بۆ ناوەڕۆک بازبدە

کوالالومپور

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
کوالالومپور
شاری پایتەختی فیدراڵی
ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور
Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur (مالایی)
ئاسۆی KLCC لە شەودا
بوکیت بینتانگ
گۆڕەپانی مێردێکا
شەقامی پیتالینگ
مزگەوتی نیشتمانی
مێردێکا ١١٨
کۆشکی نیشتمانی
مۆنیۆمێنتی نیشتمانی
ئاڵای کوالالومپور
ئاڵا
مۆری فەرمیی کوالالومپور
مۆر
دروشمی خانەدانیی کوالالومپور
دروشمی خانەدانی
دروشم(ەکان): 
Dewan Bandaraya Kuala Lumpur
(ئینگلیزی: "ئەنجومەنی شاری کوالالومپور")
سروود: Maju dan Sejahtera
"Pêşkewtin u Xoşguzeranî" (پێشکەوتن و خۆشگوزەرانی)
کوالالومپور is located in Malaysia
کوالالومپور
کوالالومپور
کوالالومپور is located in ئاسیا
کوالالومپور
کوالالومپور
پۆتانەکان: 03°08′52″N 101°41′43″E / 3.14778°N 101.69528°E / 3.14778; 101.69528پۆتانەکان: 03°08′52″N 101°41′43″E / 3.14778°N 101.69528°E / 3.14778; 101.69528
وڵاتمالیزیا
ناوچە کارگێڕییەکان
ناوچەکان پیشان بدە
دامەزراندن١٨٥٧[١]
پێگەی شار١ی شوباتی ١٩٧٢[٢]
گواسترایەوە بۆ دەسەڵاتی فیدراڵی١ی شوباتی ١٩٧٤
دەسەڵات
 • جۆربەڕێوەبەرایەتی فیدراڵی
لەگەڵ حکومەتی ناوخۆیی
 • دەستەئەنجومەنی شاری کوالالومپور
 • سەرۆک شارەوانیفەزلون ماک ئوجود
نوێنەرایەتیی فیدراڵیپەرلەمانی مالیزیا
 • کورسییەکانی دیوان ڕاکیات١١ لە ٢٢٢ (٥.٠%)
 • کورسییەکانی دیوان نێگارا٢ لە ٧٠ (٢.٩%)
ڕووبەر
[٣]
 • شاری پایتەختی فیدراڵی٢٤٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٩٤ میلی چوارگۆشە)
 • شاری
١٬٩٤٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٧٥٠ میلی چوارگۆشە)
 • گەورەشار
٢٬٢٤٣٫٢٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٨٦٦٫١٣ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی
[٤]
٦٣ مەتر (٢٠٧ پێ)
بەرزترین بەرزایی
(بوکیت دیندینگ)
٣٠٢ مەتر (٩٩١ پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 (چارەکی یەکەمی ٢٠٢٤)[٥]
 • شاری پایتەختی فیدراڵی٢٬٠٧٥٬٦٠٠
 • پلەیەکەم
 • چڕی٨٬٥٠٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٢٬٠٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
 • شاری
٨٬٤٣٠٬٧٧٥
 • گەورەشار
[٦]
٨٬٨١٥٬٦٣٠
 • چڕیی گەورەشار٢٬٧٠٨ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٧٬٠١٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
 • ناونانی دانیشتووان
کەی‌ئێڵایت / ئۆرانگ کەی‌ئێڵ (بە واتای 'خەڵکی کەی‌ئێڵ') / کوالالومپووری
GDP (ناواکی، ٢٠٢٤)[٧]
 • گەورەشارRM٦٩٧ ملیار (US$١٥٢.٦٤٣ ملیار)
 • بۆ ھەر تاکێکUS$١٦,٨٠٠
پێوەری شار
 • HDI (٢٠٢٤)٠.٨٩٩ (زۆر بەرز) (یەکەم)[٨]
ناوچەی کاتیUTC+8 (MST)
کۆدی پۆستی
٥٠٠٠٠ تا ٦٠٠٠٠
کاتی ناوەندیی خۆرUTC+06:46:46
کۆدی ناوچە(کان)٠٣
تۆماری ئۆتۆمبێلV و W (بێجگە لە تەکسی)
HW (تەنھا بۆ تەکسی)
ISO 3166-2MY-14
زمانی فەرمی(یەکان)
(دی فاکتۆ)
ئاو و ھەوائاووھەوای دارستانی باراناویی خولگەیی (Af)
وێبگەwww.dbkl.gov.my

کوالالومپور (KL)،[ئ] بە فەرمی ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور،[ا] شاری پایتەخت و ناوچەیەکی فیدراڵی مالیزیایە. پڕدانیشتووترین شاری وڵاتەکەیە، کە ڕووبەرەکەی ٢٤٣ km2 (٩٤ sq mi) دادەپۆشێت و ژمارەی دانیشتووانی ٢,٠٧٥,٦٠٠ کەسە تا ساڵی ٢٠٢٤.[٩] گەورەشاری کوالالومپور، کە بەشێکە لە دۆڵی کلانگ، کۆبوونەوەیەکی شارنشینییە بە ٨.٨١ ملیۆن کەس تا ساڵی ٢٠٢٤. یەکێکە لەو ناوچە میترۆپۆلیتانیانەی خێراترین گەشە دەکەن لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، ھەم لە ڕووی دانیشتووان و ھەم لە ڕووی گەشەسەندنی ئابوورییەوە.

شارەکە وەک ناوەندی کولتووری، دارایی، گەشتیاری، سیاسی و ئابووری مالیزیا کاردەکات. ھەروەھا شوێنی پەرلەمانی مالیزیایە (پێکھاتوو لە دیوان ڕاکیات و دیوان نێگارا) و ئیستانا نێگارا (کۆشکی نیشتمانی)، کە شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمیی پاشایە (Yang di-Pertuan Agong). کوالالومپور سەرەتا لە دەوروبەری ساڵی ١٨٥٧ وەک شارۆچکەیەک گەشەی کرد کە خزمەتی بە کانەکانی ژریژ دەکرد لە ناوچەکەدا، و کەسایەتییە گرنگەکانی وەک یاپ ئا لۆی و فرانک سوێتێنھام ڕۆڵی گرنگیان ھەبوو لە گەشەسەندنی سەرەتایی شارەکەدا لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمدا. لە ساڵی ١٨٨٠ تا ١٩٧٨ وەک پایتەختی سێلانگۆر خزمەتی کردووە. کوالالومپور پایتەختی دامەزرێنەری فیدراسیۆنی مالایا و دواتر مالیزیا بوو. شارەکە وەک پێگەی لقەکانی جێبەجێکردن و دادوەری حکومەتی فیدراڵیی مالیزیا مایەوە تا ئەوکاتەی لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٩ گواسترانەوە بۆ پوتراجایا.[١٠] بەڵام، ھەندێک بەشی دەزگا سیاسییەکان ھێشتا لە کوالالومپور ماونەتەوە. شارەکە یەکێکە لە سێ ناوچە فیدراڵییەکانی مالیزیا،[١١] کە بەتەواوی دەکەوێتە ناو ویلایەتی سێلانگۆرەوە، لەسەر کەناراوەکانی ناوەندی ڕۆژاوای نیمچەدوورگەی مالیزیا.[١٢]

لە ساڵانی ١٩٩٠ەکانەوە، شارەکە میوانداری چەندین ڕووداوی نێونەتەوەیی وەرزشی، سیاسی و کولتووری کردووە، لەوانە یارییەکانی کۆمۆنوێڵسی ١٩٩٨، یارییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیای ٢٠٠١، یارییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیای ٢٠١٧، فۆرمولا یەک، مۆتۆ جی‌پی و پاڵەوانێتی جیھانیی لاوانی فیفا لە ساڵی ١٩٩٧. کوالالومپور لە دەیەکانی ڕابردوودا گەشەسەندنێکی خێرای بەخۆیەوە بینیوە و ماڵی بەرزترین بینا دووانەیییەکانی جیھانە، تاوەرەکانی پێترۆناس، کە بوونەتە ھێمایەکی ئایکۆنی گەشەسەندنی مالیزیا. کوالالومپور بەباشی بەستراوەتەوە بە ناوچە شارنشینەکانی دەوروبەری وەکوو پێتالینگ جایا لە ڕێگەی سیستەمی ترانزێتی یەکگرتووی دۆڵی کلانگ کە بەخێرایی لە فراوانبووندایە. دانیشتووانی شارەکە دەتوانن گەشت بکەن بۆ بەشەکانی تری نیمچەدوورگەی مالیزیا و ھەروەھا بۆ فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی کوالالومپور (KLIA) لە ڕێگەی شەمەندەفەرەوە بە وێستگەی کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ.

کوالالومپور لە پلەی ٦ەمین شاری جیھان بوو بۆ زۆرترین سەردانیکەر لەسەر پێوەری شارەکانی مەبەستی ماستەرکارد لە ساڵی ٢٠١٩دا.[١٣] شارەکە سێ دانە لە دە گەورەترین مۆڵەکانی بازاڕکردنی جیھانی تێدایە.[١٤] کوالالومپور لە پلەی ٧٠یەمین لە جیھان و دووەم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لە دوای سەنگاپوور دێت لە ڕیزبەندیی گونجاوترین شارەکان بۆ ژیانی یەکەی ھەواڵگریی ئابووریی[١٥] و نۆیەمین لە ئاسیا-پاسيفیک و دووەم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لە دوای سەنگاپوور لە پێوەری ناوەندی داھێنانی تەکنۆلۆژیای پێشەنگی ساڵی ٢٠٢١ی KPMG.[١٦] کوالالومپور وەک پایتەختی جیھانیی کتێب بۆ ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن یوونێسکۆوە دەستنیشان کرا.[١٧][١٨] لە ساڵی ٢٠٢٥، کوالالومپور لە پلەی دووەم بۆ باشترین شاری ھەڵکەوتوو لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا دانرا، لە دوای سەنگاپوور، و لە پلەی ٧٩ لە جیھاندا بەپێی پێوەری شارەکانی جیھانیی Oxford Economic Papers.[١٩]

وشەناسی

[دەستکاری]
مزگەوتی جامیک لە خاڵی یەکگرتنی ڕووبارەکانی گۆمباک (چەپ) و کلانگ. سەرەتاییترین نیشتەجێبوونی کوالالومپور لە لای ڕۆژھەڵاتی کەناری ڕووبارەکەوە گەشەی کرد (بۆ لای ڕاست لەم وێنەیەدا).

کوالالومپور بە زمانی مالایی بە واتای "یەکگرتنی قوڕاوی" دێت: kuala ئەو خاڵەیە کە دوو ڕووبار تێیدا یەکدەگرن، یان ئێستواری (دەمی ڕووبار)، و lumpur بە واتای "قوڕ" دێت.[٢٠][٢١][٢٢] یەکێک لە پێشنیارەکان ئەوەیە کە شارەکە بە ناوی ڕووباری سونگای لومپور ("ڕووباری قوڕاوی") ناونراوە؛ لە ساڵانی ١٨٢٠ەکاندا، شوێنێک بە ناوی Sungei Lumpoor پێدەگوترا گرنگترین نیشتەجێبوونی بەرھەمھێنانی ژریژە لەسەر ڕووباری کلانگ.[٢٣] بەڵام، کوالالومپور دەکەوێتە سەر خاڵی یەکگرتنی ڕووبارەکانی گۆمباک و کلانگ و بۆیە دەبێت پێی بوترێت کوالا گۆمباک، چونکە کوالا بەگشتی بە ناوی ئەو ڕووبارەوە دەناسرێت کە دەچێتە ناو ڕووبارێکی گەورەترەوە یان دەریایەک.[٢٤] ھەندێک پێیان وایە کە سونگای لومپور درێژ دەبێتەوە بۆ یەکگرتنەکە، بۆیە، ئەو خاڵەی کە لەگەڵ ڕووباری کلانگ یەکدەگرێت دەبێتە کوالالومپور.[٢٥] دەوترێت کە ئەم سونگای لومپورە ئەو جۆگەیەی دۆڵی تریچەر بووبێت کە لە دووری ١٫٥ kiloمەتر (١ میل) سەرچاوەی ڕووبارەکە لە باکووری خاڵی یەکگرتنی گۆمباک لە نزیک بوکیت ناناس چووەتە ناو ڕووباری کلانگەوە،[٢٦] یان لەوانەیە ڕووبارێک بێت کە کەوتبێتە باکووری ناوچەی ئەشکەوتەکانی باتو.[٢٤]

ھەروەھا پێشنیار کراوە کە کوالالومپور لە سەرەتادا ناوی پێنگکالان لومپور ("شوێنی نیشتنەوەی قوڕاوی") بووە، بەڵام تێکدراوە و بووەتە کوالالومپور.[٢٥] بیردۆزێکی تر دەڵێت کە سەرەتا وشەیەکی کانتۆنیز بووە، lam-pa، بە واتای "دارستانی لافاواوی" یان "دارستانی ڕزیو". بەڵام ھیچ بەڵگەیەکی سەردەمیانە نییە بۆ ئەم پێشنیارانە جگە لە قسە و گێڕانەوە.[٢٧] ناوەکە لەوانەیە فۆرمێکی تێکدراوی ناوێکی کۆنتری لەبیرکراو بێت.[٢٤]

مێژوو

[دەستکاری]

ساڵانی سەرەتایی

[دەستکاری]
سەربەخۆیییە مێژووییەکان

 Selangor ١٨٥٧–١٩٧٤
داڕێژە:Country data Federated Malay States ١٨٩٥–١٩٤٢؛ ١٩٤٥–١٩٤٦
ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن ١٩٤٢–١٩٤٥
داڕێژە:Country data Malayan Union ١٩٤٦–١٩٤٨
 Federation of Malaya ١٩٤٨–١٩٦٣
 مالیزیا ١٩٦٣–ئێستا

گێڕانەوەی فەرمی پێی وایە کە کوالالومپور لەلایەن سەرۆکی مالاییی کلانگ، ڕاجا عەبدوڵڵاەوە دامەزراوە، کە لە ساڵی ١٨٥٧دا کرێکارانی کانی چینی ناردە ناوچەکە بۆ کردنەوەی کانی ژریژ،[٢٨][٢٩] ھەرچەندە ڕوون نییە یەکەم نیشتەجێبووەکان کێ بوون چونکە پێدەچێت پێش ئەوە لە ساڵانی ١٨٢٠ەکاندا نیشتەجێبوون لەسەر خاڵی یەکگرتنی ڕووباری گۆمباک-کلانگ ھەبووبێت.[٣٠] گەلی ڕەسەنی تێموان لەوانەیە بۆ ماوەیەک لە ناوچەکەدا ژیابێتن،[٢٦] کرێکارانی کانی چینی ناسراو بوون کە بەشداربوون لە دەرھێنانی ژریژ لە سەرووی ڕووباری سێلانگۆر لە ساڵانی ١٨٤٠ەکاندا نزیکەی ١٦ kiloمەتر (١٠ میل) لە باکووری کوالالومپوری ئێستاوە،[٣١] و سوماترایییەکانی ماندایلینگ بە سەرکردایەتی ڕاجا ئاسال (ms) و سوتان پواسا ھەروەھا بەشداربوون لە دەرھێنانی ژریژ و بازرگانی لە ناوچەی ئولو کلانگ پێش ساڵی ١٨٦٠، و سوماترایییەکان لەوانەیە لە چارەکی یەکەمی سەدەی ١٩یەم یان لەوانەیە زووتریش لە سەرووی ڕووباری کلانگ نیشتەجێ بووبێتن.[٢٥][٣٢][٣٣][٣٠] کوالالومپور لە سەرەتادا گوندێکی بچووک بوو کە تەنھا لە چەند خانوویەک و دوکانێک پێکھاتبوو لە خاڵی یەکگرتنی سونگای گۆمباک و سونگای کلانگ (ڕووباری کلانگ). کوالالومپور وەک شارۆچکەیەک جێگیر بوو لە دەوروبەری نز. 1857،[٣٤] کاتێک ڕاجا عەبدوڵڵا کوڕی ڕاجا جەعفەر، بە یارمەتی براکەی ڕاجا جومعەت لە لوکوت، پارەی لە بازرگانە چینییەکانی مالاکا کۆکردەوە بۆ بەکرێگرتنی کرێکارانی کانی چینی لە لوکوتەوە بۆ کردنەوەی کانی نوێی ژریژ لەوێ.[٣٥][٣٦] کرێکارەکان لە کوالالومپور دابەزین و بە پێ ڕۆیشتن بەرەو ئامپانگ، لەوێ یەکەمین کانیان کردەوە.[٣٧] کوالالومپور دوورترین خاڵ بوو لە سەرەوەی ڕووباری کلانگ کە کەرەستەکان بە ئاسانی بە بەلەم دەتوانرا بھێنرێن بۆی و بۆیە بووە خاڵی کۆکردنەوە و دابەشکردن کە خزمەتی بە کانەکانی ژریژ دەکرد. [٣٨][٣٤]

Yap Ah Loy
کاپیتان یاپ ئا لۆی، سێیەمین کاپیتانی چینیی کوالالومپور
Frank Swettenham
فرانک سوێتێنھام،
کە ڕۆڵی ھەبوو لە گەشەسەندنی خێرا و پەرەپێدانی کوالالومپور

سەرەڕای ڕێژەی بەرزی مردن بەھۆی دۆخی مەلاریایی دارستانەکە، کانەکانی ئامپانگ سەرکەوتوو بوون و یەکەم ژریژیان لە ساڵی ١٨٥٩ ھەناردە کرد.[٣٨] لەو کاتەدا، سوتان پواسا پێشتر لە نزیک ئامپانگ بازرگانی دەکرد. دوو بازرگان لە لوکوتەوە، ھیو سیو و یاپ ئا سزێ، گەیشتنە کوالالومپور و دوکانیان دانا بۆ فرۆشتنی پێداویستی بە کرێکارانی کانەکان لە بەرامبەر ژریژ.[٣٩][٤٠] شارۆچکەکە، کە بەھۆی دەرھێنانی ژریژەوە بەرەوپێش دەچوو، دەستی کرد بە گەشەکردن لە دەوروبەری گۆڕەپانی بازاڕی کۆن (Medan Pasar)، بەو ڕێگایانەی کە دەردەچوون بەرەو ئامپانگ و ھەروەھا پودو و باتو (مەبەستەکان بوونە ناوی ئەم ڕێگایانە: شەقامی ئامپانگ، شەقامی پودو، و شەقامی باتو)، کە لەوێش کرێکارانی کانەکان دەستیان کردبوو بە نیشتەجێبوون، و پیتالینگ و دامانسارا.[٤١] کرێکارانی کانەکان چەتەیان پێکھێنا[٤٢] و چەتەکان زۆرجار شەڕیان دەکرد لەم ماوەیەدا، بەتایبەتی کوتلەکانی کوالالومپور و کانچینگ، بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی باشترین کانەکانی ژریژ.[٤٣] سەرکردەکانی کۆمەڵگەی چینی نازناوی کاپیتان چینا (سەرۆکی چینییەکان)یان پێبەخشرا لەلایەن سەرۆکی مالایییەوە، و ھیو سیو، بازرگانە چینییە سەرەتایییەکە، بووە یەکەم کاپیتانی کوالالومپور.[٤٤] سێیەم کاپیتانی چینیی کوالالومپور، یاپ ئا لۆی، لە ساڵی ١٨٦٨ دیاریکرا.[٣٠]

دوای ئەوەی کانەکان کرانەوە، ڕاجا عەبدوڵڵا گاریسۆنێکی بە فەرماندەییی لیوایەکی بوگیس نارد بۆ ئەوەی پاسەوانی ئەو قەڵا دارینە بکەن کە لە بوکیت ناناس دروستکرابوو.[٣٢] کەسایەتییە گرنگە مالایییەکانی سەرەتای کوالالومپور ھەروەھا حاجی محەمەد تاھیری لەخۆدەگرت، کە بووە داتۆ داگانگ ("سەرۆکی بازرگانان").[٣٢] مینانگکاباوەکانی سوماترا بوونە گرووپێکی گرنگی دیکە کە بازرگانییان دەکرد و کێڵگەی تووتنیان لە ناوچەکەدا دامەزراند.{{sfn|Gullick|2000|حاجی محەمەد تەیبی]] لەخۆدەگرت، کە بەشداربوو لە گەشەسەندنی سەرەتایی کامپونگ بارو.[٤٥][٤٦]

سەرەتای کوالالومپوری مۆدێرن

[دەستکاری]
بەشێک لە دیمەنێکی پانۆرامای کوالالومپور نز. 1884. لەلای چەپەوە پادانگ (مەیدانەکە) دەردەکەوێت. بیناکان زۆربەیان لە دار و ئاتاپ دروستکرابوون پێش ئەوەی ئەو ڕێنماییانەی کە لەلایەن سوێتێنھامەوە لە ساڵی ١٨٨٤ دەرکران پێویستیان بە بەکارھێنانی خشت و خشتە بۆ بیناکان دەکرد. دەرکەوتەی کوالالومپور بە خێرایی گۆڕا لە ساڵانی دواتردا بەھۆی ڕێنمایییەکانی بیناسازییەوە.

کوالالومپوری سەرەتایی شارۆچکەیەکی بچووک بوو کە بەدەست چەندین کێشەی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە دەیناڵاند – بیناکان زۆربەیان لە دار و 'ئاتاپ' (سەقفی گەڵای خورما) دروستکرابوون. بیناکان مەیلی ئاگرگرتنیان ھەبوو، و بەھۆی نەبوونی پاکوخاوێنیی گونجاوەوە، شارۆچکەکە تووشی نەخۆشی بووبوو. ھەروەھا تووشی ھەڕەشەی بەردەوامی لافاو دەبووەوە بەھۆی شوێنەکەیەوە. شارۆچکەکە تێوەگلا لە شەڕی ناوخۆی سێلانگۆر بەشێکی لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی داھاتی کانەکانی ژریژ. یاپ ئا لۆی خۆی کردە ھاوپەیمانی تێنگکو کودین (ms) و کۆمەڵەی نھێنیی ھای سان، ئەوان دژی کۆمەڵەیەکی نھێنیی ڕکابەر جەنگان، کە گھی ھین کۆنگسی بوون، کە ئەوانیش ھاوپەیمانی ڕاجا مەھدی بوون.[٤٧] ڕاجا ئاسال و سوتان پواسا لایەنیان گۆڕی بۆ لای ڕاجا مەھدی، و کوالالومپور لە ساڵی ١٨٧٢دا گیرا و سووتێنرا تا سەر زەوی. یاپ ھەڵات بۆ کلانگ کە لەوێدا ھێزێکی جەنگاوەریی تری کۆکردەوە و کوالالومپوری لە ئازاری ١٨٧٣دا گرتەوە، و بە یارمەتی جەنگاوەرانی پاھانگ ھێزەکانی ڕاجا مەھدیان تێکشکاند.{{sfn|1955|دانیشتووی بەریتانی]] (نوێنەری بەریتانیا) دیاریکرا، دوو گرنگترین کەسایەتیی کوالالومپوری سەرەتایی بوون کە سوێتێنھام شانازیی گەشەسەندنی خێرا و پەرەپێدانی و گۆڕینی بۆ ناوەندێکی گەورەی شاری پێدەبڕێت.[٤٨] وەک کاپیتانی چینی، خاوەنی دەسەڵاتی فراوان بوو ھاوشانی سەرکردەکانی کۆمەڵگەی مالایی. چاکسازی یاسایی جێبەجێ کران و ڕێوشوێنی یاسایی نوێ پێشکەش بە ئەنجومەن کرا. یاپ ھەروەھا سەرۆکایەتیی دادگای داواکارییە بچووکەکانی دەکرد. بە ھێزێکی پۆلیسی شەش کەسییەوە، توانی سەروەریی یاسا بپارێزێت، و زیندانێکی دروستکرد کە دەیتوانی شەست زیندانی لە یەک کاتدا لەخۆبگرێت. یاپ ئا لۆی ھەروەھا یەکەم قوتابخانەی کوالالومپور و ئاشی گەورەی تاپیۆکای لە شەقامی پیتالینگ دروستکرد، کە سوڵتان عەبدولسەمەدی سێلانگۆر پشکی تێیدا ھەبوو.[٤٩]

تا ساڵی ١٩٧٤، کوالالومپور یەکێک بوو لە حەوت قەزاکەی سێلانگۆر (شەش قەزا پێش ١٩٦٠).[٥١] ئەوان شارەکەیان داگیرکردبوو تا ١٥ی ئابی ١٩٤٥، کاتێک فەرماندەی گشتیی سوپای حەوتەمی ناوچەی ژاپۆن لە سەنگاپوور و مالیزیا، سێیشیرۆ ئیتاگاکی، دوای بۆردومانی ئەتۆمی بۆ سەر ھێرۆشیما و ناگاساکی خۆی بەدەستەوە دا بە ئیدارەی بەریتانیا.[٥٢] کوالالومپور لە کاتی جەنگدا گەشەی کرد، و لە دوای جەنگیش لە کاتی باری لەناکاوی مالایا (١٩٤٨-١٩٦٠) بەردەوام بوو لە گەشەکردن، کە لەو ماوەیەدا مالایا سەرقاڵی یاخیبوونی کۆمۆنیستەکان بوو و گوندە نوێیەکان لە قەراغەکانی شارەکەدا دامەزران.[٤٨]

نەخشەی کوالالومپور لە ساڵی ١٩٥١

یەکەم ھەڵبژاردنی شارەوانی لە کوالالومپور لە ١٦ی شوباتی ١٩٥٢ ئەنجامدرا. ھاوپەیمانییەکی کاتی لە نێوان کاندیدەکانی پارتی مالایی UMNO و پارتی چینی MCA زۆرینەی کورسییەکانی بردەوە، و ئەمە بووە ھۆی پێکھێنانی پارتی ھاوپەیمانی (دواتر باریزان ناسیۆنال).[٥٣] لە ٣١ی ئابی ١٩٥٧دا، فیدراسیۆنی مالایا سەربەخۆیی خۆی لە دەسەڵاتی بەریتانیا بەدەستھێنا.[٥٤] ئاڵای بەریتانیا داگیرترا و ئاڵای مالایا بۆ یەکەمین جار لە پادانگەکە (مەیدانەکە) ھەڵکرا لە نیوەشەوی ٣٠ی ئابی ١٩٥٧،[٥٥] و لە بەیانی ٣١ی ئابدا، ڕێوڕەسمی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی لە یاریگای مێردێکا لەلایەن یەکەمین سەرۆکوەزیرانی مالایا، تونکو عەبدولڕەحمانەوە ئەنجامدرا. کوالالومپور بە فەرمی بوو بە پایتەختی فیدراسیۆنی مالایا لەژێر یاسای پایتەختی فیدراڵی ساڵی ١٩٦٠[٥٦] و بەم شێوەیە مایەوە دوای پێکھێنانی مالیزیا لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٦٣. بیناکانی پەرلەمانی مالیزیا لە قەراغی باخچەکانی دەریاچەکە لە ساڵی ١٩٦٣ تەواوکران.[٥٧] دانیشتووانی کوالالومپور بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بوو لە ١٩٦٠ بۆ ٢٠١٨، کە ھەر ١٣ ساڵ جارێک قەبارەکەی دوو ھێندە دەکرد.[٥٨]

کوالالومپور بەدرێژایی ساڵان چەندین پشێویی مەدەنی بەخۆیەوە بینیوە. ئاژاوەیەکی ساڵی ١٨٩٧ کێشەیەکی تا ڕادەیەک بچووک بوو کە بەھۆی دەستبەسەرداگرتنی داسینگ (تەرازوویەکی کێشان کە بازرگانان بەکاریان دەھێنا)ێکی ھەڵەوە دەستی پێکرد، و لە ساڵی ١٩١٢دا، پشێوییەکی سەختتر بە ناوی ئاژاوەی تاوچانگ لە کاتی ساڵی نوێی چینیدا دەستی پێکرد کە پەیوەندی بە بڕینی پرچی چینییەکانەوە ھەبوو و بە ئاژاوەگێڕی و شەڕی کوتلەیی کە چەند ڕۆژێکی خایاند کۆتایی ھات.[٥٩] بەڵام خراپترین ئاژاوەگێڕیی تۆمارکراو لە مالیزیا لە ١٣ی ئایاری ١٩٦٩ ڕوویدا، کاتێک ئاژاوەی ڕەگەزی لە کوالالومپور ھەڵگیرسا.[٦٠] ئەوەی پێی دەوترێت ڕووداوی ١٣ی ئایار ململانێی توندوتیژی لەخۆدەگرت لە نێوان ئەندامانی کۆمەڵگەی مالایی و چینی، کە دەرئەنجامی ناڕەزایەتی مالایییەکان بوو بەرامبەر بە پێگەی کۆمەڵایەتی-سیاسیی خۆیان. بەپێی ئامارە فەرمییەکان ئاژاوەکان بوونە ھۆی مردنی ١٩٦ کەس،[٦٠] و بوونە ھۆی گۆڕانکاریی گەورە لە سیاسەتی ئابووریی وڵاتەکە بۆ بەرەوپێشبردن و لەپێشینەدان بە گەشەپێدانی ئابووریی مالایی بەسەر نەتەوەکانی تردا.

شار، ناوچەی فیدراڵی، گەورەشاری کوالالومپور

[دەستکاری]
دیمەنی شاری کوالالومپور لە ساڵی ١٩٨٧ پێش ئەوەی KLCC دروست بکرێت. شۆستەی پێشبڕکێی ئەسپ لە پێشەوە جێگەی گیرایەوە بە تاوەرەکانی پێترۆناس و پارکی KLCC لە ساڵی ١٩٩٨دا.[٦١]

کوالالومپور پێگەی شاری بەدەستھێنا لە ١ی شوباتی ١٩٧٢،[٦٢][٦٣] بەمەش بووە یەکەمین نیشتەجێبوون لە مالیزیا کە پێگەکەی پێببەخشرێت دوای سەربەخۆیی. دواتر، لە ١ی شوباتی ١٩٧٤، کوالالومپور بوو بە ناوچەیەکی فیدراڵی.[٦٤] خاکی کوالالومپور فراوان بوو بۆ ٩٦ میل چوارگۆشە بە لەخۆگرتنی ناوچەکانی دەوروبەر. کوالالومپور لەلایەن سێلانگۆرەوە بەخشرا بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ لەژێر کۆنتڕۆڵی حکومەتی ناوەندیدا بێت، و ئیتر پایتەختی سێلانگۆر نەما لە ساڵی ١٩٧٨ دوای ئەوەی شاری شا عالەم وەک پایتەختی نوێی ویلایەتەکە ڕاگەیەندرا.[٦٥] لە ١٤ی ئایاری ١٩٩٠دا، کوالالومپور ئاھەنگی سەد ساڵەی ئەنجومەنی ناوخۆییی گێڕا. ئاڵا و سروودی نوێی ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور ناسێندران. پوتراجایا وەک ناوچەیەکی فیدراڵی لە ١ی شوباتی ٢٠٠١ ڕاگەیەندرا، ھەروەھا وەک پێگەی حکومەتی فیدراڵی.[٦٦] ئەرکە کارگێڕی و دادوەرییەکانی حکومەت لە کوالالومپورەوە گواسترانەوە بۆ پوتراجایا. بەڵام کوالالومپور ھێشتا ئەرکە یاسادانانییەکەی پاراست،[٦٧] و وەک ماڵی یانگ دی-پێرتوان ئاگۆنگ (پاشای دەستووری) مایەوە.[٦٨]

ناوەندی شاری کوالالومپور (KLCC) لە ساڵی ٢٠٢٠

لە ١٩٩٠ەکانەوە، پەرەپێدانی گەورەی شارنشینی لە دۆڵی کلانگ ناوچەی گەورەشاری کوالالومپوری فراوان کرد.[٦٩][٧٠] ئەم ناوچەیە، کە بە گەورەشاری کوالالومپور ناسراوە، لە ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپورەوە بەرەو ڕۆژاوا تا پۆرت کلانگ، ڕۆژھەڵات تا قەراغی چیاکانی تیتیوانگسا و ھەروەھا بۆ باکوور و باشوور درێژ دەبێتەوە. ناوچەکە شارۆچکە و شارە جیاوازەکانی تری لە ڕووی کارگێڕییەوە وەکوو کلانگ، شا عالەم، پوتراجایا و ئەوانی تریش دەگرێتەوە،[٧١][٧٢] و لەلایەن سیستەمی ترانزێتی یەکگرتووی دۆڵی کلانگەوە خزمەت دەکرێت. پڕۆژە دیارەکانی ناو خودی کوالالومپور بریتی بوون لە پەرەپێدانی ناوەندێکی نوێی شاری کوالالومپور لە دەوروبەری شەقامی ئامپانگ و تاوەرەکانی پێترۆناس، کە سەردەمانێک بەرزترین بیناکانی جیھان بوون.[٧٣] لەو کاتەوە تاوەرەکانی پێترۆناس وەک بەرزترین بیناکانی کوالالومپور لەلایەن زە ئێکسچەینج ١٠٦ و مێردێکا ١١٨ەوە پێشیان گیراوەتەوە، کە ئەمەی دوایییان دووەم بەرزترین بینایە لە جیھاندا لە دوای بورج خەلیفە لە دوبەی.[٧٤]

جوگرافیا

[دەستکاری]
دیمەنێکی مانگی دەستکردی دۆڵی کلانگ یان گەورەشاری کوالالومپور

جوگرافیای کوالالومپور بە دۆڵی کلانگی گەورە تایبەتمەندە، کە بە چیاکانی تیتیوانگسا لە ڕۆژھەڵاتەوە، چەندین زنجیرەچیای بچووک لە باکوور و باشوور، و گەرووی مالاکا لە ڕۆژاواوە سنووردار کراوە. کوالالومپور زاراوەیەکی مالایییە کە وەردەگێڕدرێت بۆ "یەکگرتنی قوڕاوی" و دەکەوێتە سەر خاڵی یەکگرتنی ڕووبارەکانی کلانگ و گۆمباک کە دەڕژێنە ناو ڕووباری سێلانگۆرەوە.[٧٥]

تیرە سوورەکانی بەریتانی بەسەر شارەکەدا دەفڕن لە ساڵی ٢٠١٦دا

کوالالومپور کە دەکەوێتە ناوەڕاستی ویلایەتی سێلانگۆرەوە، پێشتر ناوچەیەکی حکومەتی ویلایەتی سێلانگۆر بوو. لە ساڵی ١٩٧٤دا، کوالالومپور لە سێلانگۆر جیاکرایەوە بۆ پێکھێنانی یەکەمین ناوچەی فیدراڵی کە ڕاستەوخۆ لەلایەن حکومەتی فیدراڵیی مالیزیاوە بەڕێوەدەبرێت. ھەڵکەوتەی لەسەر پێشکەوتووترین ویلایەت لە کەناری ڕۆژاوای نیمچەدوورگەی مالیزیا، کە ڕووبەرێکی زەویی تەختی فراوانتری ھەیە لە کەناری ڕۆژھەڵات، یارمەتیدەر بووە بۆ ئەوەی خێراتر لە شارەکانی تری مالیزیا گەشە بکات.[٧٦] شارەوانییەکە ڕووبەرەکەی دەگاتە ٢٤٣ km2 (٩٤ sq mi)،[٣] بە تێکڕای بەرزی ٨١٫٩٥ m (٢٦٨ پێ ١٠ in) کە بەرزترین خاڵی بوکیت ناناسە بە ٩٤ مەتر لە سەرووی ئاستی دەریاوە.[٧٧]

ئاو و ھەوا

[دەستکاری]
کوالالومپور
Climate chart (explanation)
J
F
M
A
M
J
J
A
S
O
N
D
 
 
227
 
 
33
24
 
 
193
 
 
33
24
 
 
270
 
 
34
25
 
 
302
 
 
34
25
 
 
230
 
 
34
25
 
 
146
 
 
33
25
 
 
165
 
 
33
24
 
 
174
 
 
33
25
 
 
220
 
 
33
24
 
 
284
 
 
33
24
 
 
356
 
 
32
24
 
 
281
 
 
32
24
Average max. and min. temperatures in °C
Precipitation totals in mm

کوالالومپور کە بە زنجیرەچیای تیتیوانگسا لە ڕۆژھەڵاتەوە و دوورگەی سوماترای ئیندۆنیزیا لە ڕۆژاواوە پارێزراوە، لە بای بەھێز دەپارێزرێت و خاوەنی ئاووھەوایەکی دارستانی باراناویی خولگەییە (پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن Af)، کە گەرم، شێدار و خۆرەتاوە، بە بارانبارینی زۆرەوە، بەتایبەتی لە کاتی وەرزی بای موسمیی باکووری ڕۆژھەڵات لە تشرینی یەکەمەوە تا ئازار. پلەکانی گەرمی زۆربەی کات نەگۆڕن. بەرزترین پلەی گەرمی لە نێوان ٣٢ و٣٥ °C (٩٠ و٩٥ °ف) دەمێنێتەوە و ھەندێک جار دەگاتە سەرووی ٣٨ °C (١٠٠٫٤ °ف)، لەکاتێکدا نزمترین پلەکانی گەرمی لە نێوان ٢٣٫٤ و٢٤٫٦ °C (٧٤٫١ و٧٦٫٣ °ف) دان و ھەرگیز نەگەیشتوونەتە خوار ١٧٫٨ °C (٦٤٫٠ °ف).[٧٨][٧٩] کوالالومپور بە شێوەیەکی ئاسایی لایەنی کەم ٢٬٦٠٠ mm (١٠٠ in) باران وەردەگرێت ساڵانە؛ مانگەکانی حوزەیران تا ئاب تا ڕادەیەک وشکن، بەڵام تەنانەت ئەو کاتەش بارانبارین بەگشتی لە سەرووی ١٣١ milliمەتر (٥٫٢ in) تێدەپەڕێت لە مانگێکدا. کوالالومپور زۆر ئامادەیە بۆ تووشبوون بە ڕەشەبای سەخت و لێدانی ھەورەگرمە. دۆڵی کلانگ، بە کوالالومپوریشەوە، یەکێکە لەو شوێنانەی کە زۆرترین ڕەشەبای تێدا دەبینرێت لەسەر زەوی.

لافاو بە شێوەیەکی بەردەوام لە کوالالومپور ڕوودەدات دوای بارانبارینی بەخوڕ، بەتایبەتی لە ناوەندی شارەکەدا، چونکە پێکھاتەی ئاودێری لەگەڵ گەشەسەندنی خێرای شارەکەدا نەگونجاوە.[٨٠] دووکەڵی ئاگری دارستانەکان لە سوماترا و کالیمانتانـی نزیک ھەندێک جار تەمومژێک بەسەر ناوچەکەدا بڵاودەکاتەوە، و سەرچاوەیەکی سەرەکی پیسبوونە، لەگەڵ سووتانی کراوە، دەردانی ئۆتۆمبێل، و بیناسازی.[٨١]

داتای ئاووھەوا بۆ کوالالومپور
مانگ کانوونی دووەم شوبات ئازار نیسان ئایار حوزەیران تەممووز ئاب ئەیلوول تشرینی یەکەم تشرینی دووەم کانوونی یەکەم ساڵ
تێکڕای کاتژمێرەکانی ڕووناکی ڕۆژ 12.0 12.0 12.1 12.2 12.3 12.3 12.3 12.2 12.1 12.0 12.0 11.9 12.1
تێکڕای پێوەری UV 6 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7
سەرچاوە: Weather Atlas[٨٢]

حوکمڕانی

[دەستکاری]
ئەنجومەنی شاری کوالالومپور

کوالالومپور لەلایەن کۆمپانیایەکی تاکییەوە بەناوی کۆمیسیۆنەری پایتەختی فیدراڵی لە ١ی نیسانی ١٩٦١ەوە بەڕێوەدەبرا، تا ئەوکاتەی پێگەی شاری پێبەخشرا لە ساڵی ١٩٧٢، کە دوای ئەوە دەسەڵاتی جێبەجێکردن گواسترایەوە بۆ سەرۆک شارەوانیی گەورە (Datuk Bandar).[٨٣] لەو کاتەوە ١٥ سەرۆک شارەوانی دیاریکراون. سەرۆک شارەوانی ئێستا مەیمونە محەمەد شەریفە، کە لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٤ەوە لە پۆستەکەیدایە.[٨٤]

حکومەتی ناوخۆیی

[دەستکاری]

بەڕێوەبەرایەتییە ناوخۆیییەکە لەلایەن ئەنجومەنی شاری کوالالومپورەوە بەڕێوەدەبرێت، کە ئاژانسێکە سەر بە وەزارەتی ناوچە فیدراڵییەکانی مالیزیا.[٨٣] بەرپرسە لە تەندروستی گشتی و پاکوخاوێنی، لابردن و بەڕێوەبردنی پاشماوە، پلاندانانی شارۆچکە، پاراستنی ژینگە و کۆنتڕۆڵی بیناسازی، گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی و ئابووری، و ئەرکەکانی پاراستنی گشتیی ژێرخانی شارنشینی. دەسەڵاتی جێبەجێکردن لای سەرۆک شارەوانییە لە ھۆڵی شارەوانی، کە بۆ ماوەی سێ ساڵ لەلایەن وەزیری ناوچە فیدراڵییەکانەوە دیاری دەکرێت. ئەم سیستەمی دیاریکردنی سەرۆک شارەوانییە لەو کاتەوە لە جێی خۆیەتی کە ھەڵبژاردنەکانی حکومەتی ناوخۆیی لە ساڵی ١٩٧٠ ھەڵپەسێردراون.[٨٥]

ناوچەکان

[دەستکاری]

یازدە بازنەی پەرلەمانی کوالالومپور، بە ژمارەی دانیشتووانی ٢٠٢٠، ڕووبەر، چڕی و ڕێژەی سەدی کۆی گشتییەوە گونجاون لەگەڵ دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ژێر دەسەڵاتی ئەنجومەنی شاری کوالالومپور.[٨٦]

ھەڵەی لوا لە مۆدیوول:Location_map/multi لە ڕیزی 144:Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/Malaysia Kuala Lumpur subdistrict" does not exist.
دەسەڵاتی ناوخۆیی دانیشتووان
(% لە کۆی دانیشتووان)		 ڕووبەر (کم²)
(% لە کۆی ڕووبەر)		 چڕی
کۆد ناو
P.114 کێپۆنگ ١٠٦,١٩٩
(٥.٣٦%)		 ١٢
(٤.٩%)		 ٨,٨٥٠
P.115 باتو ٢١٩,١٣٢
(١١.٠٦%)		 ٢٠
(٨.٢%)		 ١٠,٩٥٦
P.116 وانگسا ماجو ٢١٥,٨٧٠
(١٠.٨٩%)		 ١٦
(٦.٦%)		 ١٣,٤٩١
P.117 سێگامبوت ٢٥٣,٧١٥
(١٢.٨٩%)		 ٥١
(٢١%)		 ٤,٩٧٤
P.118 سێتیاوانگسا ١٤٧,٠٩٥
(٧.٤٢%)		 ١٦
(٦.٦%)		 ٩,١٩٣
P.119 تیتیوانگسا ١٢٢,٠٩٦
(٦.١٦%)		 ١٥
(٦.٢%)		 ٨,١٣٩
P.120 بوکیت بینتانگ ١٢٠,٢٥٩
(٦.٠٧%)		 ٢١
(٨.٦%)		 ٥,٧٢٦
P.121 لێمبا پانتای ١٤٨,٠٩٤
(٧.٤٧%)		 ٢٠
(٨.٢%)		 ٧,٤٠٤
P.122 سێپوتێ ٣٢٢,٥١١
(١٦.٢٧%)		 ٣١
(١٢.٨%)		 ١٠,٤٠٣
P.123 چێراس ١٣٥,٨٢٣
(٦.٨٥%)		 ١٦
(٦.٦%)		 ٨,٤٨٨
P.124 باندار تون ڕەزاق ١٩١,٣١٨
(٩.٦٥%)		 ٢٥
(١٠.٣%)		 ٧,٦٥٢
کۆی گشتی ١,٩٨٢,١١٢
(١٠٠%)		 ٢٤٣
(١٠٠%)		 ٨,١٥٦

موکیمەکان (یەکە کارگێڕییەکان)

[دەستکاری]
موکیمەکانی ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور

بۆ مەبەستەکانی بەڕێوەبردنی زەوی، ناوچەی فیدراڵیی کوالالومپور دابەشکراوە بەسەر ھەشت موکیم (یەکەی کارگێڕی)، و چەندین شارۆچکە لەسەر ئاستی موکیم (pekan/bandar):

موکیم پەرلەمانی پەیوەندیدار ناوچە لەخۆگیراوەکان
باندار کوالالومپور

ناوەندی بازرگانیی کوالالومپور
کامپونگ بارو
تیتیوانگسا
سێنتول
مالوری
پودو
بریکفیڵدس
مید ڤالی سیتی
بوکیت تونکو
باخچەکانی ڕووەکیی پەردانا و سێنۆتاف

موکیمی کوالالومپور (قەزای دەوروبەر)

چێراس
شامێلین پەرکاسا (بەشێکی)
باندار تون ڕەزاق
سالاک ساوس
بانگسار
زانکۆی مالایا
پانتای دالام
شەقامی کلانگ لاما (تامان دێسا)
بوکیت دامانسارا
سری ھارتاماس و تامان دوتا
ئیستانا نێگارا
تامان تون دکتۆر ئیسماعیل
کامپونگ سونگای پێنجالا

موکیمی پێتالینگ

شەقامی کلانگ لاما (تامان ئۆ یوو جی و کوچای لاما) سری پیتالینگ
بوکیت جەلیل
باندار تاسیک سێلاتان
سونگای بێسی

موکیمی باتو

کێپۆنگ
جینجانگ
سێگامبوت
مۆنت کیارا
باتو
شەقامی ئیپۆ
سێنتول (بەشێکی)
تامان واھیو

موکیمی سێتاپاک

سێتاپاک
وانگسا ماجو
تامان مێلاتی
سێتیاوانگسا (بەشێکی)

موکیمی ئامپانگ

کامپونگ پاندان
ئامپانگ
کامپونگ داتوک کێرامات
کۆکران (بەشێکی)
مالوری (بەشێکی)
چێراس (بەشێکی)

موکیمی ئولو کێلانگ سێتیاوانگسا
موکیمی چێراس (ئالام دامای)

ئالام دامای
تامان کۆناوت

سیاسەت

[دەستکاری]
بینای پەرلەمانی مالیزیا (Bangunan Parlimen Malaysia)، کە دەکەوێتە کۆتایی جالان پارلیمێن.
DAP (PH)
٥ / ١١
PKR (PH)
٥ / ١١
UMNO (BN)
<div style="position: absolute; background-color:ھەڵەی لوا لە package.lua لە ڕیزی 80:module 'Module:Political party/M' not found.; width: 9px; height: 1.5em;">
١ / ١١

کوالالومپور پێگەی پەرلەمانی مالیزیایە. دەستووری فیدراڵی سێ لقی حکومەتی مالیزیا دیاری دەکات: لقی جێبەجێکردن، دادوەری و یاسادانان. پەرلەمان پێکھاتووە لە دیوان نێگارا (ئەنجومەنی باڵا / ئەنجومەنی پیران) و دیوان ڕاکیات (ئەنجومەنی خواروو / ئەنجومەنی نوێنەران).[١١]

پێڕستی نوێنەرانی کوالالومپور لە پەرلەمانی فیدراڵیدا (دیوان ڕاکیات)

پەرلەمان ناوی کورسی ئەندامی پەرلەمان پارت
P114 کێپۆنگ لیم لیپ ئێنگ bgcolor="داڕێژە:Pakatan Harapan/meta/shading"|پاکاتان ھاراپان (DAP)
P115 باتو پراباکاران پارامێسواران bgcolor="داڕێژە:Pakatan Harapan/meta/shading"|پاکاتان ھاراپان (PKR)
P116 وانگسا ماجو زاھیر حەسەن bgcolor="داڕێژە:Pakatan Harapan/meta/shading"|پاکاتان ھاراپان (PKR)
P117 سێگامبوت ھانا یۆ تسیۆ سوان bgcolor="داڕێژە:Pakatan Harapan/meta/shading"|پاکاتان ھاراپان (DAP)
P118 سێتیاوانگسا نیک نازمی نیک ئەحمەد bgcolor="داڕێژە:Pakatan Harapan/meta/shading"|پاکاتان ھاراپان (PKR)
P119 تیتیوانگسا جۆھاری عەبدولغەنی bgcolor="داڕێژە:Barisan Nasional/meta/shading"|باریزان ناسیۆنال (UMNO)
P120 بوکیت بینتانگ فۆنگ کوی لون bgcolor="داڕێژە:Pakatan Harapan/meta/shading"|پاکاتان ھاراپان (DAP)
P121 لێمبا پانتای ئەحمەد فەھمی محەممەد فازڵ bgcolor="داڕێژە:Pakatan Harapan/meta/shading"|پاکاتان ھاراپان (PKR)
P122 سێپوتێ تێرێسا کۆک سو سیم bgcolor="داڕێژە:Pakatan Harapan/meta/shading"|پاکاتان ھاراپان (DAP)
P123 چێراس تان کۆک وای bgcolor="داڕێژە:Pakatan Harapan/meta/shading"|پاکاتان ھاراپان (DAP)
P124 باندار تون ڕەزاق وان عەزیزە وان ئیسماعیل bgcolor="داڕێژە:Pakatan Harapan/meta/shading"|پاکاتان ھاراپان (PKR)

ئەنجومەنی شاری کوالالومپور (DBKL) وەک تاکە حکومەتی ناوخۆیی لە کوالالومپور کاردەکات.

ئابووری

[دەستکاری]
مۆڵێکی پیادەڕەو لە تەنیشت بازاڕی ناوەندی

کوالالومپور و ناوچە شارنشینەکانی دەوروبەری پیشەسازیترین و خێراترین ناوچەی گەشەسەندوون لە ڕووی ئابوورییەوە لە مالیزیا.[٨٧]

سەرەڕای گواستنەوەی بەڕێوەبەرایەتیی حکومەتی فیدراڵی بۆ پوتراجایا، ھەندێک دامەزراوەی حکومیی وەک بانکی نێگارا مالیزیا (بانکی نیشتمانیی مالیزیا)، کۆمیسیۆنی کۆمپانیاکانی مالیزیا و کۆمیسیۆنی کاغەزە دارایییەکان ھەروەھا زۆربەی باڵیۆزخانەکان و نێردە دیپلۆماسییەکان لە شارەکەدا ماونەتەوە.[٨٨] شارەکە ھێشتا وەک ناوەندی ئابووری و بازرگانیی وڵات ماوەتەوە. کوالالومپور ناوەندێکە بۆ دارایی، دڵنیایی، خانووبەرە، ڕاگەیاندن و ھونەرەکان لە مالیزیا. کوالالومپور وەک تاکە شاری جیھانی لە مالیزیا پۆلێن کراوە، بەپێی گرووپی لێکۆڵینەوە و تۆڕی جیھانگیری و شارەکانی جیھان (GaWC).[٨٩]

مێردێکا ١١٨ بەرزترین بینایە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا؛ ھەروەھا دووەم بەرزترین بینایە لە جیھاندا، لە دوای بورج خەلیفە.

بۆرسەی مالیزیا، یان بازاڕی پشکەکانی مالیزیا، لە شارەدایە و یەکێک لە چالاکییە ئابوورییە سەرەکییەکانی پێکدەھێنێت. تا ٥ی تەممووزی ٢٠١٣، سەرمایەی بازاڕەکەی گەیشتە ٥٠٥.٦٧ ملیار دۆلاری ئەمریکی.[٩٠] تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (GDP) بۆ کوالالومپور بە نزیکەیی ٧٣,٥٣٦ ملیۆن ڕینگمیتی مالیزیا مەزەندە کراوە لە ساڵی ٢٠٠٨ بە تێکڕای گەشەی ساڵانەی ٥.٩ لەسەد.[٩١][٩٢] تا ساڵی ٢٠١٥، تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی گەیشتە ١٦٠,٣٨٨ ملیۆن ڕینگمیت، کە دەکاتە ١٥.١٪ی کۆی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی مالیزیا.[٩٣] تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر تاکێک بۆ کوالالومپور لە ساڵی ٢٠١٣ بریتی بوو لە ٧٩,٧٥٢ ڕینگمیت بە تێکڕای گەشەی ساڵانەی ٥.٦ لەسەد،[٩٤] و ٩٤,٧٢٢ ڕینگمیت لە ساڵی ٢٠١٥.[٩٣] تێکڕای داھاتی مانگانەی خێزان بریتییە لە ٩,٠٧٣ ڕینگمیت (~٢,٢٠٠ دۆلار) تا ساڵی ٢٠١٦، کە بە خێرایی نزیکەی ٦٪ لە ساڵێکدا گەشە دەکات.[٩٥] کەرتی خزمەتگوزاری، کە پێکھاتووە لە دارایی، دڵنیایی، خانووبەرە، خزمەتگوزارییەکانی بازرگانی، بازرگانیی کۆمەڵ و تاک، چێشتخانە و ھوتێلەکان، گواستنەوە، کۆگا و پەیوەندییەکان، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، خزمەتگوزارییە کەسییەکان و خزمەتگوزارییە حکومییەکان گەورەترین پێکھاتەی دامەزراندن پێکدەھێنن، کە نوێنەرایەتی نزیکەی ٨٣.٠ لەسەدی کۆی گشتی دەکات.[٩٦] ئەو ١٧ لەسەدەیەی کە دەمێنێتەوە لە کەرتی بەرھەمھێنان و بیناسازییەوە دێت.

کەرتی فراوانی خزمەتگوزاری بەڕوونی لەو ژمارە زۆرەی بانکە ناوخۆیی و بیانییەکان و کۆمپانیاکانی دڵنیاییدا دەردەکەوێت کە لە شارەکەدا کاردەکەن. کوالالومپور ئامادەیە بۆ ئەوەی ببێتە ناوەندی جیھانیی داراییی ئیسلامی[٩٧] بەھۆی زیادبوونی ژمارەی ئەو دامەزراوە دارایییانەی کە دارایی ئیسلامی پێشکەش دەکەن و ئامادەیی بەھێزی دامەزراوە دارایییەکانی کەنداو وەک گەورەترین بانکی ئیسلامی لە جیھاندا، بانکی ئەلڕاجحی[٩٨] و ماڵی داراییی کووەیت. بێجگە لەوەش، کۆمپانیای داو جۆنز و ھاوبەشەکانی ئارەزووی کارکردن لەگەڵ بۆرسەی مالیزیا دەکات بۆ دامەزراندنی سندووقەکانی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی ئیسلامی (ETFs)، کە دەبێتە ھۆی بەرزکردنەوەی پێگەی مالیزیا لە کەنداو.[٩٩] شارەکە ژمارەیەکی زۆر کۆمپانیای بیانی لێیە و ھەروەھا میوانداری ئۆفیسی ناوچەیی یان ناوەندی پشتگیریی چەندین کۆمپانیای فرەنەتەوەیی دەکات، بەتایبەتی بۆ ئەرکەکانی دارایی و ژمێریاری، و تەکنۆلۆژیای زانیاری. زۆربەی گەورەترین کۆمپانیاکانی وڵات بارەگای سەرەکییان لێرەیە، و تا کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ و بەبێ ھەژمارکردنی پێترۆناس، ١٤ کۆمپانیا ھەن کە لە پێڕستی فۆربس ٢٠٠٠دان و بنکەیان لە کوالالومپورە.[١٠٠]

پەرەپێدانی زیاتر ھەبووە بۆ فراوانکردنی مەودای ئابووریی شارەکە لە چالاکییە خزمەتگوزارییەکانی تریشدا، وەکوو لێکۆڵینەوە و پەرەپێدان، کە پشتگیری تەواوی ئابووری مالیزیا دەکەن. کوالالومپور بۆ چەندین ساڵ ماڵی ناوەندە گرنگەکانی لێکۆڵینەوە بووە وەک پەیمانگای لێکۆڵینەوەی لاستیکی مالیزیا، پەیمانگای لێکۆڵینەوەی دارستانی مالیزیا و پەیمانگای لێکۆڵینەوەی پزیشکی.[١٠١] لە ئێستادا ناوچەی دارایی نوێ بۆ کوالالومپور لەژێر دروستکردندایە: ئاڵوگۆڕی تون ڕەزاق (TRX)، کە پێشتر بە ناوەندی نێونەتەوەییی داراییی کوالالومپور (KLIFD) ناسرابوو. بینای ھێمادار و دیاری TRX تاوەری زە ئێکسچەینج ١٠٦ە. ئەم پەرەپێدانە کە لەسەر ڕووبەری ٧٠ دۆنمە دەکەوێتە دڵی کوالالومپور و خزمەت بە دارایی نێونەتەوەیی و دەرفەتەکانی بازرگانی دەکات. ئەم ناوەندە دارایییە نوێیە پاڵپشتییەکی ستراتیژییە بۆ پرۆگرامی گۆڕانکاری ئابووری (ETP)ی حکومەتی مالیزیا، کە دەستپێشخەرییەکە لەلایەن حکومەتی مالیزیاوە بۆ گۆڕینی مالیزیا بۆ نەتەوەیەکی خاوەن ئابووریی داھات-بەرز.

گەشتیاری

[دەستکاری]
بینای سوڵتان عەبدولسەمەد، بینایەکی مێژوویی کە بە شێوازی مۆری دیزاین کراوە و پێشتر چەندین نووسینگەی حکومی تێدابووە.

گەشتیاری ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ئابووریی شارەکەدا کە لەسەر بنەمای خزمەتگوزاری دامەزراوە. چەندین زنجیرە ھوتێلی گەورەی جیھانی لە شارەکەدا لقیان ھەیە. یەکێک لە کۆنترین ھوتێلەکان ھوتێل مەجێستیکە. کوالالومپور شەشەمین شاری جیھانە لە ڕووی سەردانیکردنەوە، کە ساڵانە ٨.٩ ملیۆن گەشتیاری ھەیە.[١٠٢][١٠٣]

گەشتیاری لێرە بەھۆی فرەچەشنی کولتووری شارەکە، تێچووی تا ڕادەیەک کەم، و جۆراوجۆری فراوانی خواردن و بازاڕکردنەوە بەرەوپێش دەچێت. گەشتیاریی MICE، کە بە شێوەیەکی سەرەکی کۆنفرانسەکان دەگرێتەوە، لە ساڵانی ڕابردوودا فراوان بووە بۆ ئەوەی ببێتە بەشێکی گرنگی پیشەسازییەکە، و پێشبینی دەکرێت زیاتر گەشە بکات کاتێک پرۆگرامی گۆڕانکاری ئابووریی حکومەتی مالیزیا دەستپێدەکات، و لەگەڵ تەواوبوونی سەنتەرێکی نوێی ٩٣,٠٠٠ مەتر چوارگۆشەیی بە ناوی سەنتەری MATRADE لە ساڵی ٢٠١٤.[١٠٤] ئاژانسی MATRADE ھەروەھا خاوەنی سەنتەری نێونەتەوەیی بازرگانی و پێشانگای مالیزیایە (MITEC)، کە گەورەترین سەنتەری بازرگانی و پێشانگایە لە مالیزیا، کە بەشێکە لە گەشەپێدانی گەورەتری میترۆپۆلیسی کەی‌ئێڵ کە دەکەوێتە گەڕەکی سێگامبوت. ئاراستەیەکی تری بەرچاو بریتییە لە زیادبوونی ئامادەیی ھوتێلە ئابوورییەکان لە شارەکەدا.

مۆزەخانەی نیشتمانی مالیزیا، کە دەکەوێتە بەدرێژایی جالان دامانسارا.

گرنگترین شوێنە گەشتیارییەکان لە کوالالومپور بریتین لە تاوەرەکانی پێترۆناس، ناوچەی بازاڕکردنی بوکیت بینتانگ، تاوەری کوالالومپور، شەقامی پیتالینگ (گەرەکی چینییەکان)، گۆڕەپانی سەربەخۆیی، وێستگەی شەمەندەفەری کوالالومپور، بینای پەرلەمان، کۆشکی نیشتمانی (Istana Negara)، پلانێتاریۆمی نیشتمانی، سەنتەری زانستی نیشتمانی، پێشانگای ھونەریی نیشتمانی (Balai Seni Negara)، شانۆی نیشتمانی (Istana Budaya)، مۆزەخانەی نیشتمانی، مۆزەخانەی شاھانە، مۆزەخانەی نەتەوەیی قوماش، مۆزەخانەی ھونەرە ئیسلامییەکان، مۆزەخانەی تەلەکۆم، مۆزەخانەی پۆلیسی شاھانەی مالیزیا، مزگەوتی نیشتمانی (Masjid Negara)، مزگەوتی ناوچەی فیدراڵی (Masjid Wilayah)، بینای سوڵتان عەبدولسەمەد، شانۆی شاری DBKL (Panggung Bandaraya)، مەیدانی پاسار، بازاڕی ناوەندی، پارکی باڵندەکانی کەی‌ئێڵ، پارکی پەپوولەی کەی‌ئێڵ، ئەکواریای کەی‌ئێڵ‌سی‌سی، پردی سالۆما (Pintasan Saloma)، مۆنیۆمێنتی نیشتمانی، و شوێنە ئاینییەکانی وەکوو مزگەوتی سوڵتان عەبدولسەمەد جامیک، پەرستگای تیان ھۆو و بوودیست ماھا ڤیھارا لە بریکفیڵدس.[١٠٥][١٠٦]

کوالالومپور میوانداری چەندین فێستیڤاڵی کولتووری دەکات وەک ڕێپێوانی تایپوسام لە پەرستگای سری ماھاماریاممان. ھەموو ساڵێک لە کاتی ئاھەنگگێڕانی تایپوسامدا، گالیسکەیەکی زیوین کە پەیکەری لۆرد موروگای ھەڵگرتووە لەگەڵ ھاوسەرەکانی ڤالی و تێیڤایانی بەناو شارەکەدا دەسووڕێندرێنەوە کە لە پەرستگاکەوە دەست پێدەکات و دەگاتە ناو ئەشکەوتەکانی باتو لە قەزای دراوسێی گۆمباک، سێلانگۆر.[١٠٧] ناوچەی سەرەکیی کاتبەسەربردن و بازاڕکردنی شارەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە سێگۆشەی زێڕیندا کۆبووەتەوە کە پێکھاتووە لە شەقامی پی. ڕاملی، شەقامی سوڵتان ئیسماعیل، شەقامی بوکیت بینتانگ، شەقامی ئامپانگ و ڕێڕەوی بینتانگ.[١٠٨]

Bukit Bintang 26
ناوچەی بوکیت بینتانگ کە لە کۆمەڵگەی پاڤیلیۆنەوە گیراوە ٩ی ئایاری ٢٠٢٦

فرۆشتنی تاک (ڕیتەیل)

[دەستکاری]

کوالالومپور بەتەنھا ٦٦ مۆڵی بازاڕکردنی ھەیە و ناوەندی فرۆشتنی تاک و مۆدەیە ھەم بۆ مالیزیا و ھەم بۆ باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا.[١٠٩] بازاڕکردن لە مالیزیا بەشداربوو بە بڕی ٧.٧ ملیار ڕینگمیت (٢.٢٦ ملیار دۆلار) یان ٢٠.٨ لەسەدی کۆی داھاتی گەشتیاری کە ٣١.٩ ملیار ڕینگمیت بوو لە ساڵی ٢٠٠٦دا.[١١٠]

سوریا کەی‌ئێڵ‌سی‌سی یەکێکە لە شوێنە سەرەکییەکانی بازاڕکردنی ئاست-بەرزی مالیزیا بەھۆی شوێنەکەی لە ژێر تاوەرەکانی پێترۆناس. بێجگە لە سوریا کەی‌ئێڵ‌سی‌سی، ناوچەی بوکیت بینتانگ زۆرترین چڕی مۆڵەکانی بازاڕکردنی ھەیە لە کوالالومپور. ئەمانە لەخۆدەگرێت: پاڤیلیۆن کەی‌ئێڵ، فارێنھایت ٨٨، پلازا لۆو یات، بێرجایا تایمز سکوێر، لۆت ١٠، پلازای سونگەی وانگ، گالەریی ستارھیل، لالاپۆرت بی بی سی سی، مۆڵی شاری کویل و ئەڤێنیو کەی.[١١١] ناوچەی چانگکات لە بوکیت بینتانگ میوانداری چەندین کافێ، شوێنی نانخواردنی کراوە (alfresco)، چالاکیی نایاساییی وەکوو لەشفرۆشی و زیاتریش دەکات. بەناوبانگترینە وەک یەکێک لە ناوچەکانی گڵۆپ-سوور لە کوالالومپور.[ژێدەر پێویستە] ناوچەی بانگسار ھەروەھا چەند کۆمەڵگەیەکی بازاڕکردنی ھەیە، لەوانە گوندی بانگسار، سەنتەری بازاڕکردنی بانگسار، مۆڵی دەروازەی کەی‌ئێڵ، بانگساری باشوور، مۆڵی ئیکۆ سیتیی کەی‌ئێڵ، زە گاردنس، و مێگامۆڵی مید ڤالی.

بێجگە لە کۆمەڵگەکانی بازاڕکردن، کوالالومپور چەندین ناوچەی لە شارەکەدا تەرخانکردووە بۆ بەبازاڕکردنی بەرھەمە ناوخۆیییەکان وەکوو قوماشەکان، چنینەکان، و کارە دەستییەکان، بەتایبەتی لە شەقامی توانکو عەبدولڕەحمان. جلوبەرگی نەریتی مالایییە نەتەوەیییەکان، وەکوو باجو کورونگ و باجو کێبایا لێرە دەدۆزرێنەوە. گەڕەکی چینییەکانی کوالالومپور، کە بەگشتی بە شەقامی پیتالینگ ناسراوە، یەکێکە لەوانە. گەڕەکی چینییەکان چەندین بینای پێش سەربەخۆیی تێدایە کە کاریگەریی تەلارسازیی داگیرکاری و چینییەکانی گەروویان پێوە دیارە.[١١٢][١١٣]

لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە، وەزارەتی گەشتیاری مالیزیا بۆنەیەکی فرۆشتنی گەورەی بۆ بازاڕکردن لە مالیزیا ناساندووە. بۆنەی فرۆشتنە گەورەکە ساڵی سێ جار بەڕێوەدەچێت – لە ئازار، ئایار و کانوونی یەکەم – کە تێیدا ھەموو مۆڵەکانی بازاڕکردن ھاندەدرێن بەشداری بکەن بۆ بەھێزکردنی کوالالومپور وەک پێشەنگترین شوێنی بازاڕکردن لە ئاسیادا، کە تا ئێستا بەردەوامە بە فرۆشتنە گەورە نوێیەکان.[١١٤]

دیمۆگرافیا

[دەستکاری]
نەتەوەکانی کوالالومپور – سەرژمێری ٢٠٢٠[١١٥]
گرووپی نەتەوەیی ڕێژەی سەدی
بومیپوتراکان
  
 ٤٧٫٧٪
چینی
  
 ٤١٫٦٪
ھیندی
  
 ١٠٫٠٪
ئەوانی تر
  
 ٠٫٧٪
دانیشتووان بە ڕێژەی سەدی
بێجگە لە کەسانی بیانی کە ١٠.٥٪ی دانیشتووانی کوالالومپور پێکدەھێنن

کوالالومپور پڕدانیشتووترین شاری مالیزیایە، بە ژمارەی دانیشتووانی ٢.٠٧٦ ملیۆن لە سنووری شارەکەدا ھەتا ڕێکەوتی ٢٠٢٤. چڕیی دانیشتووانەکەی ٨٬١٥٧ inhabitants per square kilometre (٢١٬١٣٠/sq mi) یە، و چڕترین قەزای کارگێڕییە لە مالیزیا.[٣] دانیشتووانی شارەکە لەسەر زاری خەڵک بە کەی‌ئێڵایت (KLites) دەناسرێن.[١١٦] کوالالومپور ھەروەھا ناوەندی ناوچەی میترۆپۆلیتانی فراوانتری دۆڵی کلانگە کە پێکھاتووە لە پێتالینگ جایا، کلانگ، سوبانگ جایا، پوچۆنگ، شا عالەم، و گۆمباک، بە خەمڵاندنی ژمارەی دانیشتووانی میترۆپۆلیتان بە ٧.٢٥ ملیۆن ھەتا ڕێکەوتی ٢٠١٧.[ژێدەر پێویستە]

دانیشتووانە ھەمەچەشنەکەی کوالالومپور سێ گرووپە نەتەوەیییە سەرەکییەکەی وڵات لەخۆدەگرێت: مالایییەکان، چینییەکان، و ھیندییەکان، ھەرچەندە شارەکە تێکەڵەیەک لە کولتوورەکانی تریشی تێدایە وەک ئەوراسییەکان، کادازانەکان، ئیبانەکان و ڕەگەزە ڕەسەنەکانی تر لە سەرتاسەری مالیزیاوە.[٩٦][١١٧]

دیمۆگرافیای مێژوویی

[دەستکاری]
دانیشتووانی مێژوویی
ساڵدان.±%
1890 ٢٠٬٠٠٠—    
1900 ٣٠٬٠٠٠+50.0%
1931 ١١١٬٤١٨+271.4%
1957 ٣١٦٬٥٣٧+184.1%
1970 ٤٥١٬٢٠١+42.5%
1974 ٦١٢٬٠٠٤+35.6%
1980 ٩١٩٬٦١٠+50.3%
1991 ١٬١٤٥٬٣٤٢+24.5%
2000 ١٬٣٠٥٬٧٩٢+14.0%
2010 ١٬٥٨٨٬٧٥٠+21.7%
2020 ١٬٩٨٢٬١١٢+24.8%
کوالالومپور وەک ناوچەیەکی فیدراڵی لە ساڵی ١٩٧٤ فراوان بوو
سەرچاوە: داڕێژە:My10[١١٨][٣٤]

لە ڕووی مێژووییەوە، کوالالومپور شارێکی زۆرینە چینی بوو، ھەرچەندە لەم دواییانەدا پێکھاتەی بومیپوترای شارەکە بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کردووە و ئێستا ئەوان گرووپی زاڵن. کوالالومپوری ساڵی ١٨٧٢ لە تەنیشت ڕووباری کلانگ لەلایەن فرانک سوێتێنھامەوە بە "گوندێکی تەواو چینی" وەسف کرابوو، ھەرچەندە قەڵایەکی دارینی مالایی پێشتر لە بوکیت ناناس لەو کاتەدا ھەبووە.[٣٢]

تا ساڵی ١٨٧٥، دوای کۆتایی ھاتنی بەشداری مالایییەکانی پاھانگ لە شەڕی ناوخۆی سێلانگۆردا، سوێتێنھام تێبینیی گەڕەکە مالایییەکانی لە نزیک ناوچە چینییەکە کردبوو لە نەخشەیەکی سەرەتایی کە کێشابووی. دەوترا کە ١,٠٠٠ چینی و ٧٠٠ مالایی لە شارۆچکەکەدا ھەن لەم سەردەمەدا. زۆرێک لە مالایییەکان لەوانەیە لە دوای جەنگەکە لە کوالالومپور نیشتەجێ بووبێتن.[٣٢] دانیشتووانی کوالالومپور لە ساڵی ١٨٨٠دا بەرزبووەوە بۆ نزیکەی سێ ھەزار کاتێک کرا بە پایتەختی سێلانگۆر.[١١٩] بەشێکی گرنگی دانیشتووانە مالایییەکەی کوالالومپور لەم ماوەیەدا پێکھاتبوون لەو مالایییانەی کە بەریتانییەکان لە ساڵی ١٨٨٠دا دایانمەزراندبوون، زۆربەیان لە لادێکانی مالاکاوە، بۆ دامەزراندنی ھێزێکی پۆلیسی لە ٢٠٠ بۆ ٣٠٠ کەس، کە زۆرێکیان خێزانەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنا.[١٢٠] زۆرێک لە مالایییەکان لە بنەڕەتدا لە دوورگەکانی تری دوورگەگەی مالاییەوە ھاتبوون وەک سوماترا و جاڤا. ماندایلینگەکان، مینانگکاباوەکان، جاڤایییەکان، و بوگیسییەکان دەستیان کرد بە گەیشتن بە کوالالومپور لە سەدەی ١٩یەمدا، لەکاتێکدا ئاچێیییەکان لە کۆتایی سەدەی ٢٠ەمدا گەیشتن.[١٢١] لە دەیەکانی دواتردا کە شارۆچکەکە دروستکرایەوە، بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کرد بەھۆی لێشاوی گەورەی کۆچبەرانەوە، کە ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر بەھۆی دروستکردنی ھێڵی شەمەندەفەرەوە بوو لە ساڵی ١٨٨٦ کە کوالالومپوری بە کلانگەوە بەستەوە.[٣٤]

سەرژمێرییەکی ساڵی ١٨٩١ بە وردییەکی نادیارەوە ئاماژەی بە بوونی ٤٣,٧٩٦ دانیشتوو کرد، کە ٧٩٪یان چینی بوون (٧١٪ی چینییەکان ھاکا بوون، بەڵام لەوانەیە زۆرتر ھەژمار کرابێتن)، ١٤٪ مالایی، و ٦٪ ھیندی بوون.[١١٩] ڕاپرسییەکی تر کە لەوانەیە وردتر بێت دانیشتووانی کوالالومپوری لە ساڵی ١٨٩١ بە نزیکەی ١٩,٠٠٠ کەس دانا، بە ٧٣٪ چینی و ١٢٪ بۆ ھەریەک لە مالایی و ھیندییەکان.[١٢٢] گەشەسەندنی خێرای لاستیک لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا بووە ھۆی زیادبوونێکی تری دانیشتووان، لە ٣٠,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٠٠ەوە بۆ ٨٠,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٢٠دا.[١٢٣]

لە ساڵی ١٩٣١، ٦١٪ی ئەو ١١١,٤١٨ دانیشتووەی کوالالومپور چینی بوون،[١١٨] و لە ساڵی ١٩٤٧دا ٦٣.٥٪ بوون. بەڵام مالایییەکان، دەستیان کرد بە نیشتەجێبوون لە کوالالومپور بە ژمارەی بەرچاو، بەشێکی بەھۆی دامەزراندن لە حکومەت، ھەروەھا فراوانبوونی شارەکە کە ناوچە گوندنشینەکانی دەوروبەری لەخۆگرت کە زۆرێک لە مالایییەکانی لێ دەژیا. لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧ و ١٩٥٧دا، دانیشتووانی مالایی لە کوالالومپور لە ١٢.٥٪ەوە بۆ ١٥٪ زیادیکرد، لەکاتێکدا ڕێژەی چینییەکان دابەزی.[١١٨] ئەم پرۆسەیە دوای سەربەخۆییی مالایا بەردەوام بوو بە گەشەسەندنی خزمەتگوزاریی مەدەنی کە زۆرینەی مالایی بوون، و دواتر جێبەجێکردنی سیاسەتی نوێی ئابووری کە ھانی بەشداریکردنی مالایییەکان دەدا لە پیشەسازییە شارییەکان و بازرگانیدا. لە ساڵی ١٩٨٠ ژمارەی دانیشتووانی کوالالومپور گەیشتبووە سەرووی ملیۆنێک،[١٢٤] کە ٥٢٪ چینی، ٣٣٪ مالایی، و ١٥٪ ھیندی بوون.[١٢٥] لە ساڵی ١٩٨٠ تا ٢٠٠٠ ژمارەی بومیپوتراکان بە ڕێژەی ٧٧٪ زیادی کرد، بەڵام ھێشتا ژمارەی چینییەکان لە کوالالومپور زیاتر بوو لە بومیپوتراکان لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠دا بە ڕێژەی ٤٣٪ بەراورد بە ٣٨٪.[٩٦][٦٢] تا سەرژمێریی ٢٠١٠، بەپێی ئاماری وەزارەتی ئامار و بەبێ ھەژمارکردنی کەسانی بیانی، دانیشتووانی مالایی لە کوالالومپور بۆ ٤٤.٧٪ (٤٥.٩٪ بومیپوترا) بەرزبووەوە، و پێشی دانیشتووانە چینییەکەی گرتەوە کە ٤٣.٢٪ بوون.[١٢٦] لە سەرژمێریی ٢٠٢٠دا، ڕێژەی دانیشتووانی بومیپوترا لە کوالالومپور گەیشتە نزیکەی ٤٧.٧٪، کە دانیشتووانە چینییەکە ٤١.٦٪ و ھیندییەکانیش ١٠.٠٪ بوون.[١١٥][١١٥] ھەروەھا ئەم ئامارانە ژمارەیەکی بەرچاو لە کۆچبەرانی نایاسایی لەخۆناگرن.[١٢٧] کوالالومپور یەکێکە لەو سێ ویلایەتەی کە تێیدا کەمتر لە ٥٠٪ی دانیشتووان خۆیان وەک موسڵمان دەناسێنن، دووەکەی تریش بریتین لە پینانگ و ساراوەک. تا سەرژمێریی ٢٠٢٠، دانیشتووانی کوالالومپور پێکھاتبوون لە ٤٥.٣٪ موسڵمان، ٣٢.٣٪ بوودیست، ٨.٢٪ ھیندوو، ٦.٤٪ مەسیحی، ١.٨٪ لە ئایینەکانی تر، و ٦.٠٪ بێ ئایین.[١١٥]

بە ئاراستەی میلەکانی کاتژمێر لە سەرەوەی چەپەوە: مزگەوتی نێگارا، پەرستگای تیان ھۆو، پەرستگای سری ماھاماریاممان، کڵێسای کاسۆلیکیی سانت جۆن

ئامارەکانی سەرژمێریی ٢٠١٠ ئاماژە بەوە دەکەن کە ٨٧.٤٪ی دانیشتووانی چینی خۆیان وەک بوودیست دەناسێنن، لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاو کە خۆیان وەک مەسیحی (٧.٩٪)، پەیڕەوکارانی ئایینە فۆلکلۆرییە چینییەکان (٢.٧٪) و موسڵمان (٠.٦٪) دەناسێنن. زۆرینەی دانیشتووانی ھیندی خۆیان وەک ھیندوو (٨١.١٪) دەناسێنن، لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاو کە خۆیان وەک مەسیحی (٧.٨٪)، موسڵمان (٤.٩٪) و بوودیست (٢.١٪) دەناسێنن. کۆمەڵگەی نا-مالایی بومیپوترا زۆرینەیان مەسیحین (٤٤.٩٪)، لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاو کە خۆیان وەک موسڵمان (٣١.٢٪) و بوودیست (١٣.٥٪) دەناسێنن. ھەموو بومیپوترا مالایییەکان موسڵمانن[١٢٨] ئەمەش بەھۆی مەرجێک لە پێناسەی مالایی لە دەستووری مالیزیادا کە پێویستە پەیڕەوی لە ئیسلام بکەن.[١٢٩]

بەھاسا مالیزیا (زمانی مالایی) زمانی سەرەکییە لە کوالالومپور. زۆرینەی مالایییە ناوخۆیییەکان بە زاراوەی سێلانگۆر قسە دەکەن (وەک زاراوەی جاھۆر-ڕیاو دەخوێندرێتەوە) بەڵام مالایییەکانی بەشەکانی تری ویلایەتەکە وەکوو کێدا، کێلانتان و تێرێنگانو، ھەروەھا ساراوەک و ھەروەھا مالاییی بروونێی کە لەلایەن ئەوانەی خەڵکی ساباح/لابوانن قسەی پێدەکرێت، بە شێوەیەکی بەرچاو شێوەزارەکانی خۆیان لە زمانی مالایی بەکاردەھێنن.

دانیشتووانی کوالالومپور بە گشتی توانای خوێندنەوە و نووسینیان بە ئینگلیزی ھەیە، کە بەشێکی زۆریان وەک زمانی یەکەمی خۆیان بەکاریدەھێنن، بەتایبەتی لە نێو نەوە گەنجەکان و ھەندێک لە نەوەی پێگەیشتووەکان. ئینگلیزیی مالیزیا بە شێوەیەکی فراوان بەکاردێت.[١٣٠] ئامادەیییەکی بەھێزی ھەیە، بەتایبەتی لە بواری بازرگانیدا، و وەک زمانێکی ناچاری لە قوتابخانەکاندا دەوترێتەوە.[١١٧]

سەرەڕای ئەوەش، گرووپی زاراوەی کانتۆنیز زۆرینە پێکدەھێنن لە نێو دانیشتووانە چینییە ناوخۆیییەکاندا، ھۆکین و ماندارین بەرچاون، چونکە ئەوانیش بە شێوەیەکی فراوان لە نێو کۆمەڵگە چینییەکاندا قسەیان پێدەکرێت.[١٣١] زاراوەیەکی تری چینیی گەورە کە قسەی پێدەکرێت ھاکایە.

لەکاتێکدا تامیل زاڵە لە نێو دانیشتووانە ھیندییە ناوخۆیییەکاندا، زمانە ھیندییەکانی تریش کە لەلایەن کەمینەکانەوە قسەیان پێدەکرێت بریتین لە تێلووگوو، مالایالام، پەنجابی، و ھیندی.[١٣٢]

بێجگە لە مالایی، چەندین زمان ھەن کە لەلایەن ئەو کەسانەوە قسەیان پێدەکرێت کە بە ڕەچەڵەک ئیندۆنیزین، وەکوو مینانگکاباو[١٣٣] و جاڤایی.

ھەروەھا چەندین کەسی بیانی ھەن کە بە زمانەکانی عەرەبی، ژاپۆنی، کۆری، تایلەندی، ئیسپانی و ھتد قسە دەکەن، ھەروەھا چەندین زمانی ڕەسەنی جۆراوجۆر وەک سێمای، ئیبان، کادازاندوسون، بیدایو و زمانەکانی تر.

دیمەنی شار

[دەستکاری]
Panorama view of Kuala Lumpur in 2020
دیمەنی پانۆرامای کوالالومپور لە ساڵی ٢٠٢٠

تەلارسازی

[دەستکاری]
وێستگەی شەمەندەفەری کوالالومپور (ڕاست) پێچەوانەیە لەگەڵ بینای ئیدارەی کێرێتاپی تانا مێلایو (چەپ)، کە بینایەکی تاریکتر و ھاوشێوەی شێوازی موغەلییە. ھەردووکیان لەلایەن ئەی. بی. ھوباکەوە دیزاین کراون

تەلارسازیی کوالالومپور تێکەڵەیەکە لە کاریگەرییە داگیرکارییە کۆنەکان، نەریتە ئاسیایییەکان، ئیلھامە ئیسلامییە مالایییەکان، تەلارسازیی مۆدێرن، و تەلارسازیی پۆستمۆدێرن.[١٣٤] وەک شارێکی تا ڕادەیەک گەنج بە بەراورد بە پایتەختەکانی تری باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا وەک بانکۆک، جاکارتا و مانیلا، زۆربەی بینا داگیرکارییە دیارەکانی کوالالومپور لە کۆتایی سەدەی ١٩یەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم دروستکراون. ئەم بینایانە بە چەندین شێواز دیزاین کراون – شێوازی موغەلی/بوژانەوەی مۆری، تیۆدۆری ساختە، نیۆ-گۆتیک یان شێوازی یۆنانی-ئیسپانی یان تەلارسازی.[١٣٥] زۆربەی شێوازەکان دەستکاری کراون بۆ ئەوەی سەرچاوە ناوخۆیییەکان بەکاربھێنن و لەگەڵ کەشوھەوای ناوخۆیی بگونجێنرێن، کە بە درێژایی ساڵ گەرم و شێدارە. تەلارسازێکی دیاری سەردەمی سەرەتایی ئارسەر بێنیسۆن ھوباکە، کە چەندین بینای سەردەمی داگیرکاریی دیزاین کردووە، لەوانە وێستگەی شەمەندەفەری کوالالومپور و مزگەوتی جامیک.

پێش جەنگی جیھانیی دووەم، چەندین دوکان-خانوو، کە بە زۆری دوو نھۆمی بوون و دوکانیان لە نھۆمی زەمینیدا ھەبوو و شوێنی نیشتەجێبوونی جیاواز لە سەرەوە ھەبوو، لە دەوروبەری ناوەندی شارە کۆنەکە دروستکران. ئەم دوکان-خانووانە ئیلھامیان لە نەریتەکانی چینییەکانی گەروو و ئەورووپییەکان وەرگرتبوو.[١١٢][١١٣] ھەندێک لەم دوکان-خانووانە جێگەیان چۆڵکردووە بۆ پەرەپێدانی نوێ بەڵام ھێشتا چەندین دانەیان تا ئەمڕۆ ماونەتەوە لە ناوچەکانی مەیدانی پاسار بێسار (گۆڕەپانی بازاڕی کۆن)، گەڕەکی چینییەکان، شەقامی توانکو عەبدولڕەحمان، شەقامی دۆرایسامی، بوکیت بینتانگ و تێنگکات تۆنگ شین.

مزگەوتی جامیک (Masjid Jamek) یەکێکە لە کۆنترین مزگەوتەکان کە ھێشتا وەستاوە لە کوالالومپور، لە ساڵی ١٩٠٩ دروستکراوە.

سەربەخۆیی ھاوشان لەگەڵ گەشەی خێرای ئابووری لە ١٩٧٠ەکانەوە تا ١٩٩٠ەکان و لەگەڵ ئەوەی ئیسلام ئایینی فەرمییە لە وڵاتەکەدا، بووەتە ھۆی دروستکردنی بیناگەلێک کە تام و بۆیەکی ناوخۆیی و ئیسلامییان ھەیە لە سەرتاسەری شارەکەدا. زۆرێک لەم بینایانە دیزاینەکەیان لە کەلوپەلە نەریتییە مالایییەکانەوە وەرگرتووە وەکوو سۆنگکۆک و کێریس. ھەندێک لەم بینایانە مۆتیفی ئەندازەییی ئیسلامییان تێکەڵ بە دیزاینەکانی بیناکە کردووە، ئەمەش بەھۆی سنووردارکردنەکانی ئیسلام لەسەر لاساییکردنەوەی سروشت لە ڕێگەی وێنەکێشانەوە.[١٣٦] نموونەی ئەم بینایانە بریتین لە تاوەری تەلەکۆم، تاوەری مایبانک، کۆمەڵگەی دایابومی، و ناوەندی ئیسلامی.[١٣٧] ھەندێک بینای وەکوو مۆزەخانەی ھونەرە ئیسلامییەکانی مالیزیا و پلانێتاریۆمی نیشتمانی دروستکراون بۆ ئەوەی وا دەربکەون کە شوێنی پەرستنن، و تەواو کراون بە قوبە و مینارە، لەکاتێکدا لە ڕاستیدا شوێنی زانست و مەعریفەن. تاوەرەکانی پێترۆناس بە بەرزی ٤٥٢-مەتر (١٬٤٨٣ پێ) بەرزترین بینا دووانەیییەکانن لە جیھاندا و بەرزترین بینا بوون لە وڵاتەکەدا تا ئەوکاتەی زە ئێکسچەینج ١٠٦ بە ١.٧ مەتر پێشی کەوت لە ساڵی ٢٠١٩دا.[١٣٨] ئەوان دیزاین کراون بۆ ئەوەی لەو مۆتیفانە بچن کە لە ھونەری ئیسلامیدا دەدۆزرێنەوە.[١٣٩]

تەلارسازیی مۆدێرنی درەنگ و پۆستمۆدێرن لە کۆتایی ١٩٩٠ەکان و سەرەتای ٢٠٠٠ەکاندا دەستی بە دەرکەوتن کرد. لەگەڵ گەشەسەندنی ئابووری، بینا کۆنەکانی وەکوو خانووی بۆک ڕووخێنراون بۆ ئەوەی جێگە بۆ بینای نوێ بکرێتەوە. بیناگەلێک کە تەواوی ڕووەکەیان شووشەیە لە سەرتاسەری شارەکەدا ھەن، کە دیارترین نموونەکانیان تاوەرەکانی پێترۆناس و سەنتەری کۆنفرانسی کوالالومپورن. ناوەندی بازرگانیی سەرەکیی کوالالومپور ئەمڕۆ گواستراوەتەوە بۆ ناوەندی شاری کوالالومپور (KLCC)، کە تیایدا چەندین بینای نوێ و بەرز بە تەلارسازیی مۆدێرن و پۆستمۆدێرنەوە ئاسۆی شارەکە پڕدەکەنەوە. بەپێی پێشبینیی پەنجا بەرزترین ناوچە شارنشینەکانی جیھان بۆ ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن ئەنجومەنی بینا بەرزەکان و شوێنی نیشتەجێبوونی شارییەوە، کوالالومپور پلەی ١٠ەمی گرتووە لە نێوان ئەو شارانەی کە زۆرترین بینای سەروو ١٠٠ مەتریان ھەیە کە کۆی بەرزییەکانیان دەگاتە ٣٤,٠٣٥ مەتر لە ٢٤٤ بینا بەرزەکانییەوە.[١٤٠]

پارکەکان

[دەستکاری]
پارکی کەی‌ئێڵ‌سی‌سی پارکێکی شاریی ٥٠ دۆنمییە کە دەکەوێتە سەنتەری شارەکە.

باخچەکانی ڕووەکیی پەردانا یان باخچەکانی دەریاچەکە، کە باخچەیەکی ڕووەکیی ٩٢-hectare (٢٣٠-acre) یە، یەکەم پارکی کاتبەسەربردن بوو کە لە کوالالومپور دروستکرا. بینای پەرلەمانی مالیزیا لە نزیکەوەیە، و کارکۆسا سێری نێگارا، کە سەردەمانێک شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمیی ئیدارەی داگیرکاریی بەریتانی بوو، ھەروەھا لێرە ھەڵکەوتووە. پارکەکە پارکی پەپوولە، پارکی ئاسک، باخچەی ئۆرکید، باخچەی ھیبیسکوس، و پارکی باڵندەکانی کوالالومپور لەخۆدەگرێت، کە گەورەترین پارکی باڵندەی داخراوە لە جیھاندا.[١٤١] پارکەکانی تری شارەکە بریتین لە باخچەی پەیکەرەکانی ئاسێان، پارکی کەی‌ئێڵ‌سی‌سی، باخچەکانی دەریاچەی تیتیوانگسا، باخچەکانی دەریاچەی میترۆپۆلیتان لە کێپۆنگ، تامان تاسیک پێرماسیوری (باخچەکانی دەریاچەی شاژن)، باخچەکانی ڕووەکیی بوکیت کیارا، پارکی ئەسپسواری و پارکی دۆڵی ڕۆژاوا لە نزیک تامان تون دکتۆر ئیسماعیل (TTDI)، و پارکی نێونەتەوەییی بوکیت جەلیل.

سێ دارستانی پارێزراو لە ناو شارەکەدا ھەن، یەدەگی دارستانی بوکیت ناناس لە ناوەندی شارەکەدا، کە کۆنترین دارستانی پارێزراوی تۆمارکراوە لە وڵاتەکەدا بە ڕووبەری ١٠٫٥٢ ha or ٢٦٫٠ acre، دارستانی پارێزراوی بوکیت سونگای پوتێ (٧٫٤١ ha or ١٨٫٣ acre) و دارستانی پارێزراوی بوکیت سونگای بێسی (٤٢٫١١ ha or ١٠٤٫١ acre). بوکیت ناناس، لە دڵی ناوەندی شارەکەدا، یەکێکە لە کۆنترین دارستانە پاکەکان لە جیھاندا کە لە ناو شارێکدا بێت.[١٤٢] ئەم ناوچە دارستانییە ماوانە ماڵی چەندین جۆری ئاژەڵن، بەتایبەتی مەیموون، مەیموونی دارستان، بزنی کورتەباڵا، بوودگێریگار، کۆترە و باڵندەکان.

دیمەنی کوالالومپور لە باخچەکانی دەریاچەی تیتیوانگساوە

پەروەردە

[دەستکاری]

بەپێی ئامارەکانی حکومەت، کوالالومپور ڕێژەی خوێندەواریی ٩٧.٥٪ بووە لە ساڵی ٢٠٠٠دا، کە بەرزترین ڕێژەیە لە ھەر ویلایەت یان ناوچەیەکی تر لە مالیزیا.[١٤٣] لە مالیزیا، مالایی زمانی وانەوتنەوەیە بۆ زۆربەی بابەتەکان لەکاتێکدا ئینگلیزی بابەتێکی ناچارییە، بەڵام ھەتا ڕێکەوتی ٢٠١٢، ئینگلیزی ھێشتا زمانی وانەوتنەوە بوو بۆ بیرکاری و زانستە سروشتییەکان بۆ ھەندێک قوتابخانە. ھەندێک قوتابخانە وانەوتنەوە بە زمانی ماندارین و تامیل پێشکەش دەکەن بۆ ھەندێک بابەت.[١٤٤]

کوالالومپور ١٤ دامەزراوەی خوێندنی باڵا، ٧٩ قوتابخانەی ئامادەیی، ١٥٥ قوتابخانەی سەرەتایی، و ١٣٦ باخچەی ساوایانی تێدایە.[١٤٥]

دیمەنی شاریی زانکۆی مالایا.

کوالالومپور ماڵی زانکۆی مالایا (UM)ە. ئەم زانکۆیە کە لە ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە، کۆنترین زانکۆیە لە مالیزیا، و یەکێکە لە کۆنترینەکان لە ناوچەکەدا.[١٤٦] ئەم زانکۆیە وەک باشترین زانکۆ لە مالیزیا، ٢٢ەمین باشترین لە ئاسیا، و سێیەم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا پۆلێن کرا لە ڕیزبەندیی زانکۆکانی جیھانی QS بۆ ساڵی ٢٠١٩.[١٤٧] لە ساڵانی دواییدا، ژمارەی خوێندکارە نێونەتەوەیییەکان لە زانکۆی مالایا زیادی کردووە، ئەمەش لە ئەنجامی ئەو ھەوڵە زۆرانەی دراون بۆ ڕاکێشانیان.[١٤٨]

زانکۆکانی تری ناو کوالالومپور بریتین لە زانکۆی مالایا-وێڵز (UM-Wales)، زانکۆی نێونەتەوەییی ئیسلامیی مالیزیا (IIUM)، کۆلێژی زانکۆی تونکو عەبدولڕەحمان (TARUC)، زانکۆی UCSI (UCSI)، زانکۆی تەیلەرز (TULC)، زانکۆی پزیشکیی نێونەتەوەیی (IMU)، زانکۆی کراوەی مالیزیا (OUM)، زانکۆی کوالالومپور (UniKL)، زانکۆی پێردانا (PU)، زانکۆی کراوەی واواسان (WOU)، زانکۆی ھێڵپ و کەمپی لقی زانکۆی نیشتمانیی مالیزیا (UKM) و زانکۆی تەکنۆلۆژیای مالیزیا (UTM). زانکۆی بەرگریی نیشتمانیی مالیزیا دەکەوێتە بنکەی سوپای سونگای بێسی، لە بەشی باشووری ناوەڕاستی کوالالومپور. ئەم زانکۆیە دامەزرا بۆ ئەوەی ببێتە ناوەندێکی سەرەکی بۆ لێکۆڵینەوەکانی سەربازی و تەکنۆلۆژیای بەرگری. ئەم دامەزراوەیە لێکۆڵینەوەکانی سوپا، ھێزی دەریایی، و ھێزی ئاسمانی لەخۆدەگرێت.[١٤٩]

گەورەشاری کوالالومپور ھەڵبژاردەیەکی زۆر فراوانتری زانکۆکان لەخۆدەگرێت لەوانەش چەندین لقی نێونەتەوەیی وەک کەمپی زانکۆی مۆناش لە مالیزیا، کەمپی زانکۆی نۆتینگەھام لە مالیزیا و زانکۆی شیامێن لە مالیزیا.

چاند

[دەستکاری]

ھونەرەکان

[دەستکاری]
فریزیەک کە مێژووی مالیزیا پیشان دەدات لە مۆزەخانەی نیشتمانی.

کوالالومپور ناوەندێکە بۆ چالاکییە کولتوورییەکان و بۆنەکان لە مالیزیا. لە نێو سەنتەرەکاندا مۆزەخانەی نیشتمانی (Muzium Negara) ھەیە، کە دەکەوێتە بەدرێژایی ماھامێرو ھایوەی. کۆمەڵەکانی ئەم مۆزەخانەیە پێکھاتوون لە پارچە شوێنەوارییەکان و تابلۆکان کە لە سەرتاسەری وڵاتەوە کۆکراونەتەوە.[١٥٠] مۆزەخانەی ھونەرە ئیسلامییەکانی مالیزیا، کە زیاتر لە حەوت ھەزار پارچە شوێنەواری ئیسلامیی تێدایە لەوانەش پێشانگای دەگمەن و کتێبخانەیەک بۆ کتێبەکانی ھونەری ئیسلامی، گەورەترین کۆمەڵەی ھونەری ئیسلامییە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا.[١٥١] کۆمەڵەی مۆزەخانەکە نەک تەنھا تیشک دەخاتە سەر کارەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەڵکو کارەکانی شوێنەکانی تری ئاسیاش لەخۆدەگرێت، وەک چین و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا. کوالالومپور کۆمەڵگەیەکی کاری دەستی ھەیە لەگەڵ مۆزەخانەیەک کە جۆرەھا قوماش، سیرامیک، کاری دەستی کانزایی، و بەرھەمی چنراو نمایش دەکات. زانیاری لەسەر پرۆسەی بەرھەمھێنان بە شێوەی دیۆراما پیشان دەدرێت، بە تەواوی لەگەڵ ڕاستییە مێژووییەکان، تەکنیکەکان، و کەلوپەلە نەریتییەکان. لە نێو ئەو پرۆسەیانەی کە پیشان دەدرێن بریتین لە دروستکردنی گۆزە، ھەڵکۆڵینی ئاڵۆزی دار، زیوینگەری، چنینی قوماشی سۆنگکێت، مۆرکردنی نەخشەکانی باتیک لەسەر قوماش، و بەلەمسازی.[١٥٢]

پردی سالۆما کاتی خۆرئاوابوون، لەگەڵ تاوەری پێترۆناس لە پشتەوە.

دیارترین شوێنی ھونەرەکانی نواندن ھۆڵی فیلھارمۆنیکی پێترۆناسە کە دەکەوێتە ژێر تاوەرەکانی پێترۆناسەوە. ئۆرکێسترای نیشتەجێی شوێنەکە بریتییە لە ئۆرکێسترای فیلھارمۆنیکی مالیزیا (MPO)، کە پێکھاتووە لە مۆسیقاژەنان لە سەرتاسەری جیھانەوە، و کۆنسێرتی ڕێکخراو، کۆنسێرتی ژوور، و نمایشی کولتووری نەریتی پێشکەش دەکات.[١٥٣] سەنتەری ھونەرەکانی نواندنی کوالالومپور (KLPac) لە سێنتولی ڕۆژاوا و سەنتەری ھونەرەکانی نواندنی دامانسارا (DPac) لە دامانسارا پێردانا دوو لە دامەزراوترین سەنتەرەکانن لە وڵاتەکەدا بۆ ھونەرەکانی نواندن، بەتایبەتی شانۆ، شانۆگەرییەکان، مۆسیقا، و نمایشی فیلم. چەندین بەرھەمی ناوخۆیی لەخۆگرتووە و پاڵپشتیکاری ھونەرمەندانی سەربەخۆی ناوخۆیی و ناوچەیی بووە بۆ نمایشکردن.[١٥٤] فێستیڤاڵی مۆسیقای داھاتووی ئاسیا لە ساڵی ٢٠١٢ەوە لە شارەکەدا بەڕێوەدەچێت، کە ھونەرمەندانی ناوخۆیی و نێونەتەوەیی لەخۆدەگرێت.[١٥٥]

پێشانگای ھونەریی نیشتمانیی مالیزیا دەکەوێتە شەقامی تێمێرلۆ، لەسەر شەقامی تون ڕەزاق لەسەر ڕووبەری ٥٫٦٧-hectare (١٤٫٠-acre) لە تەنیشت شانۆی نیشتمانی (ئیستانا بودایا) و کتێبخانەی نیشتمانییە. تەلارسازیی پێشانگاکە توخمەکانی تەلارسازیی نەریتی مالایی لەگەڵ تەلارسازی مۆدێرنی ھاوچەرخ تێکەڵ کردووە. پێشانگای ھونەری نیشتمانی وەک سەنتەرێکی نایابی کاردەکات و پارێزەری میراتی ھونەریی نیشتمانییە. پێشانگای تاوەری ئیلھام لە نزیک وێستگەی میترۆی ئامپانگ پارک پێشانگای کارەکانی ھونەرمەندانی ناوخۆیی و بیانی لەخۆدەگرێت.[١٥٦]

کوالالومپور ساڵانە میوانداریی فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی خواردنی مالیزیا دەکات.[١٥٧] بۆنەیەکی تری ساڵانە کە شارەکە میوانداریی دەکات بریتییە لە ھەفتەی مۆدەی کوالالومپور،[١٥٨] کە براندە نێونەتەوەیییەکان و دیزاینەرە ناوخۆیییەکان لەخۆدەگرێت. ھەروەھا، کوالالومپور وەک پایتەختی جیھانیی کتێب بۆ ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن یوونێسکۆوە دیاری کرا.[١٥٩]

وەرزش و کاتبەسەربردن

[دەستکاری]
یاریگای نیشتمانیی بوکیت جەلیل یاریگایەکی فرەمەبەستی ھەموو-دانیشتنە کە لە کانوونی دووەمی ١٩٩٥ دروستکراوە.

کوالالومپور چەندین پارک، باخچە و شوێنی کراوەی ھەیە بۆ مەبەستی کاتبەسەربردن. کۆی زەویی کراوە بۆ بەکارھێنانی دامەزراوە وەرزشی و کاتبەسەربردنەکان لە شارەکەدا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە بە ڕێژەی ١٦٩.٦ لەسەد لە ٥٫٨٦ square kilometre (١٬٤٥٠ acre) لە ساڵی ١٩٨٤ەوە بۆ ١٥٫٨ square kilometre (٣٬٩٠٠ acre) لە ساڵی ٢٠٠٠دا.[١٦٠]

کوالالومپور وەک یەکێک لە شارە میواندارەکان بۆ پاڵەوانێتیی جیھانیی فۆرمولا یەک لە ساڵی ١٩٩٩ تا ٢٠١٧ ناسرابوو.[١٦١] پێشبڕکێی ئۆتۆمبێلی چەرخ-کراوەی A1 Grand Prix[١٦٢] ئەنجام دەدرا تا ئەوکاتەی زنجیرەکە لە ساڵی ٢٠٠٩ ھەڵوەشایەوە. پێشبڕکێکانی خەڵاتی گەورەی ماتۆڕسکیل (مۆتۆ جی‌پی)[١٦٣] لە شۆستەی نێونەتەوەییی سێپانگ لە سێپانگ لە ویلایەتی دراوسێی سێلانگۆر بەڕێوەدەچێت. ڕووداوی فۆرمولا یەک بەشدارییەکی بەرچاوی ھەبوو لە ھاتنی گەشتیاران و داھاتی گەشتیاری بۆ کوالالومپور. ئەمە بەڕوونی دەرکەوت لە کاتی قەیرانی داراییی ئاسیا لە ساڵی ١٩٩٨. سەرەڕای ئەوەی شارەکانی سەرتاسەری ئاسیا بەدەست کەمبوونەوەی ھاتنی گەشتیارانەوە دەیانناڵاند، لە کوالالومپور ھاتنی گەشتیاران لە ٦,٢١٠,٩٠٠ لە ساڵی ١٩٩٧ەوە بۆ ١٠,٢٢١,٦٠٠ لە ساڵی ٢٠٠٠ بەرزبووەوە، یان بەرێژەی ٦٤.٦٪.[١٦٤] لە ساڵی ٢٠١٥دا، شۆستەی سەر شەقامی کوالالومپور دروستکرا بۆ میوانداریکردنی ڕووداوی پێشبڕکێی ئۆتۆمبێلی خەڵاتی گەورەی شاری کوالالومپور.

تۆپی پێ یەکێکە لە باوترین وەرزشەکان لە کوالالومپور. پاڵەوانێتیی مێردێکا بە شێوەیەکی سەرەکی لە یاریگای مێردێکا بەڕێوەدەچێت. یاریگای نێگارا ھەروەھا دەکەوێتە تەنیشتییەوە کە یەکێکیشە لە کۆنترین یاریگا داخراوەکان لە وڵاتەکەدا. شارەکە ھەروەھا ماڵی یانەی کوالالومپور سیتییە، کە لە سوپەرلیگی مالیزیادا یاری دەکات. کوالالومپور میوانداریی پاڵەوانێتیی فەرمیی پاڵەوانێتیی باسکەی ئاسیای کرد لە ساڵانی ١٩٦٥، ١٩٧٧ و ١٩٨٥. ھاندەرانی باسکەی شارەکە ھانی تیمی نیشتمانیی باسکەی مالیزیایان دا بۆ گەیشتن بە چوار تیمی کۆتایی لە ساڵی ١٩٨٥، کە باشترین ئەنجامی تیمەکە بوو تا ئێستا. سەرەڕای ئەوە، شارەکە ماڵی یانەی دراگۆنەکانی کوالالومپورە، کە پاڵەوانی ساڵی ٢٠١٦ی خولی باسکەی ئاسیان (ASEAN Basketball League) بوون.[١٦٥] تیمەکە یارییە ناوخۆیییەکانی لە یاریگای MABA ئەنجام دەدات.

خەڵاتی گەورەی کەی‌ئێڵ CSI 5*، کە ڕووداوێکی نێونەتەوەیی پێنج-ئەستێرەیی ئەسپسواریی بازدانی نمایشییە، ساڵانە لە شارەکەدا بەڕێوەدەچێت.[١٦٦] ڕووداوە وەرزشییە ساڵانەکانی تر کە شارەکە میواندارییان دەکات بریتین لە ڕاکردنی تاوەری کەی‌ئێڵ،[١٦٧] بازدانی بەیسی نێونەتەوەییی تاوەری کەی‌ئێڵ لە شۆستەی مێردێکا و ماراسۆنی نێونەتەوەییی کوالالومپور. کوالالومپور ھەروەھا یەکێکە لە قۆناغەکانی پێشبڕکێی پاسکیلسواریی توور دێ لانگکاوای.[١٦٨] پاڵەوانێتیی ساڵانەی بدمنتۆنی سوپەر سیریزی کراوەی مالیزیا لە کوالالومپور بەڕێوەدەچێت.

کوالالومپور ھەروەھا شوێنی لەدایکبوونی یاریی ھاشینگە (Hashing)، کە لە کانوونی یەکەمی ١٩٣٨ دەستی پێکرد کاتێک کۆمەڵێک ئەفسەری داگیرکاریی بەریتانی و بیانییەکان، کە ھەندێکیان لە یانەی سێلانگۆر بوون، دەستیان کرد بە کۆبوونەوە لە ئێوارانی دووشەممە بۆ ڕاکردن، بە شێوازێک کە لەسەر نەریتی بەریتانیی Paper Chase یان "کەروێشک و سەگەکان" (Hare and Hounds) دروستکرابوو.[١٦٩]

کوالالومپور شاری میوانداری یارییەکانی کۆمۆنوێڵسی ١٩٩٨ بوو.

کوالالومپور میوانداری دانیشتنی ١٢٨ەمی IOCی کرد لە ساڵی ٢٠١٥ کە تێیدا IOC شاری پەکینی وەک شاری میوانداری ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠٢٢[١٧٠] و لۆزانی وەک شاری میوانداری ئۆڵۆمپیادی لاوانی زستانەی ٢٠٢٠ ھەڵبژارد.[١٧١]

گواستنەوە

[دەستکاری]
دیوارە ھەڵکۆڵراوە نەخشێنراوەکەی کە ڕوکون نێگارا (بەڵێننامەی نیشتمانیی مالیزیا) پیشان دەدات، لە ئاستی ڕێڕەوی سەرەوەی وێستگەی میترۆی مێردێکا.
ھاتوچۆی ڕێگای شەقامی کوچینگ، کوالالومپور لە کاتی نیوەڕۆدا

وەک لە زۆربەی شارەکانی تری ئاسیادا، شۆفێریکردن ھەڵبژاردەی سەرەکییە بۆ ھاتوچۆکردن لە کوالالومپور.[١٧٢] ھەموو بەشێکی شارەکە بەباشی بە ڕێگا خێراکانەوە بەستراوەتەوە. کوالالومپور تۆڕێکی گشتگیری ڕێگاوبانی ھەیە و پلانی پەرەپێدانی زیاتری گواستنەوەشی ھەیە.[١٧٣] گواستنەوەی گشتی چەندین جۆری گواستنەوە لەخۆدەگرێت وەکوو پاس، شەمەندەفەر و تەکسی. سەرەڕای ھەوڵەکان بۆ بەرەوپێشبردنی گواستنەوەی گشتی، ڕێژەی بەکارھێنان نزمە، کە ١٦ لەسەدی دانیشتووان بووە لە ساڵی ٢٠٠٦دا.[١٧٢] بەڵام، لە ساڵانی دواییدا بەکارھێنانی گواستنەوەی گشتی زیادی کردووە بەھۆی فراوانبوونی تۆڕی شەمەندەفەرەوە. [١٧٤] زۆربەی جۆرەکانی گواستنەوەی گشتیی شاری لە کوالالومپور و دۆڵی کلانگ لەلایەن کۆمپانیای پراسارانا مالیزیاوە بەڕێوەدەبرێن لە ڕێگەی کۆمپانیاکانی سەر بە خۆی وەکوو ڕاپید ڕەیل و ڕاپید پاس، کە ناوی براندی ڕاپید کەی‌ئێڵ بەکاردەھێنن.[١٧٥] لەدوای وەرگرتنی لە کۆمپانیای Intrakota Komposit Sdn Bhd، پراسارانا مالیزیا تەواوی تۆڕی پاسەکانی کوالالومپور و ناوچەی میترۆپۆلیتانی دۆڵی کلانگی دووبارە داڕشتەوە[١٧٦] بۆ زیادکردنی ژمارەی سەرنشینان و باشترکردنی سیستەمی گواستنەوەی گشتیی کوالالومپور. پراسارانا مالیزیا سیستەمی مەکۆ و چەق (hub and spoke)ی پەیڕەو کردووە بۆ دابینکردنی بەستنەوەی باشتر، و کەمکردنەوەی پێویستی بە پاسی زیاتر.[١٧٧][١٧٨] کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ لە ١٦ی نیسانی ٢٠٠١ زیاد کرا و وەک ناوەندی نوێی گواستنەوە بۆ سیستەمی ترانزێتی یەکگرتووی دۆڵی کلانگ کاردەکات.

شەمەندەفەری شاری

[دەستکاری]
گواستنەوەی شەمەندەفەری شاریی سەرەکی لە کوالالومپور. چەپ لە سەرەوە: ھێڵی میترۆی کاجانگ، ھێڵی میترۆی پوتراجایا، ھێڵەکانی ئێڵ‌ئار‌تی ئامپانگ و سری پیتالینگ، ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی کێلانا جایا، مۆنۆرەیڵی کەی‌ئێڵ و کەی‌تی‌ئێم کۆمیوتەر

کەی‌تی‌ئێم کۆمیوتەر، کە خزمەتگوزارییەکی شەمەندەفەری ناوچەیییە و لەلایەن کۆمپانیای کێرێتاپی تانا مێلایو (KTM)ەوە خاوەندارێتی و بەڕێوەدەبرێت، لە ساڵی ١٩٩٥ وەک یەکەمین سیستەمی ترانزێتی شەمەندەفەر ناسێندرا بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکانی شەمەندەفەری ناوخۆیی لە کوالالومپور و ناوچە دەوروبەرییەکانی دۆڵی کلانگ. دواتر خزمەتگوزارییەکان فراوان کران بۆ بەشەکانی تری مالیزیا لەگەڵ ناساندنی کەرتەکانی باکوور و باشوور.[١٧٩] تۆڕی ١٧٥ کم (١٠٩ میلی)ی کەی‌تی‌ئێم کۆمیوتەر لە کەرتی ناوەندی ٥٨ وێستگەی ھەیە. پێکھاتووە لە دوو ھێڵی پەڕینەوەی شار، ئەوانیش داڕێژە:Lnl و داڕێژە:Lnl. گۆڕین لە نێوان دوو ھێڵە سەرەکییەکە دەتوانرێت بکرێت لە ھەر یەکێک لە چوار وێستگەکەی ناوەندی شارەکە: داڕێژە:Kstn، داڕێژە:Kstn، داڕێژە:Kstn و داڕێژە:Kstn.

یەکەمین ھێڵەکانی میترۆ لە شێوەی ھێڵی ترانزێتی خێرای سووک (LRT) لە ساڵی ١٩٩٦ کرایەوە و لەو کاتەوە فراوان بووە بۆ سێ ھێڵ کە لە ساڵانی ١٩٩٨ و ١٩٩٩ کرانەوە. ئەوان بریتین لە ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی ئامپانگ، ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی سری پیتالینگ و ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی کێلانا جایا. چوارەم ھێڵ، کە ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی شا عالەمە، لە ئێستادا لەژێر دروستکردندایە و بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢٦ دەستپێبکات. ھێڵەکانی ئێڵ‌ئار‌تی، کە لە ڕووی کارکردنەوە سیستەمی شەمەندەفەری توانای-مامناوەندن، لەلایەن کۆمپانیای پراسارانا مالیزیاوە دروستکراون و خاوەندارێتی دەکرێن، و لە ئێستادا ئیمتیازی کارپێکردنەکەی لەلایەن کۆمپانیای لقەکەی واتە ڕاپید ڕەیلەوە ھەڵدەگیرێت. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، حکومەت پلانی درێژکردنەوەی بۆ ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی سری پیتالینگ و ھێڵی ئێڵ‌ئار‌تی کێلانا جایا ڕاگەیاند،[١٨٠] ھەروەھا بەرزکردنەوەی ئاستی ھەموو سیستەمەکانی ئێستا بۆ سیستەمی ئاماژەدانی کۆنتڕۆڵکردنی شەمەندەفەر لەسەر بنەمای پەیوەندییەکان (CBTC).[١٨١][١٨٢]

دەروازەی ئەی (A) لە وێستگەی میترۆی ئاڵوگۆڕی تون ڕەزاق. وێستگەکە بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە بۆ بازرگانی گونجاوتر بێت، کە دەکەوێتە ناو و بەناوی ناوچەی دارایی نوێی لەژێر گەشەپێدان کراوە، واتە TRX.

مۆنۆرەیڵی کەی‌ئێڵ لە ٣١ی ئابی ٢٠٠٣ کرایەوە بە ١١ وێستگە کە بەسەر مەودای ٨٫٦ km (٥ mi) لەسەر دوو ڕێڕەوی بەرزکراوەی ھاوتەریب کاردەکات. ئەم ھێڵە ناوەندی گواستنەوەی کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ لە باشوور و تیتیوانگسا لە باکوور دەبەستێتەوە بە ناوچەی "سێگۆشەی زێڕین"ی کوالالومپور کە ناوچەیەکی بازرگانی، بازاڕکردن، و کاتبەسەربردنە کە پێکدێت لە بوکیت بینتانگ، ئیمبی، سوڵتان ئیسماعیل، و ڕاجا چولان. ھێڵەکە لە ئێستادا خاوەندارێتی دەکرێت لەلایەن پراسارانا مالیزیا و لەلایەن ڕاپید ڕەیلەوە لە چوارچێوەی سیستەمی ڕاپید کەی‌ئێڵدا بەڕێوەدەبرێت.[١٨٣]

لە ساڵی ٢٠١٦دا، سیستەمێکی ترانزێتی خێرای فراوان (MRT) بۆ دۆڵی کلانگ ناسێندرا. میترۆی جۆری MRT میترۆیەکی ڕاستەقینەیە و سیستەمێکی ترانزێتی خێرای شەمەندەفەری قورسە. یەکەم ھێڵی میترۆی MRT لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ کرایەوە، و لەو کاتەوە تۆڕەکە گەشەی کردووە بۆ ئەوەی دوو ھێڵی میترۆی بەتەواوی کارا لەخۆبگرێت لەگەڵ ھێڵێکی سێیەم کە لە ئێستادا لەژێر پلانداناندایە، و بڕیارە لە ساڵی ٢٠٣٠ دەست بە کارکردن بکات. تۆڕەکە لە ئێستادا لە دوو ھێڵ پێکھاتووە – ھێڵی میترۆی کاجانگ و ھێڵی میترۆی پوتراجایا. ھێڵی سێیەمی میترۆ، کە ھێڵی بازنەییی میترۆیە، لەژێر پلانداناندایە و بڕیارە تا ساڵی ٢٠٣٠ تەواو بێت، و بە دەوری شارەکەدا دەسووڕێتەوە. ھێڵەکانی میترۆی MRT خاوەندارێتی دەکرێن لەلایەن MRT Corpەوە، و لەلایەن ڕاپید ڕەیلەوە وەک بەشێک لە سیستەمی ڕاپید کەی‌ئێڵ بەڕێوەدەبرێن، و بەتەواوی یەکخراون لەگەڵ ھێڵەکانی ئێڵ‌ئار‌تی و مۆنۆرەیڵ. سیستەمی میترۆی MRT بە چەمکی "مەکۆ و چەق" پلانی بۆ دانرا، کە تەواوکەری ھێڵەکانی شەمەندەفەری ئێستایە.[١٨٤]

بەستەری شەمەندەفەری فڕۆکەخانە لە کوالالومپور: ERL (چەپ) و بەستەری سکای‌پارک (ڕاست)

کوالالومپور لەلایەن دوو فڕۆکەخانەوە خزمەت دەکرێت. فڕۆکەخانە سەرەکییە کە، فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی کوالالومپور (KLIA) لە سێپانگ، سێلانگۆر، نزیکەی ٥٠ kiloمەتر (٣١ mi) لە باشووری شارەکەدایە. فڕۆکەخانەکەی تر بریتییە لە فڕۆکەخانەی سوڵتان عەبدولعەزیز شا، کە ھەروەھا بە فڕۆکەخانەی سوبانگ ناسراوە، و وەک دەروازەی نێونەتەوەییی سەرەکی بۆ کوالالومپور لە ساڵی ١٩٦٥ەوە خزمەتی کرد تا ئەوکاتەی KLIA لە ساڵی ١٩٩٨ کرایەوە. KLIA ناوەندی سەرەکی و بنکەی کارپێکردنە بۆ ھێڵی ئاسمانیی نیشتمانی مالیزیا، ھێڵی ئاسمانیی مالیزیا و ھێڵی ئاسمانی کەم-تێچووی ئێرئاسیا، لەکاتێکدا فڕۆکەخانەی سوبانگ ناوەندی سەرەکییە بۆ ھێڵی ئاسمانی فایەرفلای. ھەردوو فڕۆکەخانەکە ھەروەھا ناوەندی کارپێکردنی سەرەکین بۆ باتیک ئێر مالیزیا.

ھەردوو فڕۆکەخانەکە لەلایەن بەستەری شەمەندەفەری فڕۆکەخانەی تایبەتەوە خزمەت دەکرێن. KLIA دەتوانرێت لە شارەکەوە پێی بگەیت لە ڕێگەی ھێڵەکانی کەی‌ئێڵ‌ئای‌ئەی ئێکسپرێس و ترانزێتی کەی‌ئێڵ‌ئای‌ئەیی سەر بە ھێڵی شەمەندەفەری خێرا (ERL) لە وێستگەی کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵەوە.[١٨٥] بە کارکردن لەسەر ھەمان ھێڵی شەمەندەفەر، خزمەتگوزاری کەی‌ئێڵ‌ئای‌ئەی ئێکسپرێس بەبێ وەستان لە نێوان کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ و وێستگەکانی تێرمیناڵی ١ و تێرمیناڵی ٢ی KLIA کاردەکات، لەکاتێکدا خزمەتگوزاری ترانزێتی کەی‌ئێڵ‌ئای‌ئەی سەرەڕای ئەوە خزمەت بە ٣ وێستگە دەکات لە نێواندا پێش فڕۆکەخانەکە. فڕۆکەخانەی سوبانگ لەلایەن ھێڵی داڕێژە:Lnl خزمەت دەکرێت، و لەلایەن کۆمپانیای کێرێتاپی تانا مێلایو (KTM)ەوە خاوەندارێتی و بەڕێوەدەبرێت. ھەر ٣ ھێڵەکە لە کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ یەکتر دەبڕن، بەمەش ڕێگە دەدەن بە پەیوەندی شەمەندەفەر و گۆڕین لە نێوان KLIA و فڕۆکەخانەی سوبانگ.[١٨٦]

پاسەکان

[دەستکاری]
پاسە دوو نھۆمییەکان بە شەقامی ئامپانگدا تێدەپەڕن

Bas Mini KL یان خزمەتگوزاریی مینی-پاسی کوالالومپور یەکێک بوو لە کۆنترین و باوترین خزمەتگوزارییەکانی پاسی گشتیی مالیزیا، کە بۆ چەندین ساڵ خزمەتی کوالالومپور و ناوچەی دۆڵی کلانگی کرد. پاسەکان بە شێوەیەکی سەرەکی بە ڕەنگی پەمەیی بۆیاخ کرابوون لەگەڵ ھێڵێکی سپی لە لاەکانیانەوە، و توانای ھەڵگرتنی تەنھا ٢٠ بۆ ٣٠ سەرنشینیان ھەبوو، بەھۆی قەبارە بچووکەکەیانەوە. پاسەکان لەسەر بنەمای کۆمیسیۆن کاریان دەکرد، و کارپێکەرانی خزمەتگوزارییەکە بەپێی ئەو کرێیەی کۆیان دەکردەوە پارەیان پێدەدرا. خزمەتگوزاری مینی-پاس لە ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٧٥ دەستی پێکرد و لە ١ی تەممووزی ١٩٩٨ وەستێندرا، و جێگەی گیرایەوە بە خزمەتگوزارییەکانی پاسی ئینتراکۆتا و دواتر، ڕاپید پاس لە ساڵی ٢٠٠٥.[١٨٧]

کۆمپانیای ڕاپید پاس لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦دا دەستی بە یەکەمین قۆناغی داڕشتنەوەی تۆڕی پاسەکانی کرد، بە ناساندنی ١٥ ھێڵی پاسی مەکۆی شاری کە خزمەتی ناوچە سەرەکییەکانیان دەکرد لە ناوەندی بازرگانیی سەرەکیی (CBD) کوالالومپور. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ڕاپید پاس کاری بە ١٦٧ ھێڵ دەکرد بە ١,٤٠٠ پاس کە ٩٨٠ ناوچەی نیشتەجێبوونیان دەگرتەوە بە ژمارەی سەرنشینانی نزیکەی ٤٠٠,٠٠٠ لە ڕۆژێکدا.[١٨٨] پاسەکان لە نێوان چوار ناوەندی سەرەکی لە قەراغی ناوەندی بازرگانیی سەرەکیدا کاردەکەن، ئەوانیش بریتین لە کەی‌ئێڵ سەنتڕاڵ، تیتیوانگسا، ناوەندی شاری کوالالومپور، مالوری، و مەیدانی پاسار لە ناوەندی شارەکەدا. ئەم ناوەندانەی پاس ھەروەھا وەک خاڵی گۆڕینی شەمەندەفەر کاردەکەن، بەدەر لە مەیدانی پاسار، ھەرچەندە بە مەودای ڕۆیشتن بەپێ لە وێستگەی ئێڵ‌ئار‌تی مزگەوتی جامیکەوە دوورە. لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠، ڕاپید پاس تایبەتمەندییەکی نوێی بڵاوکردەوە: شوێنی ڕاستەقینەی پاسەکان لەناو گووگڵ ماپس، لە ڕێگەی ھاوکاری لەگەڵ گووگڵ ترانزێت.[١٨٩][١٩٠][١٩١][١٩٢]

لەکاتی جێبەجێکردندا لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٩ەوە، ھەموو پاسەکانی ڕاپید کەی‌ئێڵ بە قۆناغ دەستیان بە جێبەجێکردنی گەشتی بێ پارەی کاش کرد بۆ ھەموو ھێڵەکان، کە تێیدا پاسەکان تەنھا کارتی Touch n Go وەرئەگرن. ئەم سیستەمانە بەتەواوی لە ٢٧ی ئایاری ٢٠١٩ جێبەجێ کران.[١٩٣] نزیکەی ١٧٠ ھێڵی پاسی ڕاپید کەی‌ئێڵ تایبەتمەندی کاتی ڕاستەقینەیان بۆ زیاد کرا، کە فراوان کرا بۆ خزمەتگوزاری پاسی پشتیوانیی MRT. بەڵام ڕاپید پاس تاکە کارپێکەری پاس نییە لە کوالالومپور و دۆڵی کلانگ. کارپێکەرانی تری پاس بریتین لە سێلانگۆر ئۆمنیبووس، پاسی سێتارا جایا، و کۆزوەی لینک.

تەکسییەکان

[دەستکاری]
تەکسییەکی گشتیی نموونەیی لە کوالالومپور

لە کوالالومپور، زۆربەی تەکسییەکان ڕەنگی سوور و سپیی تایبەتیان ھەیە. چەندین کۆمپانیا کار دەکەن و کۆمەڵێک مۆدێلی جیاوازی ئۆتۆمبێل لەناو براندەکانیاندا دەپارێزن. پێش ئەوەی بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێلی ناوخۆیی دەست پێبکات، مۆدێلەکانی مێرسیدس-بێنز ٢٠٠، مازدا ٣٢٣/فۆرد لەیزەر، زنجیرەی تۆیۆتا مارک دوو ئێکس٨٠ و ئۆپڵ کادێت بەکاردەھێنران.[١٩٤] زۆربەیان لەکارخران و بە ئۆتۆمبێلی پرۆتۆن جێگەیان گیرایەوە، بەڵام ھێشتا ژمارەیەکی زۆر لەم مۆدێلانە لەسەر شەقامەکان دەڕۆن. کوالالومپور یەکێکە لە شارە گەورەکانی ئاسیان کە تەکسییەکانی بە شێوەیەکی فراوان پشت بە گازی سروشتی دەبەستن. تەکسییەکان دەتوانرێت لە وێستگەکانی تەکسی یان لەسەر شەقامەکان ڕابگیرێن. دەکرێت لە ھەر کاتێکی ڕۆژدا و لە ھەر ڕێگایەکی گشتیدا لە دەرەوەی ناوەندی بازرگانیی سەرەکی (CBD) تەکسی ڕابگیرێت. بەڵام، بەکارھێنانی زیاتری خزمەتگوزارییەکانی ھاوبەشیکردنی گەشت وەک گراب، مایکار و جۆم‌ڕایدس بووەتە ھۆی کەمبوونەوەی بەکارھێنانی تەکسی.[١٩٥]

سەرەڕای ئەوەش، ماڵپەڕی LondonCabs.co.uk کە بنکەی لە لەندەنە ئیدیعای ئەوەی کردووە کە تەکسییەکانی شارەکە کرێی بەرز لە سەرنشینەکان وەردەگرن، و ئامادە نین پێوەرەکانیان دابگیرسێنن و لەبری ئەوە کرێی جێگیری گرانتر پێشکەش دەکەن،[١٩٦] ھەرچەندە سەرنشینانی تر ئەم ئیدیعایانە ڕەتدەکەنەوە. سەرۆکانی ھەندێک لە کۆمەڵەکانی تەکسی ھاتنە دەنگ و دووریان خستەوە لەو شۆفێرە تەکسیانەی کە ناوی خراپیان بە پیشەسازی تەکسی ھێنابوو، و بەڵێنیان بە خەڵک دا کە ھەموو شۆفێرانی تەکسی بەو شێوەیە نین.[١٩٧]

دەستەخوشکە شارەکان

[دەستکاری]
شەقامی ئەسفەھان (پێشتر پێی دەگوترا Jalan Selat، شەقامی گەروو) لە کوالالومپور (سەرەوە) و ئەڤێنیوی کوالالومپور لە ئەسفەھان (خوارەوە)

کوالالومپور دەستەخوشکە لەگەڵ:

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

تێبینییەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ ئک: /ˌkwɑːlə ˈlʊmpʊər, -pər/ (سەبارەت بەم پەڕگەیە گوێگرتن) KWAH-lə LUUM-poor, -⁠pər, /[invalid input: 'alsoUS']- lʊmˈpʊər/ -⁠ luum-POOR; Malaysian: [ˈkualə, ˈkwa-, ˈlumpo(r), -la -, -pʊ(r),-puɾ,-poɾ] سەبارەت بەم پەڕگەیە [[:میدیا:LL-Q9237 (msa)-Noaius Paticus-Kuala Lumpur.wav|]] یارمەتی·زانیاری
  2. ↑ بە مالایی: Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Malaya Celebrates, 1959». British Pathé. لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  2. ↑ City of Kuala Lumpur Act 1971 (PDF). Malaysian Government. ١ی شوباتی ١٩٧٢.
  3. 1 2 3 «Laporan Kiraan Permulaan 2010». Jabatan Perangkaan Malaysia. لاپەڕە ٢٧. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی تەممووزی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.
  4. ↑ «Malaysia Elevation Map (Elevation of Kuala Lumpur)». Flood Map : Water Level Elevation Map. لە ٢٢ی ئابی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئابی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  5. ↑ «Demographic Statistics, First Quarter 2024». Department of Statistics, Malaysia. لە ٧ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  6. ↑ «World Urbanization Prospects, The 2018 Revision» (PDF). UN DESA. ٧ی ئابی ٢٠١٩. لاپەڕە ٧٧. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  7. ↑ «Department of Statistics Malaysia Official Portal». www.dosm.gov.my. لە ٦ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  8. ↑ «Malaysia Human Development Index (MHDI), 2024». dosm.gov.my (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  9. ↑ «Federal Territory of Kuala Lumpur». Department of Statistics, Malaysia. لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  10. ↑ «Putrajaya – Administrative Capital of Malaysia». Government of Malaysia. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  11. 1 2 Jeong Chun Hai @Ibrahim, & Nor Fadzlina Nawi. (2007). Principles of Public Administration: An Introduction. Kuala Lumpur: Karisma Publications. ISBN 978-983-195-253-5
  12. ↑ Gwillim Law (٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥). «Malaysia States». Statoids. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  13. ↑ «Mastercard Destination Cities Index 2019» (PDF). MasterCard. ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩. لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  14. ↑ Violet Kim (١٩ی شوباتی ٢٠١٤). «12 best shopping cities in the world». CNN Travel. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئابی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  15. ↑ «KL is second most liveable city in Southeast Asia». The Sun. ١٧ی ئابی ٢٠١٧. لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  16. ↑ «KPMG Leading Technology Innovation Hub 2021». KPMG. ١٧ی تەممووزی ٢٠٢١. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  17. ↑ «Kuala Lumpur named World Book Capital 2020». UNESCO. ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨. لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  18. ↑ «Unesco names Kuala Lumpur World Book Capital». The Straits Times. ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  19. ↑ «Oxford Economics Global Cities Index». www.oxfordeconomics.com. لە ٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  20. ↑ «Kuala». Pusat Rujukan Persuratan Melayu (بە مالیزی). Dewan Bahasa dan Pustaka. لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە. kuala (noun): Synonymous with estuary, river mouth, downstream, confluence, entrance; Derivatives: berkuala, ke kuala.
  21. ↑ «kuala in English». Glosbe. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی ئازاری ٢٠٢١. لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٦ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: bot: original URL status unknown (بەستەر)
  22. ↑ Richmond، Simon (٢٠٠٧). Malaysia, Singapore & Brunei. Lonely Planet. لاپەڕە ٨٥. ژپنک ٩٧٨-١-٧٤٠٥٩-٧٠٨-١.
  23. ↑ Gullick 2000، لاپەڕەکانی 1–2.
  24. 1 2 3 Gullick 1955، لاپەڕە 11.
  25. 1 2 3 Lubis، Abdul-Razzaq (٢٠١٣). «Sutan Puasa: The Founder of Kuala Lumpur». Journal of Southeast Asian Architecture. ١٢: ٢٤–٣٧.
  26. 1 2 Lim، Teckwyn؛ Leong، Peter (کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥). «Muddy Waters: The Lost Sungai Lumpur». Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. ٩٨ (2): ٥٧–٩١. doi:١٠.١٣٥٣/ras.٢٠٢٥.a٩٧٩٥٥٠.
  27. ↑ Gullick 1983، لاپەڕە [پەڕە پێویستە].
  28. ↑ Ranjit Singh Malhi (١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١). «Who's the real founder of Kuala Lumpur?». Malaysiakini.
  29. ↑ The Royal Asiatic Society (١٩٣٣). Journal Of The Malayan Branch Of The Royal Asiatic Society Vol-XI (بە ئینگلیزی). Singapore: The Malayan Branch Of The Royal Asiatic Society. لاپەڕە ١٩.
  30. 1 2 3 Fatt، Lam Seng (٢٠١١). Insider's Kuala Lumpur: Is No Ordinary Travel Guide. Open Your Eyes to the Soul of the City (Not Just the Twin Towers...) (چاپی 3rd). Marshall Cavendish International (Asia) Private Limited. لاپەڕە ١٧–١٨. ژپنک ٩٧٨-٩٨١-٤٤٣٥-٣٩-٠.
  31. ↑ Gullick 1955، لاپەڕەکانی 10–11.
  32. 1 2 3 4 5 Gullick، J. M. (١٩٩٠). «The Growth of Kuala Lumpur and of the Malay Community in Selangor Before 1880». Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. ٦٣ (1): ١٥–٣٨. JSTOR ٤١٤٩٣١٤٤.
  33. ↑ Abdul Samad Ahmad, Pesaka Selangor, Dewan Bahasa dan Pustaka, Kuala Lumpur, (1937 edisi Jawi), 1966.
  34. 1 2 3 4 Ooi، Keat Gin (٢٠٠٤). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia from Angkor Wat to East Timor. Bloomsbury Academic. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٧٧٠-٢.[پەڕە پێویستە]
  35. ↑ Gullick 1983، لاپەڕەکانی 8–9.
  36. ↑ «Kuala Lumpur History». All Malaysia. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  37. ↑ Middlebrook & Gullick, op. cit., 1983: 18.داڕێژە:Full
  38. 1 2 Gullick 1955، لاپەڕە 10.
  39. ↑ Hanna، Willard Anderson (١٩٥٩). Kuala Lumpur: An Amalgam of Tin, Rubber, and Races : a Brief Review of the City's Historical, Physical, and Psychological Development : a Report. American Universities Field Staff. hdl:٢٠٢٧/osu.٣٢٤٣٥٠٦١٧١٨٧١٤. OCLC ٩٢٥٤١٨٢٩٠.[پەڕە پێویستە]
  40. ↑ Bandaraya، Dewan (١٩٥٩). Kuala Lumpur: 100 Years. Kuala Lumpur Municipal Council. hdl:٢٠٢٧/mdp.٣٩٠١٥٠٣٨٥٤٤٠٣٠. OCLC ١٤٨٣٩٨٤٠٩٦.
  41. ↑ Gullick 2000، لاپەڕەکانی 7–9.
  42. ↑ «From tin town to tower city». kiat.net. لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  43. ↑ Gullick 1955، لاپەڕەکانی 12–14.
  44. ↑ {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sardar |یەکەم١=Ziauddin |سەردێڕ=The Consumption of Kuala Lumpur |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Reaktion Books |ژپنک=٩٧٨-١-٨٦١٨٩-٠٥٧-٣|پەڕە=٤٩|ناونیشان=داڕێژە:GBurl
  45. ↑ Yip Yoke Teng؛ Muhamad Shahril Rosli. The Star. {{cite web}}: |archive-url= requires |url= (یارمەتی); |ڕێکەوتی سەردان= پێویستی بە |ناونیشان= ھەیە (یارمەتی); پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی); پارامەتری |ناونیشان= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  46. ↑ {{بیرخستنەوەی وێب|قازی]] کوالالومپور بوو، ھەروەھا محەمەد نور کوڕی ئیسماعیل.<ref>Mohd Nizam Sahad, Che Zarrina binti Sa'ari; Sejarah Sistem Pendidikan Islam di Kuala Lumpur, Jurnal Al-Tamaddun Bil. 6, 2011
  47. ↑ (چاپی 2nd). لاپەڕە ١٢٤. {{cite book}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  48. 1 2 {{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|نووسینگە حکومییەکانی ویلایەتە فیدراڵییەکانی مالایا (ئێستا بینای سوڵتان عەبدولسەمەد) کە ڕوویان لە پادانگە، نز. 1900]] چینی و مالایییە سەرەتایییەکان بەدرێژایی کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری کلانگ نیشتەجێ بوون. چینییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە دەوروبەری ناوەندی بازرگانیی گۆڕەپانی بازاڕ نیشتەجێ بوون. مالایییەکان، و دواتر ھیندییەکانی چێتیار و موسڵمانان، لە ناوچەی شەقامی جاڤا نیشتەجێ بوون، کە ئێستا پێی دەوترێت شەقامی تون پێراک. لە ساڵی ١٨٨٠دا، ئیدارەی داگیرکەر پایتەختی ویلایەتی سێلانگۆری لە کلانگەوە گواستەوە بۆ کوالالومپور کە لە ڕووی ستراتیژییەوە سوودبەخشتر بوو، و دانیشتووی بەریتانی ویلیام بلومفیڵد دۆگلاس بڕیاریدا بینا حکومییەکان و شوێنی نیشتەجێبوونەکە بخاتە ڕۆژاوای ڕووبارەکەوە. نووسینگە حکومییەکان و بنکەیەکی نوێی پۆلیس لەسەر بوکیت ئامان دروستکران، و پادانگ (مەیدانەکە) لە سەرەتادا بۆ ڕاھێنانی پۆلیس دروستکرا.{{sfn|1983|گۆڕەپانی سەربەخۆیی]] ناسراوە، دواتر بوو بە ناوەندی نووسینگە کارگێڕییەکانی بەریتانیا کاتێک نووسینگە حکومییەکانی داگیرکەر لە ساڵی ١٨٩٧دا گواسترانەوە بۆ بینای سوڵتان عەبدولسەمەد.<ref name=virtual>{{بیرخستنەوەی وێب|کاپیتان]] یاپ ئا لۆی پارچە زەوییەکی گەورەی کڕی بۆ دامەزراندنی کارگەیەکی خشت بۆ دووبارە دروستکردنەوەی کوالالومپور، کە بە ناوە ھاوشێوەکەی پێی دەوترێت بریکفیڵدس (مەیدانی خشت).<ref> {{cite web}}: بیرخستنەوەی واڵا (یارمەتی)
  49. ↑ {{بیرخستنەوەی کتێب|دروستکردنی ھێڵی ئاسنین گەشەی شارەکەی خێرا کرد. یەکەم بارەگای سەرەکیی ھێڵی ئاسنینی ویلایەتە فیدراڵییەکانی مالایا (ئێستا مۆزەخانەی نەتەوەیی قوماش) لە نزیک نووسینگە حکومییەکانی F.M.S لە دوورەوە، نز. 1910.]] ھێڵێکی شەمەندەفەر لە نێوان کوالالومپور و کلانگ، کە لەلایەن سوێتێنھامەوە دەستی پێکرا و لە ساڵی ١٨٨٦ تەواو بوو، گەیشتنی زیاتر کرد و بووە ھۆی گەشەسەندنی خێرا. ژمارەی دانیشتووان لە ٤,٥٠٠ کەسەوە لە ساڵی ١٨٨٤ بەرزبووەوە بۆ ٢٠,٠٠٠ کەس لە ساڵی ١٨٩٠. کاتێک پەرەپێدان لە ١٨٨٠ەکاندا خێراتر بوو، فشار خستە سەر پاکوخاوێنی، فڕێدانی پاشماوە و ڕێوشوێنە تەندروستییەکانی تر. ئەنجومەنێکی پاکوخاوێنی کە لە ١٤ی ئایاری ١٨٩٠ دروستکرا بەرپرس بوو لە پاکوخاوێنی، پاراستنی ڕێگاوبان، ڕووناککردنەوەی شەقامەکان، و ئەرکەکانی تر. ئەمە لە کۆتاییدا دەبووە ئەنجومەنی شارەوانی کوالالومپور لە ساڵی ١٩٤٨.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Chiang Siew Lee |کۆمەڵێک دوکان-خانوو لەگەڵ پاککەرەوەیەکی شەقام لە کاتی کارکردندا لە شەقامێکی کوالالومپور، نز. 1915–1925.]] کوالالومپور لە سەدەی بیستەمدا بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بوو. ڕووبەرەکەی ٠٫٦٥ square kilometre (٠٫٢٥ میلی چوارگۆشە) بوو لە ساڵی ١٨٩٥، بەڵام درێژکرایەوە بۆ لەخۆگرتنی ٢٠ square kilometre (٧٫٧ میلی چوارگۆشە) لە ساڵی ١٩٠٣، و بۆ ٥٢ square kilometre (٢٠ میلی چوارگۆشە) تا ساڵی ١٩٢٤. تا ئەو کاتەی بوو بە شارەوانی لە ساڵی ١٩٤٨ فراوان بوو بۆ ٩٣ square kilometre (٣٦ میلی چوارگۆشە)، و پاشان بۆ ٢٤٣ square kilometre (٩٤ میلی چوارگۆشە) لە ساڵی ١٩٧٤ وەک ناوچەیەکی فیدراڵی.<ref>Yamu، Claudia؛ Tan، Wendy. Journal of Urban Management. ١٠ (1). doi:١٠.١٠١٦/j.jum.٢٠٢٠.١٢.٠٠٤. hdl:١٠٤١٩/٢٧١٤١٤. {{cite journal}}: |author1= ونە (یارمەتی); پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  50. ↑ [[#CITEREFھێزەکانی_ژاپۆن_پێشڕەوی_دەکەن_بە_شەقامی_ھای_ستریتدا_(ئێستا_شەقامی_تون_ئێچ_ئێس_لی_لە_کاتی_جەنگی_جیھانیی_دووەمدا،_کوالالومپور_گیرا_لەلایەن_سوپای_ئیمپراتۆریەتیی_ژاپۆنەوە_لە_١١ی_کانوونی_دووەمی_١٩٤٢._سەرەڕای_ئەوەی_لە_کاتی_شەڕەکەدا_زیانێکی_کەمی_بەرکەوت،_داگیرکاریی_شارەکە_لە_کاتی_جەنگدا_بووە_ھۆی_لەدەستدانی_ژیانی_زۆر_کەس؛_لایەنی_کەم_٥,٠٠٠_چینی_لە_کوالالومپور_کوژران_لە_ماوەی_تەنھا_چەند_ھەفتەیەک_لە_داگیرکاریی_ھێزەکانی_ژاپۆن،_و_ھەزاران_ھیندی_وەکوو_کاری_زۆرەملێ_نێردران_بۆ_کارکردن_لە_ھێڵی_ئاسنینی_بۆرما_کە_لەوێ_زۆرێکیان_مردن.._Rough_Guides_Snapshot_Malaysia._{{cite_book}}:_دەقی_«cFnZCQAAQBAJ»_چاوپۆشیی_لێ_کرا_(یارمەتی);_پارامەتری_|title=_ونە_یانیش_واڵایە_(یارمەتی)پۆل:ھەڵەکانی_شێوازی_سەرچاوەی_١:_پارامەترە_نەناسراوەکانپۆل:ھەڵەکانی_شێوازی_سەرچاوەی_١:_سەردێڕی_ون|ھێزەکانی ژاپۆن پێشڕەوی دەکەن بە شەقامی ھای ستریتدا (ئێستا شەقامی تون ئێچ ئێس لی) لە کوالالومپور لە کانوونی یەکەمی ١٩٤١ لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا.]] لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، کوالالومپور گیرا لەلایەن سوپای ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆنەوە لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٢. سەرەڕای ئەوەی لە کاتی شەڕەکەدا زیانێکی کەمی بەرکەوت، داگیرکاریی شارەکە لە کاتی جەنگدا بووە ھۆی لەدەستدانی ژیانی زۆر کەس؛ لایەنی کەم ٥,٠٠٠ چینی لە کوالالومپور کوژران لە ماوەی تەنھا چەند ھەفتەیەک لە داگیرکاریی ھێزەکانی ژاپۆن، و ھەزاران ھیندی وەکوو کاری زۆرەملێ نێردران بۆ کارکردن لە ھێڵی ئاسنینی بۆرما کە لەوێ زۆرێکیان مردن.<ref>. Rough Guides Snapshot Malaysia. {{cite book}}: دەقی «cFnZCQAAQBAJ» چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)]].
  51. ↑ {{بیرخستنەوەی وێب|باتو]]، پیتالینگ، ئامپانگ، ئولو کلانگ، کوالالومپور (شار و قەراغەکانی)، سێتاپاک و (لە ساڵی ١٩٥٣ەوە) پێتالینگ جایا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|لاستیک]] لە سێلانگۆر کە بەھۆی خواست لەسەر تایەی ئۆتۆمبێل لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا پاڵنرا، بووە ھۆی گەشەیەکی خێرا، و ژمارەی دانیشتووانی کوالالومپور لە ٣٠,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٠٠ بۆ ٨٠,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٢٠ بەرزبووەوە.[٥٠]
  52. ↑ «On This Day». The Australian Army. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  53. ↑ Ooi، Keat Gin (٢٠٠٤). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia from Angkor Wat to East Timor. Bloomsbury Academic. لاپەڕە ١٣٨–١٣٩. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٧٧٠-٢.
  54. ↑ «1957: Malaya celebrates independence». BBC News. ٣١ی ئابی ١٩٥٧. لە ٢٩ی نیسانی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  55. ↑ Fatt، Lam Seng (٢٠١١). Insider's Kuala Lumpur: Is No Ordinary Travel Guide. Open Your Eyes to the Soul of the City (Not Just the Twin Towers...) (چاپی 3rd). Marshall Cavendish International (Asia) Private Limited. لاپەڕە ٧٧. ژپنک ٩٧٨-٩٨١-٤٤٣٥-٣٩-٠.
  56. ↑ Federal Capital Act 1960 (PDF). Government of Malaya. ١٩٦٠.
  57. ↑ Felix Abisheganaden (٢ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣). «The big step forward». The Straits Times. National Library Board. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  58. ↑ Huff، Gregg. «The post–1950 emergence of Kuala Lumpur as a great Southeast Asian city». Economic History of Malaysia.
  59. ↑ Gullick 1983، لاپەڕەکانی 76–78.
  60. 1 2 «New book on 1969 race riots in Malaysia may be banned, officials warn». International Herald Tribune. Paris. Associated Press. ١٦ی ئایاری ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  61. ↑ Jayne، Tamara (٣ی تەممووزی ٢٠٢٠). «Did You Know: The Petronas Twin Towers Site Was Once A Horse Racing Track». Says.
  62. 1 2 Seng Guan، Yeoh (ed.). doi:١٠.٤٣٢٤/٩٧٨١٣١٥٨٤٩٨٨١. {{cite book}}: دەقی «FnjMAgAAQBAJ» چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  63. ↑ «Destinations: Kuala Lumpur». Tourism Malaysia. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  64. ↑ «Kuala Lumpur». Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2007. Columbia University Press. لە 28 December 2008 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 6 December 2007 ھێنراوە.
  65. ↑ «Sejarah Shah Alam» (بە مالیزی). Shah Alam City Council. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی ئازاری ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  66. ↑ Geetha Krishnan. «PJC turns focus on maintenance issues». The Malaysian Bar. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  67. ↑ «Attractions». Ministry of Science Technology and Innovation. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  68. ↑ «National Palace». National Library of Malaysia. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  69. ↑ Bunnell، Tim؛ Nah، Alice M. (٢٠٠٤). «Counter-global Cases for Place: Contesting Displacement in Globalising Kuala Lumpur Metropolitan Area». Urban Studies. ٤١ (12): ٢٤٤٧–٢٤٦٧. doi:١٠.١٠٨٠/٠٠٤٢٠٩٨٠٤١٢٣٣١٢٩٧٦٢٧. JSTOR ٤٣١٩٧٠٦٦.
  70. ↑ {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Loo |یەکەم١=Yat Ming |سەردێڕ=Architecture and Urban Form in Kuala Lumpur: Race and Chinese Spaces in a Postcolonial City |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-١٧٩٢٣-٨|پەڕە=٨٨|ناونیشان=داڕێژە:GBurl
  71. ↑ Cox، Wendell. New Geography. {{cite web}}: |archive-url= requires |url= (یارمەتی); |ڕێکەوتی سەردان= پێویستی بە |ناونیشان= ھەیە (یارمەتی); پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی); پارامەتری |ناونیشان= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  72. ↑ {{cite book}}: بیرخستنەوەی واڵا (یارمەتی)
  73. ↑ [[[:داڕێژە:GBurl]] «Kuala Lumpur City Centre (KLCC): Global reorientation»]. doi:١٠.٤٣٢٤/٩٧٨٠٢٠٣٦٤٧٣٦٣. {{cite book}}: نرخی |chapter-url= بپشکنە (یارمەتی); پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  74. ↑ Crook، Lizzie (١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١). «World's second-tallest skyscraper Merdeka 118 tops out in Malaysia». Dezeen.
  75. ↑ «Kuala Lumpur: Growing Pains». Asia's Best Cities 2000. Asiaweek. لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  76. ↑ Chan Ngai Weng (١٩٩٦). «Risk, Exposure and Vulnerability to Flood Hazards in a Rapidly Developing Country: The Case of Peninsular Malaysia». National University of Malaysia. لاپەڕە ١٠٧–١٣٧. لە ٢٩ی نیسانی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  77. ↑ «Kuala Lumpur Location». Malaysia Travel. لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  78. ↑ «Weather in KL». Welcome-KL. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  79. ↑ «Climate of Kuala Lumpur» (بە ڕووسی). Weather and Climate (Погода и климат). لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  80. ↑ «Kuala Lumpur Environment». Kuala Lumpur City Hall. لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئایاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  81. ↑ «Hazardous haze shrouds Kuala Lumpur». NBC News. ١١ی ئابی ٢٠٠٥. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  82. ↑ «Kuala Lumpur, Malaysia – Climate data». Weather Atlas. لە ٣٠ی ئازاری ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠١٧ ھێنراوە.
  83. 1 2 «DBKL History». Kuala Lumpur City Hall. لە ٢٩ی نیسانی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  84. ↑ Borhan، Najihah (١٤ی ئابی ٢٠٢٤). «[UPDATED] Maimunah named new KL mayor». NST Online. لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  85. ↑ «Malaysia's towns and cities are governed by appointed mayors». City Mayors. ٢٠٠٦. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ ھێنراوە.
  86. ↑ «14 W.P. Kuala Lumpur – Berkas». Kuala Lumpur City Hall. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  87. ↑ Ng، Angie (١٣ی ئابی ٢٠٠٧). «New growth corridors added». The Star. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  88. ↑ «Foreign Embassies and Consulates Directory in Malaysia». GoAbroad.com. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئایاری ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  89. ↑ «The World According to GaWC 2008». Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC). Loughborough University. لە ٢٦ی ئابی ٢٠١١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئایاری ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  90. ↑ «Bloomberg». Bloomberg. لە ١٠ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  91. ↑ «Gross Domestic Product (GDP) by State, 2008». Department of Statistics Malaysia. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  92. ↑ «GDP by State and Kind of Economic Activity, 2008» (PDF). Department of Statistics Malaysia. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  93. 1 2 «GDP By State – National Accounts – 2010–2015». Department of Statistics, Malaysia. ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦. لاپەڕە ١٠, ٢٢. لە ٣ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە. – Select "Publication GDP by State 2010–2015.pdf" to download and view data
  94. ↑ «GDP by State» (PDF). Department of Statistics, Malaysia. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  95. ↑ «Median monthly household income for Malaysians has increased to RM5,228». Human Resources. لە ١ی ئازاری ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئازاری ٢٠١٩ ھێنراوە.
  96. 1 2 3 «Kuala Lumpur Economic Base». Kuala Lumpur City Hall. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  97. ↑ Sy, Amadou (١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧). «Malaysia: An Islamic Capital Market Hub». Survey Magazine. International Monetary Fund. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  98. ↑ «World Largest Islamic Bank opens branch in Malaysia». ClickPress. ١٣ی شوباتی ٢٠٠٦. لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  99. ↑ Tam, Susan (١٠ی نیسانی ٢٠٠٧). «Malaysia needs to look beyond being hub for Islamic finance». The Star. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  100. ↑ «The Global 2000 (Malaysia)». Forbes. لە ١٠ی ئایاری ٢٠١٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  101. ↑ «Main page». Institute for Medical Research, Malaysia. لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  102. ↑ Top 10 most visited cities in the world[usurped]. Enjoyourholiday.com. Retrieved on 27 September 2013.
  103. ↑ Bremner، Caroline (١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠). «Trend Watch: Euromonitor International's Top City Destination Ranking». Euromonitor International. لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی ئابی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  104. ↑ «KL's grand makeover». TTGmice. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  105. ↑ «Kuala Lumpur Travel». لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی ئابی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  106. ↑ «Ministry of Federal Territories – Senarai Hotel / Rumah Tamu». www.kwp.gov.my. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  107. ↑ «Sri Mahamariamman Temple». Welcome-KL. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  108. ↑ Ghurye، Sameer (١٥ی ئایاری ٢٠٢٠). «Kuala Lumpur's Golden Triangle District – Things to Do». theculturetrip.com. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  109. ↑ «Did You Know?». Official Portal Visit Kuala Lumpur. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  110. ↑ Shanti Gunaratnam. «Wooing Indonesian shoppers». New Straits Times, Travel News. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  111. ↑ «Home». Quill City Mall. لە ١٥ی ئازاری ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  112. 1 2 Gurstein، Penny (١٩٨٥). Malaysian Architectural Heritage Survey: A Handbook. Badan Warisan Malaysia. لاپەڕە ٦٥. OCLC ٩٤١٠٤٥٣٣٣.
  113. 1 2 «Google Cache Of 'Historical Buildings in Malaysia'». www.efka.utm.my. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ھێنراوە. {{cite web}}: نرخی |ناونیشانی ئەرشیڤ= بپشکنە (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر)داڕێژە:Self-published inline
  114. ↑ «Malaysia's shopping landscape with main and new shopping precincts». Tourism Malaysia. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی نیسانی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  115. 1 2 3 4 (بە مالیزی و ئینگلیزی). {{cite web}}: |archive-url= requires |url= (یارمەتی); |ڕێکەوتی سەردان= پێویستی بە |ناونیشان= ھەیە (یارمەتی); پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی); پارامەتری |ناونیشان= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  116. ↑ Aziz، Su. «Far from the madding crowd». The New Straits Times Online. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە. ...one of the many 30-something KLites seeking..
  117. 1 2 «Kuala Lumpur Culture & Heritage». AsiaWebDirect. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  118. 1 2 3 Choy، Er Ah؛ Rostam، Katiman؛ Nor، Abd. Rahim Md.؛ Dali، Melasutra Md. (٢٠١٣). [[[:داڕێژە:GBurl]] «Malaysia: Kuala Lumpur»]. لە Shirley، Ian؛ Neill، Carol (eds.). Asian and Pacific Cities. لاپەڕە ٨٢–٩٧. doi:١٠.٤٣٢٤/٩٧٨٠٢٠٣٠٩٦١٣٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٠٣-٠٩٦١٣-٠. {{cite book}}: نرخی |chapter-url= بپشکنە (یارمەتی)
  119. 1 2 Rajaram، Prem Kumar (٢٠١٤). [[[:داڕێژە:GBurl]] Ruling the Margins: Colonial Power and Administrative Rule in the Past and Present]. Routledge. لاپەڕە ٣٤–٣٥. doi:١٠.٤٣٢٤/٩٧٨١٣١٥٧٥٣٤٣٠. ژپنک ٩٧٨-١-٣١٧-٦٢١٠٧-٢. {{cite book}}: نرخی |ناونیشان= بپشکنە (یارمەتی)
  120. ↑ Gullick 2000، لاپەڕە 43.
  121. ↑ Antje Missbach, Separatist Conflict in Indonesia: The Long-distance Politics of the Acehnese Diaspora, 2011
  122. ↑ Kassim، Azizah bte (1985). Politics of accommodation: A case study of Malay squatters in Kuala Lumpur (زانستەوتار). لاپەڕە 72. doi:١٠.٢٥٥٠١/SOAS.٠٠٠٢٨٦٩٦. Veguherandina tezê bo pirtûkekê Veguherandina teza di pirtûkê de pêvajoyek dijwar e ku hewildan, sebir û motîvasyonê hewce dike. Di vê pêvajoyê de, nivîskar divê naveroka tezê analîz bike û ji bo xwendevanên gelemperî veguherîne formek balkêş û têgihîştî. Ev pêvajo ji nûvekirin, başkirin û berfirehkirina mijaran, lêzêdekirina materyalên nû, nûavakirin, û ji nû ve nivîsandina paragraf û beşan pêk tê. Her weha divê nivîskar ji pêvajoya çapkirina pirtûkê û kirrûbirra wê bi tevahî haydar be. Ji bo weşandina tezek di pirtûkekê de hevkarî bi edîtor, rexnegir û weşanxaneyan re hewce dike ku ne tenê pirtûkek bi kalîte çêbike, di heman demê de ji bo bazarê jî bike û temaşevanên rast bikişîne.
  123. ↑ Gullick 1983، لاپەڕەکانی 111–119.
  124. ↑ {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ribeiro |یەکەم١=Edgar F.N. |سەردێڕ=Reassessment of Urban Planning and Development Regulations in Asian Cities |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=UN-HABITAT |ژپنک=٩٧٨-٩٢-١-١٣١٤١٩-٩|پەڕە=٣٥|ناونیشان=داڕێژە:GBurl
  125. ↑ . لاپەڕە ٩٠–٩١. {{cite book}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  126. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Department of Statistics, Malaysia" نەدراوە
  127. ↑ {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=The Star |کرێکارە بیانییە]] کەم-لێھاتووەکان لە ئیندۆنیزیا، نیپاڵ، میانمار، تایلەند، بەنگلادێش، ھیندستان، پاکستان، سریلانکا، فلیپین، ڤیێتنام، لاوس و کەمبۆدیا بۆ ناو مالیزیا، کە زۆرێکیان بە نایاسایی یان بەبێ مۆڵەتی گونجاو دەچنە ناو وڵاتەکەوە.<ref name=PDO>Mydans، Seth. {{cite news}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |bars= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |float= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |left1= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |right1= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی) کوالالومپور شارێکی فرەچەشن و فرەئایینە. شارەکە چەندین شوێنی پەرستنی ھەیە کە خزمەت بە دانیشتووانە فرە-ئایینەکەی دەکەن. ئیسلام بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن مالایییەکان، کۆمەڵگە موسڵمانە ھیندییەکان، و ژمارەیەکی کەم لە موسڵمانە چینییەکانەوە پەیڕەو دەکرێت. بوودیزم، کۆنفۆشیۆسیزم و تاویزم بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێو چینییەکاندا پەیڕەو دەکرێت. ھیندییەکان بە شێوەیەکی نەریتی پەیڕەوی ھیندوویزم دەکەن. ھەندێک لە چینییەکان و ھیندییەکان پەیڕەوی مەسیحییەتیش دەکەن.<ref>«Religion by Location: Malaysia». Adherents.com. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٥ی ئازاری ٢٠٠١. لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)
  128. ↑ «2010 Population and Housing Census of Malaysia» (PDF) (بە مالیزی و ئینگلیزی). Department of Statistics, Malaysia. لاپەڕە ٩٦. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  129. ↑ Harding، Andrew. [[[:داڕێژە:GBurl]] «Religion and the Constitution»]. The Constitution of Malaysia: A Contextual Analysis. Hart Publishing. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٧٣١-٩٨٣-٨. {{cite book}}: نرخی |chapter-url= بپشکنە (یارمەتی)
  130. ↑ Fatt، Lam Seng (٢٠١١). Insider's Kuala Lumpur: Is No Ordinary Travel Guide. Open Your Eyes to the Soul of the City (Not Just the Twin Towers...) (چاپی 3rd). Marshall Cavendish International (Asia) Private Limited. لاپەڕە ٩–. ژپنک ٩٧٨-٩٨١-٤٤٣٥-٣٩-٠.
  131. ↑ «Kuala Lumpur Culture & Heritage: Traditions, Races, People». Kuala Lumpur Hotels & Travel Guide. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی شوباتی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  132. ↑ Sardar، Ziauddin (٢٠٠٠). [[[:داڕێژە:GBurl]] The Consumption of Kuala Lumpur]. Reaktion Books. لاپەڕە ١٢٠–. ژپنک ٩٧٨-١-٨٦١٨٩-٠٥٧-٣. {{cite book}}: نرخی |ناونیشان= بپشکنە (یارمەتی)
  133. ↑ Aslinda، Aslinda؛ Noviatri، Noviatri؛ Reniwati، Reniwati (٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥). «The Trace of Minangkabau-Wise in Malaysian Language». Scientific Journal of PPI – UKM. ٢ (7): ٢٩١–٢٩٥.
  134. ↑ Diamonstein، Barbaralee؛ Jersey، New (٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٠). «Landmarks of Kuala Lumpur». New York Times, Travel. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  135. ↑ Ahmad، A. Ghafar (١٩٩٧). British Colonial Architecture in Malaysia 1800–1930. Kuala Lumpur: Museums Association of Malaysia.extract 19 December 2007 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
  136. ↑ Copplestone, Trewin (١٩٧٦). World Architecture: An Illustrated History. London, Hamlyn. لاپەڕە ١٤٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٠٠-٠٣٩٥٤-٩.
  137. ↑ Bunnell، Tim (٢٠٠٤). Malaysia, Modernity and the Multimedia Super Corridor. لاپەڕە ٧٤. doi:١٠.٤٣٢٤/٩٧٨٠٢٠٣٦٤٧٣٦٣. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٤-٥١٩٧٢-٩.
  138. ↑ «Petronas Towers». Pearson PLC. Infoplease. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  139. ↑ Henry, Brandi. «Petronas Towers». illumin. USC Viterbi, School of Engineering. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  140. ↑ «The Worlds Tallest 50 Urban Agglomerations». CTBUH Journal. Council on Tall Buildings and Urban Habitat. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  141. ↑ «Top five ways to enjoy Kuala Lumpur». The Age. Melbourne. ٢٠ی شوباتی ٢٠٠٥. لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  142. ↑ «Oldest Primary Forest within a City». TargetWoman Directory. لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  143. ↑ «Education and Social Characteristics of the Population, Population and Housing Census 2000» (ھەواڵ). Department of Statistics, Malaysia. August 2002. لە ڕەسەنەکە لە 11 December 2007 ئەرشیڤ کراوە. لە 10 December 2007 ھێنراوە. {{cite press release}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |date= (یارمەتی)
  144. ↑ «Get experienced and qualified home tutors in KL». who can deliver inspiring lessons and see improvement within one month. Home Tutor Malaysia. لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  145. ↑ «Existing situation of Educational facilities». Kuala Lumpur Structure Plan 2020. Kuala Lumpur City Hall. لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئایاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  146. ↑ «Carnegie Mellon University's Heinz School to Offer Professional Master's Degree at University of Malaya in Kuala Lumpur in New Collaboration» (ھەواڵ). Carnegie Mellon University. لە ڕەسەنەکە لە 13 December 2007 ئەرشیڤ کراوە. لە 13 December 2007 ھێنراوە.
  147. ↑ «QS World University Rankings 2019». لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  148. ↑ «UM out to woo foreign students». The Star. ٢ی تەممووزی ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تەممووزی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  149. ↑ «Background». National Defence University of Malaysia. ١٩ی ئازاری ٢٠١٣. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی نیسانی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  150. ↑ «Main Page». Muzium Negara Malaysia. لە ڕەسەنەکە لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  151. ↑ «Main». Islamic Arts Museum Malaysia. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  152. ↑ «Craft Cultural Complex Kuala Lumpur – Kompleks Budaya Kraf». لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  153. ↑ «Meet the MPO». Malaysian Philharmonic Orchestra. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی ئابی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  154. ↑ «Main page». Kuala Lumpur Performing Arts Centre. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  155. ↑ «Future Music Festival Asia». Livescape. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی نیسانی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  156. ↑ Ong، Jo-Lene (١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨). «City Art Guides—Kuala Lumpur». theartling.com. لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  157. ↑ «Main». Malaysia International Gourmet Festival. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  158. ↑ «Kuala Lumpur Fashion Week 2005». People's Daily Online. لە ٤ی ئازاری ٢٠٠٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  159. ↑ «UNESCO World Book Capital 2020». UNESCO. ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨. لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  160. ↑ «Community Facilities». Kuala Lumpur Structure Plan 2020. Kuala Lumpur City Hall. لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئایاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  161. ↑ «Circuit Guide: Sepang, Malaysia». BBC Sport. ١٧ی شوباتی ٢٠٠٦. لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  162. ↑ «Season 2007/08». A1GP. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  163. ↑ «2004 MotoGP Sepang Results». MotorcycleUSA. ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤. لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئایاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
  164. ↑ «Tourism». Kuala Lumpur Structure Plan 2020. Kuala Lumpur City Hall. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  165. ↑ «Roar of the Dragons: Westports Malaysia Wins First Ever ABL Crown». ASEAN Basketball League. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  166. ↑ «Main page». Kuala Lumpur Grand Prix 2007. لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئایاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  167. ↑ «KL Tower International BASE Jump 2007». لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  168. ↑ «Tour de Langkawi». Ministry of Youth and Sports, Malaysia. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  169. ↑ Fatt، Lam Seng (٢٠١١). Insider's Kuala Lumpur: Is No Ordinary Travel Guide. Open Your Eyes to the Soul of the City (Not Just the Twin Towers...) (چاپی 3rd). Marshall Cavendish International (Asia) Private Limited. لاپەڕە ٦٥. ژپنک ٩٧٨-٩٨١-٤٤٣٥-٣٩-٠.
  170. ↑ Duncan Mackay (١٣ی ئازاری ٢٠١٢). «Kuala Lumpur set to be city where 2022 Winter Olympics decided». Inside the Games. لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  171. ↑ Nick Butler (٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤). «Lausanne and Brașov shortlisted to host 2020 Winter Youth Olympic Games». Inside the Games. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  172. 1 2 Azlan (١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦). «Headline: Percentage usage of public transport to be increased to 40 percent». Radio Televisyen Malaysia. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ ھێنراوە.
  173. ↑ «KL20 Transportation». Kuala Lumpur City Hall. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی نیسانی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  174. ↑ «KL, suburbs get 25 new LRT stations». The Straits Times. The Star/Asia News Network. ٢ی تەممووزی ٢٠١٦. لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  175. ↑ Tan Sri Nor Mohamed Yakcop (Minister of Finance II) (10 September 2007). Launching of the Cyberjaya Dedicated Transportation System (وتار). Cyberjaya. لە ڕەسەنەکە لە 18 December 2007 ئەرشیڤ کراوە. لە 14 December 2007 ھێنراوە.
  176. ↑ «Rapid KL to revamp network». Cleanairnet.org. ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی ئازاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  177. ↑ Adrian Phung (٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤). «Newly improved bus hub to transform urban transport system». The Sun. لە ٦ی نیسانی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  178. ↑ Sheila Sri Priya (٦ی نیسانی ٢٠١٥). «Planned BRT system will help ease traffic congestion on Federal Highway». The Star. لە ٦ی نیسانی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  179. ↑ «Intercity services». Keretapi Tanah Melayu Berhad. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  180. ↑ «George Kent-Lion Pacific JV gets Ampang Line extension job». لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە.
  181. ↑ «Month-long free ride at four new LRT stations – Prasarana». لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  182. ↑ «Prasarana announces partial opening of Sri Petaling LRT line». ٢٨ی ئازاری ٢٠١٦. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  183. ↑ «RapidKL Monorail». Official Portal Visit Kuala Lumpur. Tourism Unit, Kuala Lumpur City Hall. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  184. ↑ «KL to get landmark MRT in world-class city bid». The Malaysian Insider. ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
  185. ↑ «KLIA Ekspres». Express Rail Link Sdn Bhd. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  186. ↑ «Subang only for turbo-props». Asian News Desk. ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  187. ↑ B. Suresh Ram (٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦). «The 'bas mini' of yesteryear». New Straits Times. لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  188. ↑ Surin Murugiah (٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٨). «RM4.9b to boost urban, rail transport systems». لە ڕەسەنەکە لە ٢ی نیسانی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  189. ↑ «Aplikasi Google Maps Untuk Bantu Rancang Perjalanan Dengan Bas». لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  190. ↑ «Google Maps app to help Rapid bus users plan trips». لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  191. ↑ «Rapid Bus collaborates with Google Maps app to help users plan trips, view real-time location of buses». ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠. لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  192. ↑ «RapidKL users can now plan bus trips via Google Maps». ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠. لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  193. ↑ «Rapid KL Buses to Implement Full Cashless from 15 April – Media Releases | MyRapid Your Public Transport Portal». myrapid.com.my. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئابی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  194. ↑ «Glimpse into growth of taxi services in Malaysia». لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  195. ↑ «Cover Story: Disrupting the taxi industry». The Edge Malaysia. ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  196. ↑ Arfa Yunus (٣ی تەممووزی ٢٠١٥). «KL taxi drivers top list of worst drivers in 10 cities». The Rakyat Post. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی نیسانی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  197. ↑ «Here's What Local Users And Foreign Tourists Think of KL Taxi Drivers». Malaysian Digest. ٤ی ئابی ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئابی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  198. ↑ «Ankaranın Kardeş Şehirleri». ankara.bel.tr (بە تورکی). Ankara. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  199. ↑ «Jumelages». casablanca.ma (بە فەرەنسی). Casablanca. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  200. ↑ «Chennai has six 'sister cities', but few benefits have flowed». timesofindia.indiatimes.com. The Times of India. ٢٣ی نیسانی ٢٠١٩. لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  201. 1 2 «6 Bandar Di Malaysia Yang Berkembar Dengan Bandar Lain di Seluruh Dunia». iluminasi.com (بە مالیزی). Iluminasi. ٢٤ی نیسانی ٢٠١٨. لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  202. ↑ «شهرهای خواهر». isfahan.ir (بە فارسی). Isfahan. لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  203. ↑ «Islamabad to get new sister city». dawn.com. Dawn. ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦. لە ١٨ی ئازاری ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  204. ↑ «The Twin Cities of Oxford, Cambridge and London». oxford-royale.com. Oxford Royale Academy. ١٦ی شوباتی ٢٠١٧. لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  205. ↑ «Mashhad-Kuala Lumpur Become Sister Cities». Mircea Birca. Eurasia Press and News. ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  206. ↑ «KL's Sister Cities». poskod.my. ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.

کتێبنامە

[دەستکاری]

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە کوالالومپور تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=کوالالومپور&oldid=1637164»