارێزگار و ئەنجومەنی شارەوە بەڕێوە دەبرێت. بنکەی کۆمۆنەکە Palazzo Senatorioیە لەسەر گردی کاپیتۆلین، کە بنکەی مێژوویی حکوومەتی شارەکەیە. ئیدارەی خۆجێیی لە ڕۆما بە گشتی بە "Campidoglio" دەوترێت، کە ناوی ئیتالیی گردەکەیە. Palazzo Senatorio، بنکەی شارەوانیی ڕۆما، لە ساڵی ١١٤٤ی زایینییەوە وەک تەلاری شارەوانی بەکارھاتووە، کە دەیکاتە کۆنترین تەلاری شارەوانی لە جیهاندا.

لە ساڵی ١٩٧٢ەوە، شارەکە دابەش کراوە بۆ ناوچەی کارگێڕی کە پێیان دەوترێت municipi (تاک: municipio) (تا ساڵی ٢٠٠١ بە circoscrizioni ناو دەبران). ئەوان بۆ هۆکاری کارگێڕی دروست کران بۆ زیادکردنی نامەرکەزییەت لە شارەکەدا. ھەر municipioیەک لەلایەن سەرۆکێک و ئەنجومەنێکی بیست و پێنج ئەندامییەوە بەڕێوە دەبرێت کە لەلایەن دانیشتووانەکەیەوە ھەر پێنج ساڵ جارێک ھەڵدەبژێردرێن. municipiیەکان زۆرجار لە سنووری دابەشکارییە نەریتی و نا-کارگێڕییەکانی شارەکە دەپەڕنەوە. ناوچە کارگێڕییەکان لە سەرەتادا ٢٠ دانە بوون، پاشان بوونە ١٩، و لە ساڵی ٢٠١٣دا، ژمارەیان کەم کرایەوە بۆ ١٥.

ھەروەھا ڕۆما دابەش کراوە بۆ جۆرە جیاوازەکانی یەکەی نا-کارگێڕی. ناوەندە مێژووییەکە دابەش کراوە بۆ ٢٢ ریۆنی، کە ھەموویان لەناو شووراکانی ئۆرێلیاندا ھەڵکەوتوون جگە لە پراتی و بۆڕگۆ. ئەمانە لە ١٤ ھەرێمەکەی ڕۆمای ئۆگوستۆسەوە سەرچاوەیان گرتووە، کە لە سەدەی ناویندا گەشەیان کرد بۆ ریۆنییەکانی سەدەی ناوین. لە ڕێنێسانسدا، لەژێر دەستی پاپا سیکستوسی پێنجەمدا، جارێکی تر گەیشتنەوە چواردە، و سنوورەکانیان لە کۆتاییدا لەژێر دەستی پاپا بێنێدیکتی چواردەیەمدا لە ساڵی ١٧٤٣دا دیاری کران.

ڕۆما شاری سەرەکیی شاری مێترۆپۆلیتانی ڕۆمایە، کە لە ١ی کانونی دووەمی ٢٠١٥ەوە لە کاردایە. شاری مێترۆپۆلیتانی جێگەی پارێزگای کۆنی ڕۆمای گرتەوە، کە ناوچەی مێترۆپۆلیتانی شارەکەی لەخۆ دەگرت و بەرەو باکوور تا چیڤیتاڤێکیا درێژ دەبۆوە. شاری مێترۆپۆلیتانی ڕۆما گەورەترینە بەپێی ڕووبەر لە ئیتالیادا. بە ڕووبەری ٥٬٣٥٢ square kilometre (٢٬٠٦٦ میلی چوارگۆشە)، ئەندازەکانی بەراورد دەکرێن بە ھەرێمی لیگوریا. جگە لەوەش، شارەکە پایتەختی ھەرێمی لاتسیۆشە.

ڕۆما پایتەختی نیشتمانیی ئیتالیایە و بنکەی حکوومەتی ئیتالیایە. شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمیی سەرۆکی کۆماری ئیتالیا و سەرۆک وەزیرانی ئیتالیا، بنکەی هەردوو ئەنجومەنی پەرلەمانی ئیتالیا و دادگای دەستووریی ئیتالیا لە ناوەندە مێژووییەکەدا ھەڵکەوتوون. وەزارەتەکانی دەوڵەت لە سەرانسەری شارەکەدا بڵاو بوونەتەوە؛ ئەمانە وەزارەتی کاروباری دەرەوە لەخۆ دەگرن، کە لە پالازۆ دێلا فارنێسینا لە نزیک یاریگای ئۆڵۆمپی ھەڵکەوتووە.

پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان

بنکەی سەرەکیی ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵ لە ڕۆما، سێرکۆس ماکسیمۆس

لە نێوان شارە جیهانییەکاندا، ڕۆما بێھاوتایە بەوەی دوو قەوارەی سەروەر بە تەواوی لەناو سنوورەکانی شارەکەیدا ھەڵکەوتوون، کە کورسیی پیرۆزن بە نوێنەرایەتی دەوڵەتی شاری ڤاتیکان، و فەرمانی سەربازیی سەروەری ماڵتا کە لە ڕووی خاکی سەر زەوییەوە بچووکترە. ڤاتیکان ناوچەیەکی گۆشەگیرکراوی پایتەختی ئیتالیایە و موڵکێکی سەروەری کورسیی پیرۆزە، کە دەستەی مەترانیی ڕۆما و حکوومەتی باڵای کەنیسەی کاتۆلیکییە. بەم ھۆیەوە، ڕۆما زۆرجار وەک پایتەختی دوو دەوڵەت وەسف کراوە. ڕۆما بنکەی ئەوەی پێی دەوترێت "Polo Romano"یە کە لە سێ ئاژانسی نێودەوڵەتیی سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکان پێکھاتووە: ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵ، بەرنامەی جیهانیی خۆراک و سندوقی نێودەوڵەتی بۆ گەشەپێدانی کشتوکاڵ.

ڕۆما بە نەریتی بەشدار بووە لە پرۆسەی یەکگرتنی سیاسیی ئەورووپادا. پەیماننامەکانی یەکێتیی ئەورووپا لە پالازۆ دێلا فارنێسینادا ھەڵکەوتوون. لە ساڵی ١٩٥٧دا شارەکە میوانداریی ئیمزاکردنی پەیماننامەی ڕۆمای کرد، کە کۆمەڵگەی ئابووریی ئەورووپای (پێشینەی یەکێتیی ئەورووپا) دامەزراند، و ھەروەھا میوانداریی ئیمزاکردنی فەرمیی پێشنیاری دەستووری ئەورووپیی کرد لە تەممووزی ٢٠٠٤دا. ڕۆما بنکەی کۆمیتەی ئۆڵۆمپیی ئەورووپی و کۆلێژی بەرگریی ناتۆیە. شارەکە ئەو شوێنەیە کە پەیڕەوی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی و پەیماننامەی ئەورووپی بۆ مافەکانی مرۆڤی تێدا داڕێژراوە. ھەروەھا شارەکە میوانداریی قەوارە نێودەوڵەتییە گرنگەکانی تر دەکات وەک ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی یاسای گەشەپێدان، ناوەندی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی موڵکی کلتووری و UNIDROIT (پەیمانگای نێودەوڵەتی بۆ یەکخستنی یاسای تایبەت).

شارە دەستەخوشکەکان

لە نیسانی ١٩٥٦ەوە، ڕۆما بە شێوەیەکی تایبەت و بەرامبەر دەستەخوشکە لەگەڵ:

• پاریس، فەڕەنسا

Solo Parigi è degna di Roma; solo Roma è degna di Parigi. (ئیتالی)

Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris. (فەڕەنسی)

"تەنھا پاریس شایستەی ڕۆمایە؛ تەنھا ڕۆما شایستەی پاریسە."

شارە هاوبەشەکانی تری ڕۆما بریتی لە:

• ئاچاکاچی، بۆلیڤیا
• جەزائیر، جەزائیر
• پەکین، چین
• بێلگراد، سڕبیا
• برازیلیا، برازیل
• بۆینس ئایرس، ئەرژەنتین
• قاھیرە، میسر
• سینسیناتی، ویلایەتە یەکگرتووەکان
• کیێڤ، ئوکراینا
• کۆبانێ، سوریا
• کراکۆڤ، پۆڵەندا
• مەدرید، ئیسپانیا
• مولتان، پاکستان
• نیودێلی، ھیندستان
• نیویۆرک، ویلایەتە یەکگرتووەکان
• پلۆڤدیڤ، بلغاریا
• سیۆل، کۆریای باشوور
• سیدنی، ئوسترالیا
• تیرانا، ئەلبانیا
• تاران، ئێرانی
• تۆکیۆ، ژاپۆن
• تۆنگێرێن، بەلجیکا
• تونس، تونس
• واشینگتن دی سی، ویلایەتە یەکگرتووەکان
• یەریڤان، ئەرمەنستان

ئابووری

پالازۆ ئێنی، لە ناوچەی بازرگانیی EUR، بنکەی سەرەکیی ئێنییە، کە وەک یەکێک لە "کۆمپانیا نەوتییە گەورەکانی" جیهان دادەنرێت.

بنکەی سەرەکیی ئێنێل لە ڕۆما، دووەم گەورەترین کۆمپانیای ووزە لە جیهاندا بەپێی داهات لە دوای کۆمپانیای تۆڕی دەوڵەتی چین.

ئۆریزۆنتێ ئەورووپا، بنکەی سەرەکیی BNL لە ڕۆما

وەک پایتەختی ئیتالیا، ڕۆما میوانداریی سەرجەم دامەزراوە سەرەکییەکانی نەتەوەکە دەکات، لەوانە سەرۆکایەتیی کۆمار، حکوومەت (و وەزارەتە تاکەکانی)، پەرلەمان، دادگا دادوەرییە سەرەکییەکان، و نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکانی سەرجەم وڵاتان بۆ دەوڵەتانی ئیتالیا و شاری ڤاتیکان. چەندین دامەزراوەی نێودەوڵەتی لە ڕۆمادان، بەتایبەت ئەوانەی کلتووری و زانستین، وەک پەیمانگای ئەمەریکی، قوتابخانەی بەریتانی، ئەکادیمیای فەڕەنسی، پەیمانگا سکاندیناڤییەکان، و پەیمانگای شوێنەوارناسیی ئەڵمانی. ھەروەھا ئاژانسی تایبەتمەندی نەتەوە یەکگرتووەکانی تێدایە، وەک ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵ. ھەروەھا ڕۆما میوانداریی ڕێکخراوە نێودەوڵەتی و جیهانییە سەرەکییە سیاسی و کلتوورییەکان دەکات، وەک سندوقی نێودەوڵەتی بۆ گەشەپێدانی کشتوکاڵ، بەرنامەی جیهانیی خۆراک، کۆلێژی بەرگریی ناتۆ، و ناوەندی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی موڵکی کلتووری.

بەپێی توێژینەوەی GaWC لەسەر شارە جیهانییەکان، ڕۆما شارێکی "Beta +"ە. شارەکە لە ساڵی ٢٠٢٤دا پلەی ٣١یەمینی لە پێڕستی شارە جیهانییەکاندا بەدەستھێنا، دووەم بەرزترین لە ئیتالیادا دوای میلان. بە کۆی بەرهەمی ناوخۆیی ساڵی ٢٠٠٥ کە ٩٤.٣٧٦ ملیار یۆرۆ (١٢١.٥ ملیار دۆلار) بوو، شارەکە ٦.٧٪ی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی نیشتمانیی بەرهەم دەھێنا (زیاتر لە هر شارێکی تری ئیتالیا)، و ڕێژەی بێکارییەکەی، کە کەم ببووەوە لە ١١.١٪ بۆ ٦.٥٪ لە نێوان ساڵانی ٢٠٠١ و ٢٠٠٥دا، ئێستا یەکێکە لە نزمترین ڕێژەکان لە نێوان پایتەختەکانی یەکێتیی ئەورووپادا. ئابووریی ڕۆما بە ڕێژەی نزیکەی ٤.٤٪ ساڵانە گەشە دەکات و بەردەوامە لە گەشەکردن بە ڕێژەیەکی بەرزتر لە بەراورددا لەگەڵ هر شارێکی تر لە باقی وڵاتەکەدا. ئەمەش واتای ئەوەیە ئەگەر ڕۆما وڵاتێک بووایە، دەبووە ٥٢ەمین وڵاتی دەوڵەمەند لە جیهاندا بەپێی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی، نزیک لە قەبارەی هی میسر. ھەروەھا ڕۆما لە ساڵی ٢٠٠٣دا کۆی بەرهەمی ناوخۆیی بۆ هر تاکێکی ٢٩،١٥٣ یۆرۆ (٣٧،٤١٢ دۆلار) بوو، کە دووەم بوو لە ئیتالیادا (دوای میلان)، و زیاترە لە ١٣٤.١٪ی تێکڕای کۆی بەرهەمی ناوخۆیی بۆ هر تاکێک لە یەکێتیی ئەورووپادا. ڕۆما بە گشتی بەرزترین کۆی داهاتی لە ئیتالیادا ھەیە، کە گەیشتە ٤٧،٠٧٦،٨٩٠،٤٦٣ یۆرۆ لە ساڵی ٢٠٠٨دا، بەڵام لە ڕووی تێکڕای داهاتی ڕاھێنەران و کارمەندانەوە، شارەکە لە پلەی ٩یەمیندا ڕادەوەستێت لە ئیتالیادا، بە ٢٤،٥٠٩ یۆرۆ. لە ئاستی جیهانیدا، کارمەندانی ڕۆما ٣٠ەمین بەرزترین مووچەیان وەرگرتووە لە ساڵی ٢٠٠٩دا، کە سێ پلە بەرزتر بوو لە ساڵی ٢٠٠٨ کە تێیدا شارەکە لە پلەی ٣٣یەمیندا بوو. لە ساڵی ٢٠٢٣دا، ناوچەی ڕۆما کۆی بەرهەمی ناوخۆیی ٢٤٠.٧٣ ملیار دۆلار و ٥٧،١٤٢ دۆلار بۆ هر تاکێکی ھەبوو.

ئەگەرچی ئابووریی ڕۆما بە نەبوونی پێشەسازیی قورس تایبەتمەندە، و بە شێوەیەکی زۆر لەلایەن خزمەتگوزارییەکانەوە کۆنترۆڵ کراوە، کۆمپانیا تەکنۆلۆژییە بەرزەکان (تەکنۆلۆژیای زانیاری، بۆشایی ئاسمان، بەرگری، پەیوەندییەکان، خێراکەرەکان، حەشارگەکان، کۆمپانیا نوێیەکان)، توێژینەوە، بیناسازی و چالاکییە بازرگانییەکان (بەتایبەت بانکداری و دڵنیایی)، و گەشەسەندنی گەورەی گەشتیاری زۆر داینامیکین و زۆر گرنگن بۆ ئابوورییەکەی. بە زیاتر لە ٥٠ ملیۆن سەرنشین لە ساڵی ٢٠٢٥دا، فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی لیۆناردۆ دا ڤینچیی ڕۆما، کە بە فیومیچینۆش ناسراوە، گەورەترین و قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەیە لە ئیتالیادا و یەکێکە لە ناوەندە گەورەکانی ئەورووپا.

جگە لەوەش شارەکە میوانداریی بنکەی سەرەکیی زۆربەی زۆری گەورەترین کۆمپانیا ئیتالییەکان دەکات، وەک چۆن بنکەی سەرەکیی سێ لە ١٠٠ گەورەترین کۆمپانیاکانی جیهانی تێدایە: ئێنێل، ئێنی، و تێلێکۆم ئیتالیا.

زانکۆکان، ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی نیشتمانی و پێشەسازیی سینەما لە ڕۆمادا بەشێکی گرنگن لە ئابووری: ڕۆما ھەروەھا ناوەندی پێشەسازیی سینەمای ئیتالییە، بەھۆی ستۆدیۆکانی چینەچیتتا، کە لە دەیەی ١٩٣٠ەوە کار دەکەن. ھەروەھا شارەکە ناوەندێکە بۆ بانکداری و دڵنیایی و ھەروەھا پێشەسازییەکانی ئۆتۆمبێل، ئێنێرجی، گواستنەوە، و بۆشایی ئاسمان. چەندین بنکەی سەرەکیی کۆمپانیا و ئاژانسە نێودەوڵەتییەکان، وەزارەتەکانی حکوومەت، ناوەندەکانی کۆنفرانس، شوێنە وەرزشییەکان، و مۆزەخانەکان لە ناوچە بازرگانییە سەرەکییەکانی ڕۆمادان: Esposizione Universale Roma (EUR)؛ Torrino (زیاتر بەرەو باشوور لە EUR)؛ Magliana؛ Parco de' Medici-Laurentina و ئەوەی پێی دەوترێت دۆڵی تیبورتینا لە درێژایی ڕێگەی تیبورتینای کۆندا.

گەشتیاری

وتارە سەرەکییەکان: [[:گەشتیاری لە ڕۆما]] و [[:پێڕستی شوێنە گەشتیارییەکان لە ڕۆما]]

فۆنتانا دێلا بارکاچیا لە پیازا دی ئیسپانیا، پلیکانەکانی ئیسپانیا و ترینیتای دێی مۆنتی

پیازا ناڤۆنا

لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە، مۆزەخانەکانی ڤاتیکان دووەم پڕسەردانکەرترین مۆزەخانەی ھونەرین لە جیهاندا.

ڕۆمای ئەمڕۆ یەکێکە لە سەرەکیترین شوێنە گەشتیارییەکانی جیهان، بەھۆی سەروەت و سامانی شوێنەواری و ھونەریی بێئەندازەیەوە، و ھەروەھا بەھۆی سەرنجڕاکێشیی نەریتە بێھوتاکانی، جوانیی دیمەنە پانۆڕامییەکانی، و شکۆداریی "ڤێلاکان" (پارکەکان)ی گەورەی. لە نێوان سەرچاوە بێھوتاکانی بریتین لە چەندین مۆزەخانە – مۆزەخانەکانی کاپیتۆلین، مۆزەخانەکانی ڤاتیکان و گەلەریی بپۆرجێس و ئەوانی تری تەرخانکراو بۆ ھونەری ھاوچەرخ و سەردەم – ئاوبەرەکان، فوارەکان، کەنیسەکان، کۆشکەکان، باڵەخانە مێژووییەکان، مۆنۆمێنت و وێرانەکانی فۆڕومی ڕۆمی، و کۆمەڵەگۆڕەکان. ڕۆما سێیەم پڕسەردانکەرترین شارە لە یەکێتیی ئەورووپادا، لە دوای لەندەن و پاریس، و تێکڕای ٧ تا ١٠ ملیۆن گەشتیار لە ساڵێکدا وەردەگرێت، کە هەندێک جار لە ساڵە پیرۆزەکاندا دوو بەرامبەر دەبێتەوە. کۆلۆسیۆم (٤ ملیۆن گەشتیار) و مۆزەخانەکانی ڤاتیکان (٤.٢ ملیۆن گەشتیار) بە دوای یەکدا ٣٩ەمین و ٣٧ەمین پڕسەردانکەرترین شوێنن لە جیهاندا، بەپێی توێژینەوەیەکی دوایی.

ڕۆماناوەندێکی گەورەی شوێنەوارناسییە، و یەکێکە لەناوەندە سەرەکییەکانی توێژینەوەی شوێنەوارناسی لە جیهاندا. چەندین دامەزراوەی کلتووری و توێژینەوە لە شارەکەدا ھەن، وەکوو ئەکادیمیای ئەمەریکی لە ڕۆما، و پەیمانگای سویدی لە ڕۆما. ڕۆما چەندین شوێنی کۆنی تێدایە، لەوانە فۆڕومی ڕۆمی، بازاڕی تراژان، فۆڕومی تراژان، کۆلۆسیۆم، و پانتێۆن، بە کورتی ناو ھێنان. کۆلۆسیۆم، کە بە بێگومان یەکێکە لە شوێنەوارە ئایکۆنییەکانی ڕۆما، وەک پەرجوویەکی جیهان دادەنرێت.

ڕۆما کۆمەڵەیەکی فراوان لە ھونەر، پەیکەرتاشی، فوارەکان، مۆزایک، وێنەی دیواری، و وێنەکێشان لە سەردەمە جیاوازەکانەوە لەخۆ دەگرێت. ڕۆما سەرەتا لە سەردەمی ڕۆمای کۆندا بووە ناوەندێکی ھونەریی سەرەکی، بە شێوازەکانی ھونەری گرنگی ڕۆمی وەک تەلارسازی، وێنەکێشان، پەیکەرتاشی و مۆزایککاری. فلزکاری، ھەڵکۆڵینی سەر سکە و بەردی بەنرخ، ھەڵکۆڵینی عاج، شووشەی فیگۆرین، گۆزەگەری، و وێنەی سەر کتێبەکان وەک شێوازە 'لاوەکییەکانی' ھونەری ڕۆمی سەیر دەکرێن. ڕۆما دواتر بووە ناوەندێکی سەرەکیی ھونەری ڕێنێسانس، چونکە پاپاکان بڕە پارەیەکی زۆریان خەرج کرد بۆ دروستکردنی باسیلیكا شکۆدارەکان، کۆشکەکان، مەیدانەکان و باڵەخانە گشتییەکان بە گشتی. ڕۆما بووە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی ھونەری ڕێنێسانس لە ئەورووپادا لەگەڵ فلۆرەنسدا، و توانای بەراوردکردنی ھەبوو لەگەڵ شارە گەورەکان و ناوەندە کلتوورییەکانی تر، وەک پاریس و ڤینیسیا. هەندێک لە گەورەترین ھونەرمەندانی ئەو سەردەمە کاریان لە ڕۆمادا دۆزییەوە: مایکل ئەنجێلۆ، ڕافائێل، برامانتێ، بۆتیچێلی، گیرلاندایۆ، پیترۆ دێلا فرانچێسکا، پیترۆ پێروجینۆ، کۆزیمۆ ڕۆسێلی، جێنتیلێ دا فابریانۆ، بێئاتۆ ئەنجێلیکۆ، لیۆن باتیستا ئالبێرتی، جۆڤانی باتیستا پێنی، جولیۆ ڕۆمانۆ، ڕۆسۆ فیۆرێنتینۆ، پارمیجیانینۆ، بەرناردۆ ڕۆسێلینۆ، بێنۆزۆ گۆزۆلی، پیسانێلۆ و ئەوانی تر. شارەکە زۆر کاریگەر بوو بەھۆی بارۆکەوە، و ڕۆما بووە ماڵی چەندین ھونەرمەند و تەلارساز، وەک بێرنینی، کاراڤاجیۆ، کاراچی، بۆرۆمینی، ستێفانۆ مادێرنۆ، فرانسیسکۆ مۆکی، دۆمێنیکینۆ، پیترۆ پۆڵ ڕووبێنس، گویدۆ ڕێنی، دیێگۆ ڤێلاسکێز، ئارتێمیسیا جێنتیلێسکی، ئۆرازیۆ جێنتیلێسکی، ئەندریا پۆزۆ، باچیچا و پیترۆ دا کۆرتۆنا. لە کۆتایی سەدەی ١٨ و سەرەتای سەدەی ١٩دا، شارەکە یەکێک بوو لە ناوەندەکانی گەشتی گەورە، کاتێک ئەریستۆکراتە گەنج و دەوڵەمەندەکانی ئینگلیز و ئەورووپییەکانی تر سەردانی شارەکەیان دەکرد بۆ فێربوونی کلتووری ڕۆمی کۆن، ھونەر، فەلسەفە، و تەلارسازی. ڕۆما میوانداریی ژمارەیەکی زۆری ھونەرمەندانی نیۆکلاسیک و ڕۆکۆکۆی کرد، وەک جۆڤانی پاۆلۆ پانینی و بەرناردۆ بێلۆتۆ. ئەمڕۆ، شارەکە ناوەندێکی سەرەکیی ھونەرییە، بە چەندین پەیمانگای ھونەری و مۆزەخانەکانەوە.

ڕۆما بڕێکی ڕووبەزیادی ھونەر و تەلارسازیی ھاوچەرخ و نوێی ھەیە. گەلەریی نیشتمانیی ھونەری نوێ بەرهەمەکانی بالا، مۆڕاندی، پیراندێلۆ، کارا، دێ کیریکۆ، دێ پیسیس، گوتووسۆ، فۆنتانا، بووری، ماسترۆیاننی، تورکاتۆ، کاندینسکی، و سێزان بە شێوەیەکی بەردەوام پیشان دەدات. ساڵی ٢٠١٠ شایەتی پێشاندانی نوێترین دەزگای ھونەریی ڕۆما بوو، کە گەلەرییەکی ھونەری ھاوچەرخ و تەلارسازی بوو لەلایەن تەلارسازی بەناوبانگی عێراقی زەھا حەدیدەوە دیزاین کرابوو. کە بە MAXXI – مۆزەخانەی نیشتمانیی ھونەرەکانی سەدەی ٢١ ناسراوە و ناوچەیەکی داڕماو بە تەلارسازییەکی ھاوچەرخی سەرنجڕاکێش نۆژەن دەکاتەوە. ماکسی کەمپێک لەخۆ دەگرێت کە تەرخان کراوە بۆ کلتوور، تاقیگەکانی توێژینەوەی ئەزموونی، ئاڵوگۆڕی نێودەوڵەتی و خوێندن و توێژینەوە. ئەمە یەکێکە لە پڕۆژە تەلارسازییە ھاوچەرخە پڕئاواتەکانی ڕۆما لەگەڵ ئۆدیتۆریۆمی پار کۆ دێلا مۆزیکای ڕێنزۆ پیانۆ و ناوەندی کۆنفرانسی ڕۆمای ماسیمیلیانۆ فوکساس، Centro Congressi Italia EUR، لە ناوچەی EURدا. ناوەندی کۆنفرانسەکە حاویپێوانەیەکی ڕووناک دەردەکات کە لە ناوەوەیدا پەیکەرێکی ستیل و تێفلۆن ڕاگیراوە کە لە هەور دەچێت و ژووری کۆبوونەوە و ئۆدیتۆریۆمێک لەخۆ دەگرێت کە بە دوو مەیدانی کراوە بۆ گەڕەکەکە لە هەردوو لایەوە دەورە دراوە.

پەروەردە

زانکۆی ساپیێنزای ڕۆما. لە ساڵی ١٣٠٣دا دامەزراوە و وەک بەشێک یەکێکە لە کۆنترین زانکۆکانی جیهان، و بە ١٢٢،٠٠٠ قوتابییەوە، گەورەترین زانکۆیە لە ئەورووپادا.

ڕۆما ناوەندێکی نیشتمانی و نێودەوڵەتیی سەرەکییە بۆ خوێندنی باڵا، کە چەندین ئەکادیمیا، کۆلێژ و زانکۆی تێدایە. بە جۆرەھا ئەکادیمیا و کۆلێژ شانازی دەکات، و ھەمیشە ناوەندێکی ڕۆشنبیری و پەروەردەییی جیهانیی سەرەکی بووە، بەتایبەت لە سەردەمی ڕۆمای کۆن و ڕێنێسانسدا، لەگەڵ فلۆرەنسدا. بەپێی پێڕستی نیشاندەری براندەکانی شار، ڕۆما وەک دووەم سەرنجڕاکێشترین شاری جیهان لە ڕووی مێژوویی، پەروەردەیی و کلتوورییەوە سەیر دەکرێت.

ڕۆما چەندین زانکۆ و کۆلێژی ھەیە. یەکەم زانکۆی، لا ساپیێنزا (لە ساڵی ١٣٠٣دا دامەزراوە)، یەکێکە لە گەورەترین زانکۆکان لە جیهاندا، بە زیاتر لە ١٤٠،٠٠٠ قوتابییەوە؛ لە ساڵی ٢٠٠٥دا وەک ٣٣ەمین باشترین زانکۆی ئەورووپا داندرا و لە ساڵی ٢٠١٣دا زانکۆی ساپیێنزای ڕۆما پلەی ٦٢ەمینی لە جیهاندا و یەکەمی لە ئیتالیادا بەدەستھێنا لە ڕیزبەندیی زانکۆکانی جیهاندا، و وەک یەکێک لە ٥٠ باشترین کۆلێژەکانی ئەورووپا و ١٥٠ باشترینی جیهان داندراوە. بە مەبەستی کەمکردنەوەی قەرەباڵغیی لا ساپیێنزا، دوو زانکۆی حکوومیی نوێ لە دەیەکانی دواییدا دامەزران: تور ڤێڕگاتا لە ساڵی ١٩٨٢دا، و ڕۆما ترێ لە ساڵی ١٩٩٢دا. ھەروەھا ڕۆما میوانداریی قوتابخانەی حکوومەتیی لویس دەکات، گرنگترین زانکۆی خوێندنی باڵای ئیتالیا لە ناوچەکانی کاروباری نێودەوڵەتی و خوێندنی ئەورووپی لەگەڵ قوتابخانەی بازرگانیی لویس، گرنگترین قوتابخانەی بازرگانیی ئیتالیا. ڕۆما ISIA لە ساڵی ١٩٧٣دا لەلایەن جولیۆ کارلۆ ئارگانەوە دامەزراوە و کۆنترین دامەزراوەی ئیتالیایە لە بواری دیزاینی پێشەسازیدا.

کتێبخانەی کازاناتێنسێ

ڕۆما چەندین زانکۆی پاپایی و پەیمانگای تر لەخۆ دەگرێت، لەوانە قوتابخانەی بەریتانی لە ڕۆما، ئەکادیمیای فەڕەنسی لە ڕۆما، زانکۆی پاپایی گریگۆریانی (کۆنترین زانکۆی یەسوعییەکان لە جیهاندا، کە لە ساڵی ١٥٥١دا دامەزراوە)، پەیمانگای ئەورووپیی دیزاین، قوتابخانەی لۆرێنزۆ دێ مێدیچی، کەمپسی لینک لە ماڵتا، و زانکۆی کەمپسی بیۆ-مێدیکۆ. ھەروەھا ڕۆما شوێنی دوو زانکۆی ئەمەریکییە؛ زانکۆی ئەمەریکی لە ڕۆما و زانکۆی جۆن کابۆت لەگەڵ کەمپسی لقی زانکۆی سانت جۆن، ناوەندی جۆن فێلیس لە ڕۆما، کەمپسێکی زانکۆی لۆیۆلا لە شیکاگۆ و زانکۆی تێمپڵ لە ڕۆما، کەمپسێکی زانکۆی تێمپڵ. کۆلێژەکانی ڕۆمی چەندین پەیمانگای ئایینین بۆ قوتابیانی وڵاتانی بێگانە کە دەخوێنن بۆ پیاوی ئایینی لە زانکۆ پاپایییەکاندا. نموونەکان بریتین لە کۆلێژی ڕێزدارانی ئینگلیز، کۆلێژی پاپایی ئەمریکای باکوور، کۆلێژی سکۆتلەندی لە ڕۆما، و کۆلێژی پاپایی کرواتی سانت جێرۆم. کتێبخانە سەرەکییەکانی ڕۆما بریتین لە: کتێبخانەی ئانژێلیکا، کە لە ساڵی ١٦٠٤دا کرایەوە، کە دەیكاتە یەکەم کتێبخانەی گشتیی ئیتالیا؛ کتێبخانەی ڤالیچێلیانا، کە لە ساڵی ١٥٦٥دا دامەزراوە؛ کتێبخانەی کازاناتێنسێ، کە لە ساڵی ١٧٠١دا کرایەوە؛ کتێبخانەی ناوەندیی نیشتمانی، کە یەکێکە لە دوو کتێبخانە نیشتمانییەکەی ئیتالیا، کە ٤،١٢٦،٠٠٢ بەڕگی تێدایە؛ کتێبخانەی وەزارەتی کاروباری دەرەوە، کە تایبەتمەندە لە دیپلۆماسی، کاروباری دەرەوە و مۆدێرن مێژوو؛ کتێبخانەی ئینستیتیوتی ئینسایکلۆپیدیای ئیتالی؛ کتێبخانەی دۆن بۆسکۆ، کە یەکێکە لە گەورەترین و ھاوچەرخترین کتێبخانەکانی سالێسیان؛ کتێبخانە و مۆزەخانەی شانۆیی بوورکاردۆ، مۆزەخانە-کتێبخانەیەک کە تایبەتمەندە لە مێژووی دراما و شانۆ؛ کتێبخانەی کۆمەڵگەی جوگرافیی ئیتالی، کە بنکەکەی لە ڤێلا چێلیمۆنتانادا ھەیە و گرنگترین کتێبخانەی جوگرافییە لە ئیتالیادا، و یەکێک لە گرنگترینەکانی ئەورووپا؛ و کتێبخانەی ڤاتیکان، کە یەکێکە لە کۆنترین و گرنگترین کتێبخانەکانی جیهان، کە بە فەرمی لە ساڵی ١٤٧٥دا دامەزراوە، ئەگەرچی لە ڕاستیدا زۆر کۆنترە و ٧٥،٠٠٠ دەستنووسی ھەیە، لەگەڵ ١.١ ملیۆن کتێبی چاپکراو، کە نزیکەی ٨،٥٠٠ ئینکونابولا (کتێبی چاپی پێش ١٥٠١) لەخۆ دەگرێت. ھەروەھا چەندین کتێبخانەی تایبەتمەند ھەن کە بەستراونەتەوە بە دامەزراوە کلتوورییە بێگانە جۆراوجۆرەکان لە ڕۆما، لە نێوانیاندا ئەوەی ئەکادیمیای ئەمەریکی لە ڕۆما، ئەکادیمیای فەڕەنسی لە ڕۆما و کتێبخانەی ھێرتزیانا – پەیمانگای ماکس پلانک بۆ مێژووی ھونەر، کتێبخانەیەکی ئەڵمانی کە زۆرجار بەهۆی سەرکەوتوویی لە ھونەر و زانستەکاندا ئاماژەی پێ دەکرێت.

کلتوور

تەلارسازی

پالازۆ دێلا چیڤیلتا ئیتالیانا لە ناوچەی EURدا

فوارە و ئاوبەرەکان

دروستکردنی فوارەی ترێڤی لە سەردەمی ڕۆمای کۆندا دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٧٦٢دا بە دیزاینی نیکۆلا سالڤی تەواو کرا.

ڕۆما شارێکە کە بە فوارە زۆرەکانی ناسراوە، کە لە سەرجەم شێوازە جیاوازەکاندا دروست کراون، لە کلاسیک و سەدەی ناوینەوە، تا بارۆک و نیۆکلاسیک. شارەکە زیاتر لە دوو ھەزار ساڵە فوارەی ھەیە، و ئەوان ئاوی خواردنەوەیان دابین کردووە و مەیدانەکانی ڕۆمایان ڕازاندووەتەوە. لە کاتی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیدا، لە ساڵی ٩٨ی زایینیدا، بەپێی سێکستۆس یولیۆس فرۆنتینۆس، کۆنسوڵی ڕۆمی کە بە سەرپەرشتیاری ئاوی شارەکە دەستنیشان کرابوو، ڕۆما نۆ ئاوبەری ھەبوو کە ئاوی پێشکەش بە ٣٩ فوارەی یادگاری و ٥٩١ حەوزی گشتی دەکرد، بەبێ ئاژمارکردنی ئاوی دابینکراو بۆ بنەماڵەی ئیمپراتۆری، حەمامەکان، و خاوەن ڤێلا تایبەتەکان. هر یەکێک لە فوارە سەرەکییەکان بەستراوە بوو بە دوو ئاوبەری جیاوازەوە، بۆ ئەوەی ئەگەر یەکێکیان بۆ خزمەتگوزاری دابخرێت.

لە سەدەی ١٧ و ١٨دا، پاپا ڕۆمییەکان ئاوبەرە داڕماوەکانی تری ڕۆمایان دووبارە دروست کردەوە و فوارەی نیشاندانی نوێیان دروست کرد بۆ دیاریکردنی کۆتایییەکانیان، کە سەردەمی زێڕینی فوارەی ڕۆمیی دەست پێ کرد. فوارەکانی ڕۆما، وەک وێنەکێشانەکانی پیتەر پۆڵ ڕووبێنس، دەربڕینی شێوازی نوێی ھونەری بارۆک بوون. لەم فوارانەدا، پەیکەرتاشی بووە ڕەگەزی سەرەکی، و ئاو بە سادەیی بۆ جووڵەپێدان و ڕازاندنەوەی پەیکەرەکان بەکارھات. ئەوان، وەک باخچەکانی بارۆک، "نوێنەرایەتییەکی بینراوی متمانە و دەسەڵات" بوون.

پەیکەرەکان

زانیاریی زیاتر: [[:پەیکەرە ئاخوەرەکانی ڕۆما]]

فۆنتانا دێی فیومی لەلایەن جان لۆرێنزۆ بێرنینی، ١٦٤٨

ڕۆما بە پەیکەرەکانی زۆر بەناوبانگ بووە بەڵام، بەتایبەت، بە پەیکەرە ئاخوەرەکانی ڕۆما. ئەمانە بە گشتی پەیکەری کۆنن کە بوونەتە شوێنی دیاری و گشتی بۆ گۆڕینەوەی گفتوگۆی سیاسی و کۆمەڵایەتی، و شوێنێک بۆ خەڵک بۆ (زۆرجار بە شێوەی تانە و تەشر) دەربڕینی بیروڕاکانیان. دوو پەیکەری ئاخوەری سەرەکی ھەن: پاسکوینۆ و مارفۆریۆ، بەڵام چوار دانەی تری دیار ھەن: ئیل بابووینۆ، ماداما لوکرێزیا، ئیل فاچینۆ و ئەبۆت لوئیجی. زۆربەی ئەم پەیکەرانە ڕۆمیی کۆن یان کلاسیکن، و زۆربەشیان نوێنەرایەتی خوداوەندە ئەفسانەیییەکان، خەڵکی کۆن یان کەسایەتییە ئەفسانەیییەکان دەکەن؛ پاسکوینۆ نوێنەرایەتی مێنێلاوس دەکات، ئەبۆت لوئیجی دادوەرێکی ناونیشان نادیاری ڕۆمییە، ئیل بابووینۆ پێشبینی دەکرێت سیلێنۆس بێت، مارفۆریۆ نوێنەرایەتی ئۆقیانۆس دەکات، ماداما لوکرێزیا نیوەپەیکەری ئیسیسە، و ئیل فاچینۆ تاقە پەیکەری نا-ڕۆمییە کە لە ساڵی ١٥٨٠دا دروست کراوە، و نوێنەرایەتی هیچ کەسێک بە تایبەتی ناکات. ئەوان زۆرجار، بەھۆی پێگەیانەوە، بە پۆستەر یان گرافیتی داپۆشراون کە بیرۆکە و ڕوانگەی سیاسی دەردەبڕن. پەیکەرەکانی تری شارەکە، کە بە پەیکەرە ئاخوەرەکانەوە بەستراوە نین، ئەوانەی پۆنتێ سانت ئەنجێلۆ، یان چەندین مۆنۆمێنتی بڵاوبووەوە لە سەرانسەری شارەکەدا لەخۆ دەگرن، وەک ئەوەی جیۆردانۆ برۆنۆ لە کامپۆ دێ فیۆریدا.

مۆنۆمێنت و کۆڵەکەکان

مۆنۆمێنتی فلامینیۆ، پیازا دێل پۆپۆلۆ

شارەکە میوانداریی ھەشت مۆنۆمێنتی میسریی کۆن و پێنج مۆنۆمێنتی ڕۆمیی کۆن دەکات، لەگەڵ ژمارەیەک مۆنۆمێنتی نوێتر؛ ھەروەھا پێشتر (تا ساڵی ٢٠٠٥) مۆنۆمێنتیەکی ئەسیوبیی کۆن لە ڕۆمادا ھەبوو. شارەکە ھەندێک لە مۆنۆمێنتکان لە مەیدانەکاندا لەخۆ دەگرێت، وەک لە پیازا ناڤۆنا، مەیدانی سانت پیپتەر، پیازا مۆنتێچیچۆریۆ، و پیازا دێل پۆپۆلۆ، و ئەوانی تر لە ڤێلاکان، پارکەکانی حەمام و باخچەکاندا، وەک لە ڤێلا چێلیمۆنتانا، حەمامەکانی دیۆکلێتیان، و گردی پینچیان. جگە لەوەش، ناوەندی ڕۆما میوانداریی کۆڵەکەی تراژان و کۆڵەکەی ئەنتۆنین دەکات، کە دوو کۆڵەکەی ڕۆمیی کۆنن بە ھەڵکۆڵینی مارپێچییەوە. کۆڵەکەی مارکۆس ئۆرێلیۆس لە پیازا کۆلۆنا ھەڵکەوتووە و لە دەوروبەری ساڵی ١٨٠ی زایینیدا لەلایەن کۆمۆدۆسەوە بۆ یادوەرەوەریی دایک و باوکی دروست کراوە. کۆڵەکەی مارکۆس ئۆرێلیۆس لەلایەن کۆڵەکەی تراژان لە فۆڕومی تراژانەوە ئیلھامی وەرگرتبوو، کە بەشێکە لە فۆڕومە ئیمپراتۆرییەکان.

پردەکان

پۆنتێ ویکتۆر ئیمانوێلی دووەم لە کاتی ئاوابوونی خۆردا

شاری ڕۆما چەندین پردی بەناوبانگ لەخۆ دەگرێت کە لەسەر ڕووباری تیبەر دەپەڕنەوە. تاقە پردێک کە لە سەردەمی کلاسیکەوە تا ئەمڕۆ بە بێگۆڕان مایەتەوە پۆنتێ دێی کواترۆ کاپییە، کە دوورگەی تیبەر بە کەناری دەستەچەپەوە دەبەستێتەوە. پردە کۆنە بەجێماوەکانی تری ڕۆمی کە لە تیبەر دەپەڕنەوە – ئەگەرچی دەستکاری کراون – بریتی لە پۆنتێ چێستیۆ، پۆنتێ سانت ئەنجێلۆ و پۆنتێ میڵڤیۆ. بە لەبەرچاوگرتنی پۆنتێ نۆمێنتانۆ، کە لە سەردەمی ڕۆمای کۆندا دروست کراوە و لە ئانیێنێ دەپەڕێتەوە، ئێستا پێنج پردی کۆنی ڕۆمی تا ئێستا لە شارەکەدا ماونەتەوە. پردە دیارەکانی تر بریتی لە پۆنتێ سیستۆ، یەکەم پرد کە لە ڕێنێسانسدا لە سەرووی بنەما ڕۆمییەکاندا دروست کرابێت؛ پۆنتێ ڕۆتۆ، لە ڕاستیدا تاقە کەوانی بەجێماوی Pons Aemiliusی کۆنە، کە لە کاتی لافاوی ١٥٩٨دا داڕما و لە کۆتایی سەدەی ١٩دا ڕووخێنرا؛ و پۆنتێ ویکتۆر ئیمانوێلی دووەم، پردێکی ھاوچەرخ کە کۆرسۆ ویکتۆر ئیمانوێل و بۆڕگۆ دەبەستێتەوە. زۆربەی پردە گشتییەکانی شارەکە بە شێوازی کلاسیک یان ڕێنێسانس دروست کراون، بەڵام ھەروەھا بە شێوازی بارۆک، نیۆکلاسیک و ھاوچەرخیش. بەپێی ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا، بەرزترین پردی کۆنی بەجێماو لە ڕۆمادا پۆنتێ سانت ئەنجێلۆیە، کە لە ساڵی ١٣٥ی زایینیدا تەواو بوو، و بە دە پەیکەری فریشتەکان ڕازێنرابووەوە، کە لەلایەن جان لۆرێنزۆ بێرنینی لە ساڵی ١٦٨٨دا دیزاین کرابوون.

کۆمەڵەگۆڕەکان

شەکەوتەکانی ڤاتیکان شوێنی چەندین گۆڕی پاپاییین.

ڕۆما بڕێکی بەرفراوان لە کۆمەڵەگۆڕی کۆنی ھەیە، یان شوێنی گۆڕستانی ژێر زەوی لە ژێر یان لە نزیک شارەکەدا، کە لانی کەم چوار دە دانەیان ھەن، کە هەندێکیان تەنھا لە دەیەکانی دواییدا دۆزراونەتەوە. ئەگەرچی بەناوبانگترینن بۆ گۆڕستانی مەسیحییەکان، ئەوان گۆڕی پەگان و یەھودییەکان لەخۆ دەگرن، چ لە کۆمەڵەگۆڕی جیاوازدا بن یان تێکەڵ بن. یەکەم کۆمەڵەگۆڕە قەبارە گەورەکان لە سەدەی دووەم بەدواوە ھەڵکەندران. لە سەرەتادا ئەوان لە ڕێگەی توف، کە بەردێکی بڕکانیی نەرمە، لە دەرەوەی سنوورەکانی شارەکەدا ھەڵکەندران، چونکە یاسای ڕۆمی شوێنی نێژرانی لەناو سنوورەکانی شاردا قەدەغە دەکرد. ئێستا، پاراستنی کۆمەڵەگۆڕەکان لە دەستی پاپایەتیدایە کە ڕاسپاردەی بە سالێسیانەکانی دۆن بۆسکۆ بەخشیوە بۆ سەرپەرشتیکردنی کۆمەڵەگۆڕەکانی سانت کالیستۆس لە دەوروبەری ڕۆمادا.

کات بەسەربردن و ھونەرەکانی نمایش

وتارە سەرەکییەکان: [[:مۆسیقا لە ڕۆما]] و [[:ڕووداوەکان لە ڕۆما]]

شانۆ و ئۆپێرای ڕۆما لە پیازا بێنیامینۆ جیگلی

ڕۆماناوەندێکی گرنگە بۆ مۆسیقا، و مەیدانێکی مۆسیقیی چڕی ھەیە، لەوانەش چەندین کۆنسێرڤاتۆری و شانۆی بەناوبانگی مۆسیقا. میوانداریی ئەکادیمیای نیشتمانیی سانت چیچیلیا (لە ساڵی ١٥٨٥دا دامەزراوە) دەکات، کە هۆڵی کۆنسێرتی نوێی بۆ دروست کراوە لە پار کۆ دێلا مۆزیکای نوێدا، کە یەکێکە لە گەورەترین شوێنە مۆسیقییەکان لە جیهاندا. ھەروەھا ڕۆما ماڵی ئۆپێرایەکی ھەیە کە شانۆ و ئۆپێرای ڕۆمایە، لەگەڵ چەندین دامەزراوەی مۆسیقیی لاوەکی تر. ھەروەھا شارەکە میوانداریی کێبڕکێی گۆرانیی ئەورووپی لە ساڵی ١٩٩١دا و خەڵاتەکانی مۆسیقای ئەورووپیی ئێم تی ڤی لە ساڵی ٢٠٠٤دا کرد.

ھەروەھا ڕۆما کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر مێژووی مۆسیقا ھەبووە. قوتابخانەی ڕۆمی گرووپێک بوون لە دانەرانی مۆسیقا کە بە پلەی یەکەم مۆسیقای کەنیسەییان دادەنا، کە لە شارەکەدا لە سەدەی ١٦ و ١٧دا چالاک بوون، و بەم شێوەیە مێژووی کۆتایی مۆسیقای ڕێنێسانس و سەرەتای مۆسیقای بارۆکیان گرتبۆوە. دەستەواژەکە ھەروەھا ئاماژە بەو مۆسیقایەش دەکات کە ئەوان دروستیان دەکرد. چەندین لە دانەرانی مۆسیقا پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە ڤاتیکان و کەپڵەی پاپایییەوە ھەبوو، ئەگەرچی لە چەندین کەنیسەدا کاریان دەکرد؛ لە ڕووی شێوازەوە ئەوان زۆرجار ڕووبەڕووی قوتابخانەی ڤینیسیی دانەرانی مۆسیقا دەبوونەوە، بزووتنەوەیەکی هاوکات کە زۆر پێشکەوتووتر بوو. بە بێگومان بەناوبانگترین دانەری مۆسیقای قوتابخانەی ڕۆمی جۆڤانی پیێرلویجی دا پالێسترینایە، کە ناوی بۆ چوارسەد ساڵ بەستراوەتەوە بە تەواوەتیی دانانی پۆلیفۆنی ڕوون و لووسەوە. بەڵام دانەری تری مۆسیقاش هەبوون کە لە ڕۆمادا کاریان دەکرد، و لە جۆرەھا شێواز و شێوەدا.

لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٧٠دا ڕۆما وەک "ھۆلیوودێکی نوێ" سەیر دەکرا بەھۆی ئەو چەندین ئاکتەر و دەرھێنەرانەی لەوێ کاریان دەکرد؛ ڕێگەی ویکتۆر ئیمانوێلی دووەم گۆڕدرابوو بۆ شوێنێکی سەرنجڕاکێش کە دەتبوو کەسایەتییە بەناوبانگەکانی تێدا ببینیت.

مۆدە

ڤیا کۆندۆتی

ھەروەھا ڕۆما بە فراوانی وەک پایتەختی مۆدەی جیهانی دانی پێدا نراوە. ئەگەرچی وەک میلان گرنگ نییە، بەڵام ڕۆما چوارەم گرنگترین ناوەندە بۆ مۆدە لە جیهاندا، بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٠٩ی Global Language Monitor لە دوای میلان، نیویۆرک، و پاریس، و بەسەر لەندەندا سەرکەوتووە.

ماڵە گەورەکانی مۆدەی لوکس و زنجیرەکانی زێڕنگەری، وەک ڤالێنتینۆ، بولگاری، فێندی، لاورا بیاجیۆتی، بریۆنی، و ڕێناتۆ بالێسترا، بنکەی سەرەکییان لە شارەکەدا ھەیە یان تێیدا دامەزراون. ھەروەھا، نیشانە بازرگانییە گەورەکانی تر، وەک گوچی، شانێل، پرادا، دۆڵچێ و گابانا، ئارمانی، و ڤێرسادچی فرۆشگای لوکسیان لە ڕۆمادا ھەیە، بە پلەی یەکەم لە درێژایی شەقامی شایستە و بەناوبانگی ڤیا دێی کۆندۆتیدا.

دروستکردنی چێشت

ئیسپاگێتی کاربۆنارا، خوارنێکی تایبەتمەندی ڕۆمی

ئیسپاگێتی کاچۆ ئێ پێپێ، خوارنێکی تایبەتمەندی ڕۆمی

چێشتی ڕۆما لە ماوەی سەدەکان و سەردەمەکانی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی، کلتووری و سیاسییەکاندا گەشەی کردووە. ڕۆما لە سەردەمی ڕۆمای کۆندا بووە ناوەندێکی گەورەی خواردنناسی. چێشتی ڕۆمای کۆن بە شێوەیەکی زۆر کاریگەر بوو بە کلتووری یۆنانی کۆن، و دواتر، فراوانبوونی گەورەی ئیمپراتۆریەتەکە ڕۆمییەکانی خستە بەر چەندین نەریتی نوێی خواردن دروستکردن و تەکنیکی چێشتلێنان.

دواتر، لە کاتی ڕێنێسانسدا، ڕۆما بەناوبانگ بوو وەک ناوەندێکی چێشتی بەرز، چونکە هەندێک لە باشترین چێشتلێنەرانی ئەو سەردەمە بۆ پاپاکان کاریان دەکرد. نموونەیەک لەمە بارتۆلۆمێۆ سکاپی بوو، کە چێشتلێنەرێک بوو بۆ پاپا پیوسی چوارەم کاری دەکرد؛ ئەو لە ساڵی ١٥٧٠دا ناوبانگی دەرکرد کاتێک کتێبی چێشتلێنانی Opera dell'arte del cucinareی بڵاو کرایەوە. لە کتێبەکەدا ئەو نزیکەی ١،٠٠٠ ڕێنماییی دروستکردنی خواردنی چێشتی ڕێنێسانسی دەستنیشان کردووە و وەسیفی تەکنیک و ئامرازەکانی چێشتلێنان دەکات، کە یەکەم وێنەی ناسراوی چەتاڵی تێدایە.

ناوچەی تێستاچۆ، ناوچەی بازرگانی و گۆشتخانەی ڕۆما، زۆرجار وەک "سک" یان "گۆشتخانە"ی ڕۆما ناسرابوو، و لەلایەن گۆشتفرۆشەکان یان vaccinariیەوە ئاوەدان ببوو. باوترین یان کۆنترین چێشتی ڕۆمی "چوارەکی پێنجەم"ی لەخۆ دەگرت. خواردنی نەریتیی کۆدا ئالا ڤاکینارا (کلکی گا بە شێوازی گۆشتفرۆشەکان دروست کراوە) ھێشتا یەکێکە لە بەناوبانگترین خواردنەکانی شارەکە و بەشێکە لە زۆربەی پێڕستی خواردنی چێشتخانەکانی ڕۆما. گۆشتی بەرخیش بەشێکی زۆر بەناوبانگە لە چێشتی ڕۆمیدا، و زۆرجار بە بەھارات و دەرمانی ئۆتۆمبێل دروست دەکرێت.

لە سەردەمی ھاوچەرخدا، شارەکە چێشتی تایبەتی خۆی گەشە پێ دا، کە لەسەر بنەمای بەرهەمەکانی دەشتی ڕۆمیی نێزیک بوو، کەنگر باوە. بە شێوەیەکی ھاوڕێک، یەھودییە ڕۆمییەکان – کە لە سەدەی یەکەمی پ.زەوە لە شارەکەدا ئامادەن – چێشتی خۆیان گەشە پێ دا، کە cucina giudaico-romanescaیە. چێشتی ڕۆمی بەرفراوان ناوخۆیی ئاژەڵ بەکاردێنێت، کە دەبێتە هۆی دروستبوونی خواردنی وەک ریگاتۆنی بە سۆسی پاجاتا. ئاباکیۆ خواردنێکی گۆشتە لەسەر بنەمای گۆشتی بەرخ لە چێشتی ڕۆمیدا.

نموونەی خواردنەکانی ڕۆما بریتی لە سالتیمبۆکا ئالا ڕۆمانا – پارچە گۆشتی گوێرەکە، بە شێوازی ڕۆمی، لەگەڵ گۆشتی بەرازی خاو و سەوزە و لەگەڵ شەرابی سپی و کەرەدا لەسەر ئاگری ھێواش دروست کراوە؛ کارچیۆفی ئالا ڕۆمانا – کەنگر بە شێوازی ڕۆمی، گەڵا دەرەکییەکانی لادراوە، بە نەعنا، سێر، وردەنان پڕکراوەتەوە؛ کارچیۆفی ئالا جیودیا – کەنگری سوورکراوە لە ڕۆنی زەیتووندا، تایبەتمەندی چێشتلێنانی یەھودییە ڕۆمییەکان؛ ئیسپاگێتی ئالا کاربۆنارا – ئیسپاگێتی بە بێکۆن، ھێلکە و پێکۆرینۆ ڕۆمانۆ؛ ئیسپاگێتی کاچۆ ئێ پێپێ – ئیسپاگێتی بە پێکۆرینۆ ڕۆمانۆ و فلفلی ڕەش؛ و گنوچی دی سیمۆلینا ئالا ڕۆمانا – هەویرە بە شێوازی ڕۆمی.

سینەما

دەروازەی ستۆدیۆکانی چینەچیتتا، گەورەترین ستۆدیۆی فیلم لە ئەورووپادا

ڕۆما میوانداریی ستۆدیۆکانی چینەچیتتا دەکات، کە گەورەترین بنکەی بەرهەمهێنانی فیلم و تەلەڤیزیۆنە لە ئەورووپای کیشوەریدا و ناوەندی سینەمای ئیتالییە، کە زۆربەی بەناوبانگترین فیلمەکانی ئەمڕۆی تێدا وێنە دەگیرێت. کۆمەڵە ستۆدیۆیییەکە بە ڕووبەری ٩٩-acre (٤٠-hectare) نزیکەی ٩٫٠ kiloمەتر (٥٫٦ میل) لە ناوەندی ڕۆماوە دوورە و بەشێکە لە یەکێک لە گەورەترین کۆمەڵگە بەرهەمهێنەرەکان لە جیهاندا، کە دووەمە لە دوای ھۆلیوود، بە زیاتر لە ٥،٠٠٠ پیشەگەر – لە بەرگدرووانی جلوبەرگی سەردەمی کۆنەوە تا پسپۆڕانی کاریگەرییە بینراوەکان. زیاتر لە ٣،٠٠٠ بەرهەمهێنان لەسەر خاکی ستۆدیۆکەدا ئەنجام دراون.

لە ساڵی ١٩٣٧دا لەلایەن بینیتۆ موسۆلینییەوە دامەزراوە، ستۆدیۆکە لە کاتی شەڕی جیهانیی دووەمدا لەلایەن ھاوپەیمانانی ڕۆژئاواوە بۆردومان کرا. لە دەیەی ١٩٥٠دا، چینەچیتتا شوێنی وێنەگرتنی چەندین بەرهەمهێنانی گەورەی فیلمی ئەمەریکی بوو، و دواتر بووە ستۆدیۆیەک کە زۆرترین بەستنەوەی لەگەڵ فێدێریکۆ فێلینیدا ھەبوو. ئەمڕۆ، چینەچیتتا تاقە ستۆدیۆیە لە جیهاندا کە بنکەکانی پێش-بەرهەمهێنان، بەرهەمهێنان، و تەواوی پاش-بەرهەمهێنانی لەسەر یەک زەوی ھەبێت، کە ڕێگە بە دەرھێنەران و بەرهەمهێنەران دەدات بە دەقەکەیانەوە بچنە ژوورەوە و بە فیلمێکی تەواوکراوەوە دەر بچن.

وەرزش

یاریگای ئۆڵۆمپی، ماڵی ئەی ئێس ڕۆما و ئێس ئێس لاتسیۆ، یەکێکە لە گەورەترین یاریگا وەرزشییەکان لە ئەورووپادا، بە توانای زیاتر لە ٧٠،٠٠٠ کەس.

تۆپی پێ بەناوبانگترین وەرزشە لە ڕۆمادا، وەک بەشەکەی تری وڵاتەکە. شارەکە میوانداریی یاریی کۆتاییی ١٩٣٤ و جام‌ی جیهانیی فیفای ١٩٩٠ی کرد. دوا دانەیان لە یاریگای ئۆڵۆمپیدا بەڕێوە چوو، کە ھەروەھا یاریگای هاوبەشی بەکارھاتووە بۆ یانەکانی سێری ئای ناوچەکە کە ئێس ئێس لاتسیۆ، لە ساڵی ١٩٠٠دا دامەزراوە، و ئەی ئێس ڕۆما، لە ساڵی ١٩٢٧دا دامەزراوە، کە کێبڕکێیان لە دێربی دێلا کاپیتالێدا بووەتە بەشێکی سەرەکی لە کلتووری وەرزشیی ڕۆمیدا. یاریزانانی تۆپی پێ کە بۆ ئەم یانانە یاری دەکەن و لە شارەکەشدا لەدایک بوون حەزیان لێ دەکرێت و بەناوبانگ دەبن، وەکوو لەگەڵ یاریزانانی وەک فرانچێسکۆ تۆتی و دانیێلی دێ ڕۆسی (ھەردووکیان بۆ ئەی ئێس ڕۆما)، و ئەلێساندرۆ نێستا (بۆ ئێس ئێس لاتسیۆ) ڕووی دا.

یاریگای دێی مارمی

ڕۆما میوانداریی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠ی کرد، بە سەرکەوتنێکی گەورەوە، بە بەکارھێنانی چەندین شوێنی کۆن وەک ڤێلا بپۆرجێس و حەمامەکانی کاراکالا وەک شوێنی ڕووداوەکان. بۆ یارییە ئۆڵۆمپییەکان چەندین دامەزراوەی نوێ دروست کران، بەتایبەت یاریگای ئۆڵۆمپی گەورەی نوێ (کە پاشان گەورەتر کرا و نوێ کرایەوە بۆ میوانداریکردنی چەندین یاری و یاریی کۆتاییی جام‌ی جیهانیی فیفای ١٩٩٠)، یاریگای فلامینیۆ، گوندۆکەی ئۆڵۆمپی (گوندی ئۆڵۆمپی، کە بۆ میوانداریکردنی وەرزشوانان دروست کرابوو و دوای یارییەکان وەک ناوچەیەکی نیشتەجێبوون دووبارە پەرەی پێ درایەوە)، وکوردی تر. ڕۆما داواکارییەکی پێشکەش کرد بۆ میوانداریکردنی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بەڵام پاشەکشەی لێ کرا.

جگە لەوەش، ڕۆما میوانداریی یۆڕۆباسکێت ١٩٩١ی کرد و ماڵی یانەی بەناوبانگی نێودەوڵەتیی تۆپیسەبەتە کە ڤیرتۆس ڕۆمایە. ڕەگبی قبووڵکردنی زیاتر بەدەست دەھێنێت. تا ساڵی ٢٠١١ یاریگای فلامینیۆ یاریگای ماڵەوە بوو بۆ تیمی نیشتمانیی ڕەگبی ئیتالیا، کە لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە لە پاڵەوانێتیی شەش نەتەوەدا یاری دەکات. تیمەکە ئێستا یارییەکانی ماڵەوە لە یاریگای ئۆڵۆمپیدا ئەنجام دەدات چونکە یاریگای فلامینیۆ پێویستی بە کاری نۆژەنکردنەوە ھەیە بە مەبەستی باشترکردنی چ بە توانای گونجاندن و چ بە سەلامەتی. ڕۆما ماڵی یانە ناوچەیییەکانی ڕەگبییە وەک ڕەگبی ڕۆما (براوەی پێنج پاڵەوانێتی ئیتالی)، یونیۆنێ ڕەگبی کاپیتۆلینا و ئێس ئێس لاتسیۆ ڕەگبی ١٩٢٧.

ھەر مانگی ئایارێک، ڕۆما میوانداریی کرانەوەی ئیتالیا دەکات، کە تورنۆمێنتێکی تێنسی ماستەرزی ئەی تی پی ١٠٠٠یە، لەسەر یاریگای قوڕی فۆڕۆ ئیتالیکۆ. بایسکیل سواری لە سەردەمی دوای شەڕی جیهانیی دووەمدا بەناوبانگ بوو، ئەگەرچی ناوبانگەکەی نەماوە. ڕۆما سێ جار میوانداریی بەشی کۆتاییی جیرۆ دیتالیای کردووە، لە ساڵانی ١٩١١، ١٩٥٠، و ٢٠٠٩دا. وەرزشە ناوچەیییەکانی تر پێکهاتوون لە والیبۆڵ (ئێم. ڕۆما والی)، تۆپی دەست یان تۆپی ئاو.

گواستنەوە

فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی لیۆناردۆ دا ڤینچی

بەندەری چیڤیتاڤێکیا

ڕۆما لە ناوەندی تۆڕی کۆمەڵێک ڕێگادایە کە تا حدێکی زۆر بە شوێن هێڵەکانی ڕێگا کۆنەکانی ڕۆمدا دەڕۆن کە لە گردی کاپیتۆلینەوە دەستیان پێ دەکرد و ڕۆمایان بە ئیمپراتۆریەتەکەیەوە دەبەستەوە. ئێستا ناوەندی ڕۆما دەورەدراوە، لە دووری نزیکەی ١٠ kiloمەتر (٦ میل) لە کاپیتۆڵەوە، بە ڕێگەی ئاڵقەیی (Grande Raccordo Anulare یان GRA).

بەھۆی ھەڵکەوتەی لە ناوەڕاستی نیمچەدوورگەی ئیتالیادا، ڕۆما ناوەندی سەرەکیی شەمەندەفەرە بۆ ئیتالیای ناوەڕاست. وێستگەی سەرەکیی شەمەندەفەری ڕۆما، تێرمینی، یەکێکە لە گەورەترین وێستگەکانی شەمەندەفەر لە ئەورووپادا و پڕبەکارھاتووترینە لە ئیتالیادا، بە نزیکەی ٤٠٠ ھەزار گەشتیار کە ڕۆژانە تێیدا تێپەڕ دەبن. دووەم گەورەترین وێستگە لە شارەکەدا، ڕۆما تیبورتینا، دووبارە پەرەی پێ دراوەتەوە وەک وێستگەیەکی شەمەندەفەری خێرا. لەگەڵ شەمەندەفەرە خێرا ڕۆژانە بەردەوامەکان بۆ سەرجەم شارە سەرەکییەکانی ئیتالیا، ڕۆما شەوانە بە خزمەتگوزاریی نووستنی 'شەمەندەفەری کەشتی' دەبەسترێتەوە بە سسیلیاوە، و لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا بە خزمەتگوزاریی نووستنی شەوانە بۆ میونخ و ڤییەنا.

ڕۆما لەلایەن سێ فڕۆکەخانەوە خزمەت دەکرێت. فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی لیۆناردۆ دا ڤینچیی کیشوەرنێو، فڕۆکەخانەی سەرەکیی ئیتالیا لە نزیک فیومیچینۆ لە باشووری ڕۆژئاوای ڕۆمادا ھەڵکەوتووە. فڕۆکەخانەی چامپینۆی ڕۆمای کۆنتر فڕۆکەخانەیەکی مەدەنی و سەربازیی ھاوبەشە. بە گشتی بە "فڕۆکەخانەی چامپینۆ" ئاماژەی پێ دەکرێت، چونکە لە تەنیشت چامپینۆ لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ڕۆمادا ھەڵکەوتووە. سێیەم فڕۆکەخانە، فڕۆکەخانەی ئوربێی ڕۆما، فڕۆکەخانەیەکی بچووکی کەم-قەرەباڵغییە کە لە دووری نزیکەی ٦ kiloمەتر (٤ میل) لە باکووری ناوەندی شارەکەدا ھەڵکەوتووە، کە زۆربەی گەشتە ھێلیکۆپتەرییەکان و تایبەتەکان دەبات بەڕێوە. فڕۆکەخانەی سەرەکیی شاری فیومیچینۆ، بە زیاتر لە ٤٩ ملیۆن سەرنشین لە ساڵی ٢٠٢٤دا، گەورەترین و قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەیە لە ئیتالیادا.

ئەگەرچی شارەکە ناوچەی تایبەتی خۆی لەسەر دەریای سپیی ناوەڕاستدا ھەیە (لیدۆ دی ئۆستیا)، بەڵام ئەمە تەنھا کەناراوێک و بەندەرێکی کەناڵیی بچووکی بۆ بەلەمی ماسیگری ھەیە. بەندەری سەرەکی کە خزمەتی ڕۆما دەکات بەندەری چیڤیتاڤێکیایە، کە لە دووری نزیکەی ٦٢ kiloمەتر (٣٩ میل) لە باکووری ڕۆژئاوای شارەکدا ھەڵکەوتووە.

شارەکە بەدەست ئاریشەی قەرەباڵغیی ھاتووچۆوە دەناڵێنێت تا حدێکی زۆر بەھۆی شێوازی ڕێگە تیشکییەکانەوە، کە جووڵانی بە ئاسانی بۆ ڕۆمییەکان لە دەوروبەری یەکێک لە ڕێگە تیشکییەکانەوە بۆ یەکێکی تر قورس دەکات بەبێ چوونیان بۆ ناو ناوەندە مێژووییەکە یان بەکارھێنانی ڕێگەی ئاڵقەیی. ئەم ئاریشانە بەھۆی قەبارەی سنوورداری سیستمی میترۆی ڕۆما لە بەراورددا لەگەڵ شارەکانی تری ھاوقەبارەیدا باشتر ناکرێن. ڕۆما تەنھا ٢١ تاکسیی بۆ ھەر ١٠،٠٠٠ دانیشتوویەک ھەیە، کە زۆر لە ژێر شارە سەرەکییەکانی تری ئەورووپادایە.داڕێژە:Better source needed قەرەباڵغیی درێژخایەنی بەھۆی ئۆتۆمبێلەکانەوە لە دەیەکانی ١٩٧٠ و ١٩٨٠دا بووە هۆی دانانی ڕێگری لەسەر چوونی ئۆتۆمبێل بۆ ناو ناوەندی شارەکە لە کاتەکانی ڕۆشنایی ڕۆژدا. ناوچانەی کوا ئەم ڕێگرییانەیان لەسەر جێبەجێ دەکرێت بە ناوچەی ھاتووچۆی سنووردار ناسراون (Zona a Traffico Limitato (ZTL)). لەم دواییانەدا، ھاتووچۆی چڕی کاتی شەو لە تراستێڤێرێ، تێستاچۆ و سان لۆرێنزۆدا بووەتە هۆی دروستبوونی ZTLی کاتی شەو لەو ناوچانەدا.

نەخشەی میترۆی ڕۆما تا ساڵی ٢٠٢٥ نوێ کراوەتەوە بە وێستگە نوێیەکانی میترۆی Cی پۆڕتا مێترۆنیا و کۆلۆسیۆم

وێستگەی میترۆی کۆنکا دۆرۆ

سیستمێکی میترۆی سێ-ھێڵی بە ناوی Metropolitana لە ڕۆمادایە. دروستکردنی یەکەم لقی لە دەیەی ١٩٣٠کاندا دەستی پێ کرد. ھێڵەکە پلان بۆ داڕێژرابوو بۆ ئەوەی بە خێرایی وێستگەی سەرەکیی شەمەندەفەر بە ناوچەی نوێی E42 لە گەڕەکە دەوروبەرەکانی باشوورەوە بەستێتەوە، کە بڕیار بوو پێشانگەی جیهانیی ١٩٤٢ی تێدا بەڕێوە بچێت. ڕووداوەکە بەھۆی شەڕەوە ھیچ کات ڕووی نەدا، بەڵام ناوچەکە دواتر بەشێکی دووبارە دیزاین کرایەوە و ناوی گۆڕدرا بۆ Esposizione Universale Roma لە دەیەی ١٩٥٠دا بۆ خزمەتکردن وەک ناوچەیەکی بازرگانیی ھاوچەرخ. ھێڵەکە لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٥٥دا کرایەوە، و ئێستا بەشی باشووری ھێڵی Bیە.

ھێڵی A لە ساڵی ١٩٨٠دا لە وێستگەکانی ئۆتاڤیانۆوە بۆ ئاناگنینا کرایەوە، دواتر لە قۆناغەکاندا (١٩٩٩–٢٠٠٠) درێژ کرایەوە بۆ باتیستینی. لە دەیەی ١٩٩٠دا، درێژکردنەوەی ھێڵی B لە تێرمینییەوە بۆ ڕێبیبیا کرایەوە. ھێڵەکانی A و B لە وێستگەی ڕۆما تێرمینی بە یەک دەگەن. لقێکی نوێی ھێڵی B (B1) لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢دا دوای خەمڵاندنی تێچووی بیناسازیی ٥٠٠ ملیۆن یۆرۆ کرایەوە. B1 لە پیازا بڵۆنیا بە ھێڵی B دەبەسترێتەوە و چوار وێستگەی لەسەر مەودای ٣٫٩ kiloمەتر (٢ میل) ھەیە.

سێیەم ھێڵ، ھێڵی C، لە ژێر دروستکردندایە بە تێچووی خەمڵێنراوی ٣ ملیار یۆرۆ و ٣٠ وێستگەی لەسەر مەودای ٢٥٫٥ kiloمەتر (١٦ میل) دەبێت. بەشێکی جێگەی ھێڵی شەمەندەفەری ھەبووی تێرمینی-پانتانۆ دەگرێتەوە. شەمەندەفەری بە تەواوی ئۆتۆماتیکی و بێشۆفێری تێدا دەبێت. یەکەم بەش بە ١٥ وێستگەوە کە پانتانۆ بە ناوچەی چێنتۆچێلێ لە بەشی ڕۆژھەڵاتی شارەکەوە دەبەستێتەوە، لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا کرایەوە. کۆتایی ھاتنی کارەکە لە ساڵی ٢٠١٥دا دیاری کرابوو، بەڵام دۆزینەوە شوێنەوارییەکان زۆرجار کاری دروستکردنی ژێر زەوی دوا دەخەن.

چوارەم ھێڵ، ھێڵی D، ھەروەھا پلانی بۆ داڕێژراوە. ٢٢ وێستگەی لەسەر مەودای ٢٠ kiloمەتر (١٢ میل) دەبێت. پێشبینی کرابوو یەکەم بەش لە ساڵی ٢٠١٥دا و بەشەکانی کۆتایی پێش ساڵی ٢٠٣٥ بکرێنەوە، بەڵام بەھۆی قەیرانی دارایی شارەکەوە، پڕۆژەکە ڕاگیراوە.

گواستنەوەی گشتیی سەر زەوی لە ڕۆمادا لە تۆڕێکی پاس، ترام و شەمەندەفەری شارستانی (ھێڵەکانی FR) پێکھاتووە. تۆڕی پاسەکان زیاتر لە ٣٥٠ ھێڵی پاس و زیاتر لە ھەشت ھەزار وەستانگەی پاسی ھەیە، لە کاتێکدا سیستمی ترام کە سنووردارترە ٣٩ kiloمەتر (٢٤ میل) لە ڕێڕەو و ١٩٢ وەستانگەی ھەیە. ھەروەھا ترۆلیپاسەکان ھەن.

بڕوانە ھەروەھا

• پێڕستی بابەتی ڕۆما
• گەشتیاری لە ئیتالیا

پەڕتووکناسی

• Bertarelli، Luigi Vittorio (١٩٢٥). Guida d'Italia (بە ئیتالی). بەرگی IV. Milano: CTI. OCLC ٥٥٢٥٧٠٣٠٧.
• Brilliant، Richard (٢٠٠٦). Roman Art. An American's View. Rome: Di Renzo Editore. ژپنک ٩٧٨-٨٨-٨٣٢٣-٠٨٥-١.
• Coarelli، Filippo (١٩٨٤). Guida archeologica di Roma (بە ئیتالی). Milano: Arnoldo Mondadori Editore.
• De Muro، Pasquale؛ Monni، Salvatore؛ Tridico، Pasquale (٢٠١١). «Knowledge-Based Economy and Social Exclusion: Shadow and Light in the Roman Socio-Economic Model». International Journal of Urban and Regional Research. ٣٥ (6): ١٢١٢–١٢٣٨. doi:١٠.١١١١/j.١٤٦٨-٢٤٢٧.٢٠١٠.٠٠٩٩٣.x. ISSN ٠٣٠٩-١٣١٧.
• Rome – Eyewitness Travel. DK. ٢٠٠٦. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٥٣-١٠٩٠-١.
• Hughes، Robert (٢٠١١). Rome. Weidenfeld & Nicolson.
• Kinder، Hermann؛ Hilgemann، Werner (١٩٦٤). Dtv-Atlas zur Weltgeschichte (بە ئەڵمانی). بەرگی ١. Dtv. OCLC ٨٨٧٧٦٥٦٧٣.
• Lucentini، Mario (٢٠٠٢). La Grande Guida di Roma (بە ئیتالی). Rome: Newton & Compton Editori. ژپنک ٩٧٨-٨٨-٨٢٨٩-٠٥٣-٧.
• Rendina، Mario (٢٠٠٧). Roma ieri, oggi, domani (بە ئیتالی). Rome: Newton & Compton Editori.
• Spoto، Salvatore (١٩٩٩). Roma Esoterica (بە ئیتالی). Rome: Newton & Compton Editori. ژپنک ٩٧٨-٨٨-٨٢٨٩-٢٦٥-٤.

بەستەرە دەرەکییەکان

• شارەوانیی ڕۆما (ئیتالی)
• APT (نوسینگەی گەشتیاریی فەرمی)ی شاری ڕۆما
• مۆزەخانەکانی ڕۆما لە وەیبەک مەشین (archived 1 June 2017)
• مۆزەخانەکانی کاپیتۆلین
• Geographic data related to ڕۆما at OpenStreetMap