مانیلا

مانیلا

*Maynila* **کۆدی زمانی نادروست.**
مانیلا Maynila کۆدی زمانی نادروست.
پایتەختی نیشتمانی (en) و highly urbanized city
	شاری مانیلا
	ئاسۆی مانیلا وەک لە ئینترامورۆس (en)ەوە دەردەکەوێت مۆنۆمێنتی ڕیزال (en) قەڵای سانتیاگۆ (en) کڵێسای سان ئۆگستین (en) کڵێسای مالاتێ (en) تاوەری کاتژمێر (en) کاتێدراڵی مانیلا (en) ئینترامورۆس (en) فەرمانگەی پۆستەی ناوەندیی مانیلا (en)
	ئاڵا مۆر لۆگۆ و وشە-نیشان (en)
	ناسناوەکان: مرواریی ڕۆژھەڵات و ئەوانی تر (en)
	دروشم(ەکان): مانیلا، خودا لە پێشە ; Welcome Po Kayo sa Maynila; ("بەخێربێن بۆ مانیلا")
	سروود: Awit ng Maynila ; ("گۆرانیی مانیلا")
	Map of Metro Manila with مانیلا highlighted
	مانیلا شوێن لەناو فلیپین مانیلا مانیلا (Philippines) مانیلا مانیلا (Southeast Asia) مانیلا مانیلا (ئاسیا)
	پۆتانەکان: داڕێژە:PH_type:city(1902590) wikidata/iso 14°35′45″N 120°58′38″E / 14.5958°N 120.9772°Eپۆتانەکان: داڕێژە:PH_type:city(1902590) wikidata/iso 14°35′45″N 120°58′38″E / 14.5958°N 120.9772°E
وڵات	فلیپین
هەرێم (en)	Metro Manila
ناوچەی یاسادانان (en)	داڕێژە:PH legislative district
ناوچەی کارگێڕی	١٦ ناوچەی شار
دامەزراندن	سەدەی ١٣ یان پێشتر
سوڵتاننشینی برونێی (en) (مەینیلا (en))	ساڵانی ١٥٠٠ەکان
مانیلای ئیسپانی (en)	June ٢٤, ١٥٧١؛ ٤٥٥ ساڵ لەمەوبەر
میساقی شار	July ٣١, ١٩٠١؛ ١٢٥ ساڵ لەمەوبەر
شاری زۆر بەشاربوو	December ٢٢, ١٩٧٩؛ ٤٦ ساڵ لەمەوبەر
بارانگایەکان (en)	داڕێژە:PH barangay count (بڕوانە بارانگای و ناوچەکان)
دەسەڵات
• جۆر	Sangguniang Panlungsod
• سەرۆکی شارەوانی (en)	فرانسیسکۆ “ئیسکۆ مۆرێنۆ” دۆماگۆسۆ (en) (ئاکسیۆن (en))
• جێگری سەرۆکی شارەوانی (en)	ئەنجێلا لێی “چی” ئای. ئاتیێنزا (en) (ئاکسیۆن (en))
• نوێنەران (en)	پێڕست (en)
• ئەنجومەنی شار (en)	پێڕست
• دەنگدەران (en)	١٬١٤٢٬١٧٤ دەنگدەر ([[هەڵبژاردنی گشتیی فلیپین، ھەڵە: کات نادروستە.\|ھەڵە: کات نادروستە.]] ([[:en:Philippine general election, ھەڵە: کات نادروستە.\|en]]))
ڕووبەر
• شار	٤٢٫٣٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٦٫٣٥ میلی چوارگۆشە)
• شاری	٦١٩٫٥٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٣٩٫٢٢ میلی چوارگۆشە)
• گەورەشار	١٬٨٧٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٧٢٣ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی	٩٫٠ مەتر (٢٩٫٥ پێ)
بەرزترین بەرزایی	١٠٨ مەتر (٣٥٤ پێ)
نزمترین بەرزایی	٠ مەتر (٠ پێ)
ژمارەی دانیشتووان (ھەڵە: کات نادروستە. سەرژمێری)
• شار	١٬٩٠٢٬٥٩٠
• پلە	دووەم (en)
• چڕی	٤٤٬٩٣٦ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (١١٦٬٣٨٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
• شاری	١٣٬٤٨٤٬٤٨٢
• چڕیی شاری	٢١٬٧٦٤٫٣ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٥٦٬٣٦٩ کەس لە میلی چوارگۆشە)
• گەورەشار	٢٤٬٩٢٢٬٠٠٠
• چڕیی گەورەشار	١٣٬٣٠٥٫٩ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٤٬٤٦٢ کەس لە میلی چوارگۆشە)
• خێزانەکان	٤٨٦٬٢٩٣
سەرناوی دانیشتوو	ئینگلیزی: Manileño, Manilan;; ئیسپانی: manilense، manileño (مێ. -a); Filipino: Manileño (مێ. -a)، Manilenyo (مێ. -a)، Taga-Maynila
ئابووری (en)
• Income class	1st city income class
• ڕێژەی هەژاری (en)	<div style="background-color: ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "١"; width: ١٫٦%; height: 100%;">١٫٦% (٢٠٢٣)
• HDI (en)	0.781 – بەرز (2019)
• داهات	₱ ٢١٬٨٣٧ million (٢٠٢٤)
• سەرمایەکان (en)	₱ ٨٧٬٥١٨ million (٢٠٢٤)
• خەرجی	₱ ١٦٬٦٢٠ million (٢٠٢٤)
• قەرزەکان (en)	₱ ٣٦٬٤٠٤ million (٢٠٢٤)
خزمەتگوزارییە گشتییەکان
• کارەبا (en)	داڕێژە:PH electricity distribution
• ئاو	• مەینیڵاد (en) (زۆرینە) ; • ئاوی مانیلا (en) (سانتا ئانا و سان ئەندرێس)
ناوچەی کاتی	UTC+8 (PST (en))
کۆدی پۆستەیی (en)	+900 – 1-096
داڕێژە:PSGCstyle	داڕێژە:PSGC detail
داڕێژە:Areacodestyle	+63 (0)2
زمانە زکماکییەکان (en)	فلیپینی
دراو	پێسۆی فلیپینی (en) (₱)
وێبگە	manila.gov.ph

مانیلا،^[ب] بە فەرمی شاری مانیلا،^[پ] پایتەخت (en) و دووەم پڕدانیشتووترین شاری فلیپینە دوای کێزۆن سیتی (en). بەپێی سەرژمێریی ٢٠٢٤، دانیشتووانەکەی بریتییە لە ١٬٩٠٢٬٥٩٠ کەس.^[١٠] شارەکە کەوتووەتە کەناری ڕۆژھەڵاتی کەنداوی مانیلا (en) لە دوورگەی لوزۆن (en)، و وەک شارێکی زۆر بەشاربوو (en) پۆلێن دەکرێت. بە بوونی ٤٤٬٩٣٥ inhabitants per square kilometer (١١٦٬٣٨٠/sq mi)، مانیلا یەکێکە لە چڕترین شارەکانی جیھان لە ڕووی دانیشتووانەوە (en).^[٦]

تا ساڵی ١٢٥٨، قەوارەیەکی سیاسی (en) قایمکراوی تاگالۆگەکان (en) بە ناوی مەینیلا (en) لە شوێنی مانیلای مۆدێرن ھەبوو. لە ٢٤ی حوزەیرانی ١٥٧١، دوای شکستپێھێنانی دوایین فەرمانڕەوای ڕەسەنی قەوارەکە، ڕاجا سولەیمان (en)، لە شەڕی بانگکوسای (en)، کۆنکیستادۆری ئیسپانی میگێل لۆپێز دێ لێگازپی (en) دەستی کرد بە دروستکردنی قەڵای شوورادار ئینترامورۆس (en) لەسەر وێرانەکانی نیشتەجێبوونێکی کۆنتر کە ناوی ئیسپانی و ئینگلیزی مانیلای لێ وەرگیراوە. مانیلا وەک پایتەختی فەرماندەییی گشتیی ڕۆژھەڵاتی ھیندییەکانی ئیسپانیا (en) بەکاردەھێنرا، کە ماریاناکان (en)، گوام و دوورگەکانی تری لەخۆدەگرت، و لەلایەن مەکسیکۆ سیتی لە جێگری پاشایەتیی ئیسپانیای نوێ (en)وە بۆ تاجی ئیسپانیا کۆنترۆڵ و بەڕێوەدەبرا. مانیلا بە بەشێک لە کۆمەڵەی ڕەسەنی شارە جیھانییەکان دادەنرێت چونکە تۆڕە بازرگانییەکانی یەکەم جار بوون کە بەسەر زەریای ھێمندا درێژبوونەوە و ئاسیایان لەگەڵ ئەمریکاکانی ئیسپانیا بە یەکەوە گرێدا لە ڕێگەی بازرگانیی گالیۆن (en). ئەمە بووە ھۆی یەکەمین جار کە زنجیرەیەکی پچڕپچڕنەکراوی ڕێگا بازرگانییەکان بە دەوری ھەسارەکەدا دابمەزرێت.^[١١]^[١٢]

لە سەردەمی داگیرکاریی ئەمریکا (en)، مانیلا بووە یەکەمین شاری خاوەن میساق لە وڵاتەکەدا، بەپێی یاسای ژمارە ١٨٣ی کۆمیسیۆنی فلیپین لە ٣١ی تەممووزی ١٩٠١ دەستنیشان کرا. شارەکە بوو بە سەربەخۆ دوای دەرچوونی یاسای کۆماری ژمارە ٤٠٩، "میساقی پێداچوونەوەکراوی شاری مانیلا"، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٩.^[١٣]^[١٤]

لە سەردەمی مۆدێرندا، ناوی "مانیلا" بەگشتی بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە تەواوی ناوچەی گەورەشار، ناوچەی گەورەشاری فراوانتر (مێگا مانیلا (en))، و خودی شارەکە. مەترۆ مانیلا (en)، کە ناوچە گەورەشارە بە فەرمی پێناسەکراوەکەیە، ناوچەی پایتەختی فلیپینە، و کێزۆن سیتی و ناوچەی بازرگانیی ناوەندیی ماکاتی (en)، کە زۆر گەورەترن، لەخۆدەگرێت.

ڕووباری پاسیگ بە ناوەڕاستی مانیلادا تێدەپەڕێت و شارەکە دابەش دەکات بۆ بەشەکانی باکوور و باشوور. شارەکە لە ١٦ ناوچەی کارگێڕی پێکدێت و بۆ مەبەستی نوێنەرایەتیکردن لە کۆنگرێسی فلیپین (en) و ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی شار دابەش کراوە بۆ شەش ناوچەی سیاسی (en). لە ساڵی ٢٠١٨دا، تۆڕی توێژینەوەی جیھانگیری و شارە جیھانییەکان مانیلای وەک شارێکی جیھانی "ئەلفا-" پۆلێن کرد،^[١٥] و لە ڕووی ئاستی ئابوورییەوە لەسەر ئاستی جیھان لە پلەی حەوتەم و لەسەر ئاستی ناوچەیی لە پلەی دووەمدا دای نا،^[١٦] لە کاتێکدا پێوەری ناوەندە داراییە جیھانییەکان مانیلای لە پلەی ٧٩ھەمی جیھان داناوە.^[١٧] ھەروەھا مانیلا دووەمین پایتەختە لە جیھاندا کە زۆرترین بەرکەوتەی بە کارەساتە سروشتییەکان ھەیە لە دوای تۆکیۆ.^[١٨] سەرباری ئەوەش، نوقمبوونی زەوی و بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا کە بەھۆی گۆڕانی ئاووھەواوە دروست دەبن، ئەو ئاستەنگانەن کە شارەکە لە داھاتوودا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە.^[١٩]

وشەناسی

ناوی مانیلا لە وشەی فلیپینی Maynilà وەرگیراوە، کە بەزۆری بە دوو شێوە لێکدەدرێتەوە: یان "ئەو شوێنەی ڕووەکی ئیندیگۆی لێ زۆرە" (may-nilà) یان "ئەو شوێنەی ڕووەکی نیلادی لێ زۆرە" (may-nilad).

پێدەچێت وشەی nilà لە وشەی سانسکریت (en)ی nīla (नील)ەوە ھاتبێت، کە بە واتای "ئیندیگۆ" دێت، و بەشێوەیەکی بەرفراوانتر ئاماژەیە بۆ چەندین جۆری ڕووەک کە بۆ بەرھەمھێنانی بۆیەی ئیندیگۆی سروشتی بەکاردەھێنران. باوەڕ وایە کە ناوی Maynilà بەھۆی ھەبوونی ئەو ڕووەکانەی بۆیەیان لێ بەرھەم دەھێنرا لە ناوچەکانی دەوروبەری نیشتەجێبوونە سەرەتاییەکەدا لێنرابێت، نەک لەبەر ئەوەی بازرگانییەکی دامەزراو بە ئیندیگۆ ھەبووبێت. جێی سەرنجە، بەرھەمھێنانی بۆیەی ئیندیگۆ تەنھا لە سەدەی ١٨ھەمدا لە ڕووی ئابوورییەوە بوو بە گرنگ لە ناوچەکەدا، چەند سەدەیەک دوای ئەوەی نیشتەجێبوونەکە پێشتر دامەزرابوو و ناوی لێنرابوو.

بە تێپەڕبوونی کات، Maynilà لە ماوەی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانیدا پرۆسەی بەئیسپانیبوونی تێپەڕاند، و لە کۆتاییدا ناوی مانیلای وەرگرت.

مەی-نیلا

نیلا لە وشەی سانسکریت (en)ی nīla (नील) وەرگیراوە، کە ئاماژەیە بۆ بۆیەی ئیندیگۆ (en) و، بەشێوەیەکی بەرفراوانتر، بۆ جۆرەکانی ڕووەک (en) کە ئەم بۆیە سروشتییەیان لێ دەردەھێنرێت.^[٢٠]^[٢١] ناوی مەی-نیلا پێدەچێت بەخشرا بێت بەھۆی ئەو ڕووەکانەی ئیندیگۆیان لێ بەرھەم دەھێنرا کە لە دەوروبەری نیشتەجێبوونەکە دەڕوان نەک لەبەر ئەوەی وەک نیشتەجێبوونێک ناسرابوو کە بازرگانی بە بۆیەی ئیندیگۆوە دەکرد.^[٢٠] دەرھێنانی بۆیەی ئیندیگۆ تەنھا لە سەدەی ١٨ھەمدا بوو بە چالاکییەکی ئابووری گرنگ لە ناوچەکەدا، چەند سەدەیەک دوای ئەوەی نیشتەجێبوونی مەینیلا (en) دامەزرا و ناوی لێنرا.^[٢٠] مەینیلا لە کۆتاییدا پرۆسەیەکی بەئیسپانیبوونی تێپەڕاند و ناوی ئیسپانی مانیلای وەرگرت.^[٢٢]

مەی-نیلاد

ئەم لێکدانەوەیەی وشەکە لەو تێبینییەوە سەریھەڵدا کە لە تاگالۆگدا، نیلاد یان نیلار ئاماژەیە بۆ درەختێکی شێوە دەوەن (Scyphiphora hydrophyllacea؛ کە پێشتر Ixora manila Blanco بوو) کە لە ناو یان لە نزیک زۆنگاوەکانی مانگرۆڤ (en) دەڕوێت.^[٢٠]^[٢٣]^[٢٤] بەڵام، باومگارتنەر ڕوونی کردەوە کە ئەگەرێکی کەمە ئەوانەی بە تاگالۆگی قسە دەکەن پیتە نەبزوێنەکەی کۆتایی /d/ لە nilad بەتەواوی لابدەن بۆ ئەوەی بگەن بە شێوەی ئێستای Maynilà.^[٢٠] بۆ نموونە، باکووری نزیک مانیلا پیتە نەبزوێنەکەی کۆتایی وشە تاگالۆگییە کۆنەکەی bakoód ("پارچە زەوییەکی بەرز") دەپارێزێت، تەنانەت لە نووسینە ئیسپانییە کۆنەکانی ناوی شوێنەکەدا (وەک Vacol، Bacor).^[٢٥] زمانناسی ڤیک ڕۆمێرۆ پێی وایە کە لە ڕاستیدا مەحاڵ نییە کە پیتە نەبزوێنەکەی کۆتایی /d/ بگۆڕێت بۆ وەستانێکی زمانەیی (glottal stop) وەکو لە mapalad بۆ pinagpalà و hangád بۆ hangà.^[٢٦]

کۆنترین ئاماژە بەم بنەچەی وشەیە لە بەرگی سێیەمی کتێبی Historia Plantarumی جۆن ڕەی (en) لە ساڵی ١٧٠٤ دەرکەوت، کە لە بنەڕەتدا لە Herbarium aliarumque Stirpium in Insula Luzone Philippinarum primaria nascentium... لەلایەن فڕای جۆرج یۆسێف کامێل وەرگیراوە^[٢٧]، و باسی لەوە کردووە کە:

Nilad arbor mediocris, rarissimi recta, ligno folido, et compacto ut Molavin, ubi abundant Mangle, locum vocant Manglar, ita ubi nilad, Maynilad, unde corrupte Manila (نیلاد درەختێکی مامناوەندە، زۆر دەگمەن ڕێکە، داری گەڵادارە، و تۆکمەیە وەک مۆلاڤین، لەو شوێنانەی کە مانگلێ زۆرە، شوێنەکە پێی دەوترێت مانگلار، بۆیە لەو شوێنانەی کە نیلاد (زۆرە)، مەی-نیلاد، کە لێیەوە وشە شێواوەکەی مانیلا ھاتووە).^[٢٨]^[٢٦]

نموونەکانی بەکارھێنانی باوی ئەم لێکدانەوەیە بریتین لە ناوی کۆمپانیایەکی خزمەتگوزاریی ناوخۆیی بە ناوی ئاوی مەینیڵاد، و ناوی تونێلێکی ژێرزەویی نزیک ھۆڵی شاری مانیلا بە ناوی لاگوسنیلاد (بە واتای "دەروازەی نیلاد").

مێژوو

داڕێژە:For timeline

مێژووی سەرەتایی

کۆنترین بەڵگەی ژیانی مرۆڤ لە دەوروبەری مانیلای مۆدێرن بریتییە لە ھەڵکۆراوە بەردینەکانی ئانگۆنۆ (en)ی نزیک، کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ٣٠٠٠ پێش زایین. نێگریتۆکان (en)، کە دانیشتووانی ڕەسەنی فلیپینن، لە سەرتاسەری دوورگەی لوزۆن دەژیان، کە مانیلا تێیدا ھەڵکەوتووە، پێش ئەوەی مالایۆ-پۆلینیزییەکان (en) بگەنە ئەوێ و جێگەیان بگرنەوە.^[٢٩]

مەینیلا (en)، شانبەشانی تۆندۆ (en)، ھاوبەشی بازرگانیی چالاک بوون لەگەڵ خانەدانەکانی سۆنگ (en) و یوان (en)ی چین و لە ماوەی ناوەڕاست تا کۆتایی سەردەمی مینگ (en) گەشەیان سەند.^[٣٠] بەپێی ئینسایکلۆپیدیایەکی ژاپۆنی بە ناوی واکان سانسی زویی (en)، لوزۆن یان لوسۆنگ (مەینیلا) وەک "شانشینێک" لە باشووری تایوان ئاماژەی پێکراوە.^[٣١]

لە سەدەی ١٢ھەمدا، برونێی ئەوکاتە کە ھیندوو بوو و پێی دەگوترا "پۆن-ئی"، وەک لە تۆمارە چینییەکانی Nanhai zhiدا ھاتووە، ھێرشی کردە سەر مالیلو 麻裏蘆 (کە زۆرێک لە زانایان پێیان وایە مانیلای مۆدێرن بێت) چونکە ئەوکاتە کارگێڕیی ناوچەکانی ساراوک و سەبا، ھەروەھا شانشینە فلیپینییەکانی بوتوان (en)، سولو (en)، ما-ئی (en) (میندۆرۆ یان لاگونا)، شاھوچۆنگ (en) 沙胡重 (ئێستا شاری زامبۆئانگا)، یانچێن 啞陳 (ئۆتۆن)، و وێندولینگ 文杜陵 (ئێستا میندانائۆ، بینتولو یان میندۆرۆ)ی دەکرد.^[٣٢]^[٣٣] لە سەدەی ١٣ھەمدا، مانیلا پێکدەھات لە نیشتەجێبوونێکی شوورادار و گەڕەکێکی بازرگانی لەسەر کەناری ڕووباری پاسیگ. دوای ئەوەی بروونێی لە ھیندوویزمەوە گۆڕا بۆ ئیسلام، مانیلاش ھەمان ڕێگەی گرتەبەر، بەو پێیەی خێزانی شاھانەی برونێی ژن و ژنخوازییان لەگەڵ خێزانی شاھانەی مانیلا کرد، وەک لە کەسایەتی ڕاجا ماتاندادا دەردەکەوێت کە ھاوکات پاشای مانیلا بوو لە کاتێکدا نەوەی نەوەی سوڵتان بۆلکیای برونێی بوو.^[٣٤]

سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانی

لە ٢٤ی حوزەیرانی ١٥٧١، کۆنکیستادۆر میگێل لۆپێز دێ لێگازپی گەیشتە مانیلا و وەک خاکێکی ئیسپانیای نوێ ڕایگەیاند، ئەنجومەنێکی شارەوانیشی دامەزراند لەو شوێنەی کە ئێستا ناوچەی ئینترامورۆسە. بە ئیلھام وەرگرتن لە پرۆسەی ڕیکۆنکیستا (Reconquista)، ئەوەی قۆستەوە کە ململانێیەکی خاکی ھەبوو لە نێوان تۆندۆی ھیندوو و مانیلای ئیسلامی بۆ پاساودانی دەرکردن یان باوەڕگۆڕینی کۆلۆنیالیستە موسڵمانەکانی برونێی کە پشتگیری مانیلایان دەکرد، لە کاتێکدا نەوە مەکسیکییەکەی خوان دێ سالسێدۆ پەیوەندییەکی سۆزداری لەگەڵ شازادە کانداراپا ھەبوو، کە شازادەی تۆندۆ بوو.^[٣٥] لۆپێز دێ لێگازپی شاھانەکانی ناوخۆی لەسێدارە دا یان دوورخستەوە دوای شکستی پیلانگێڕیی ماھارلیکاکان، کە پیلانێک بوو تیایدا ھاوپەیمانییەکی داتۆکان، ڕاجاکان، بازرگانە ژاپۆنییەکان، و سوڵتاننشینی برونێی یەکیان دەگرت بۆ لەسێدارەدانی ئیسپانییەکان، لەگەڵ بەکرێگیراوە مەکسیکییەکانیان و ھاوپەیمانە ڤیسایانییەکانیان. ئیسپانییە سەرکەوتووەکان مانیلایان کردە پایتەختی ڕۆژھەڵاتی ھیندییەکانی ئیسپانیا و فلیپین، کە ئیمپراتۆریەتەکەیان بۆ سێ سەدەی داھاتوو کۆنترۆڵی دەکرد. شارەکە لەلایەن چەندین ئیسپانیای ئەورووپی و مەکسیکی تێکەڵاوەوە دامەزرا و تەنانەت گاریسۆنێکی ٤٠٠ سەربازی لە ڕەسەنی ئەمریکیی تلاکسکالانەکانی تێدا بوو کە لەگەڵ سالسێدۆ لە سیبۆوە ھاتبوون و مووچەیان پێدەدرا.^[٣٦] لە ١٥٧٤دا، مانیلا لەلایەن چەتەی دەریایی چینی لیم ھۆنگەوە گەمارۆ درا (en)، کە لەلایەن دانیشتووانی ناوخۆییەوە تێکشکێنرا. لە کاتی نیشتەجێبوونی ئیسپانییەکاندا، بە فەرمانی پاپا مانیلا ڕاستەوخۆ کرایە پاشکۆی ئەسقەفی مەکسیکۆ. بە فەرمانی شاھانەی فلیپی دووەمی ئیسپانیا، مانیلا خرایە ژێر چاودێریی ڕۆحیی سانت پودێنتیانا و خانمی ڕێبەرمان.^[ت] دوای داگیرکردنی مانیلا لە ئەرستۆکراتییە موسڵمانەکانی؛ کۆنکیستادۆرە ئیسپانی-مەکسیکییەکان زەوی (encomiendas)یان پێبەخشرا و ئیستێبان ڕۆدریگێز دێ فیگوێرۆا خاوەنی زەوییەک بوو لە نزیک مانیلا؛ ئامارەکانی باج تۆمار نەکراون.^[٣٧] ئەوی تر خوان مالدۆنادۆ بوو، مەکسیکییەکی تری خاوەن زەویی سەرەتایی؛ کە داتایەکی سنووردار لەسەری ماوەتەوە.^[٣٨] لەم نێوەندەدا، ئەرستۆکراتییە موسڵمانەکانی مانیلا ئایینەکەیان گۆڕی یان ھەڵھاتن، یەکێک لەوانە داتوک مانیلا بوو کە ھەڵھات بۆ سوڵتاننشینی مالاکا و لەوێ بوو بە وەلی یان پیاوچاکێکی ئیسلامی.^[٣٩]

لە ١٦٠٦دا، دوای داگیرکردنی سوڵتاننشینی تێرناتێ (en) لەلایەن ئیسپانیاوە کە یەکێک بوو لە قۆرخکارانی چاندنی بەھارات، ئیسپانیا فەرمانڕەوای تێرناتێ سوڵتان سەعید دین بورکاتی^[٤٠] لەگەڵ خێڵەکەی و دارودەستەکەی دوورخستەوە بۆ مانیلا، کە سەرەتا لەوێ کران بە کۆیلە و لە کۆتاییدا کران بە مەسیحی.^[٤١] دواتر نزیکەی ٢٠٠ خێزانی تێکەڵاو لە ڕەچەڵەکی ئیسپانی-مەکسیکی-فلیپینی و مۆلوکان-ئیندۆنیزی-پورتوگالی لە تێرناتێ و تیدۆرەوە بەدوایدا چوون بۆ ئەوێ.^[٤٢]

شارەکە بوو بە خاوەنی سامانێکی زۆر بەھۆی ھەڵکەوتەی لە یەکگرتنی ڕێگای ئاوریشم، ڕێگای بەھارات (en) و ڕێگای زیو (en).^[٤٣] ڕۆڵی ئەرمەن (en)ەکان گرنگە، کە وەک نێوەندگیری بازرگانی کاریان دەکرد کە وایان کرد بازرگانی لە نێوان ئەورووپا و ئاسیا لەم ناوچەیەدا مومکین بێت. فەڕەنسا یەکەم نەتەوە بوو کە ھەوڵیدا بازرگانییە ئاسیاییەکەی بە ھاوبەشییەک لە مانیلا لە ڕێگەی خوجا ئەرمەنییەکانەوە پارەدار بکات. گەورەترین قەبارەی بازرگانی لە ئاسندا بوو، و ١٠٠٠ شیشە ئاسن لە ساڵی ١٧٢١دا بازرگانی پێوەکرا.^[٤٤] لە ساڵی ١٧٦٢، لە چوارچێوەی جەنگی حەوت ساڵە کە ئیسپانیا تێیدا تێوەگلا بوو، شارەکە لەلایەن بەریتانیای مەزنەوە داگیرکرا (en).^[٤٥] بەریتانییەکان شارەکەیان داگیرکرد (en) بۆ ماوەی بیست مانگ لە ١٧٦٢ تا ١٧٦٤ لە ھەوڵیاندا بۆ گرتنی ڕۆژھەڵاتی ھیندییەکانی ئیسپانیا بەڵام نەیانتوانی داگیرکارییەکەیان لەولای مانیلاوە فراوان بکەن.^[٤٦] بەریتانییەکان بەھۆی ئەوەی نەیانتوانی بەشەکانی تری ئەرخەپێلەکە بگرن، بەپێی پەیماننامەی پاریس (en) کە لە ١٧٦٣ واژۆ کرا کشانەوە، کە کۆتایی بە جەنگەکە ھێنا. ژمارەیەکی نەزانراو لە سەربازی ھیندی ناسراو بە سیپۆی (en) کە لەگەڵ بەریتانییەکان ھاتبوون، ڕایانکرد و لە کائینتا (en) لە ڕیزاڵ نیشتەجێ بوون.^[٤٧]^[٤٨]

کەمینە چینییەکان سزادران بەھۆی پاڵپشتیکردنیان بۆ بەریتانییەکان، و شاری قەڵادار ئینترامورۆس، کە سەرەتا لەلایەن ١٢٠٠ خێزانی ئیسپانیی پەتییەوە نیشتەجێ کرابوو و ٤٠٠ سەربازی ئیسپانی تێدا جێگیر کرابوو،^[٤٩] تۆپەکانی ئاڕاستەی بینۆندۆ کرد، کە کۆنترین گەڕەکی چینییەکانە لە جیھاندا.^[٥٠] دانیشتووانی ڕەسەنی ئیسپانی لە بەشی باشووری مانیلادا چڕ ببوونەوە و لە ساڵی ١٧٨٧دا، لا پێرۆز تۆماری کرد کە فەوجێکی ١٣٠٠ سەربازی مەکسیکی لە مانیلا جێگیر کرابوون،^[٥١] و ئەوان ھەروەھا لە شاری کاڤیتێ (en) بوون، لەو شوێنەی کە کەشتییەکان لە کۆلۆنییەکانی ئەمریکای ئیسپانیاوە لەنگەریان دەگرت،^[٥٢] و لە ئێرمیتاش، کە بەو ناوە ناونرابوو بەھۆی دەروێشێکی مەکسیکی کە لەوێ دەژیا. ناوی قەشە-دەروێشەکە خوان فێرناندێز دێ لیۆن بوو کە پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ مانیلا دەروێش بوو لە مەکسیک.^[٥٣] زۆربەی کات قەشەکان بە تەنھا نەبوون چونکە زۆرجار برا و خوشکانی کڵێسایان لەگەڵ خۆیان دەھێنا. ساڵانی: ١٦٠٣، ١٦٣٦، ١٦٤٤، ١٦٥٤، ١٦٥٥، ١٦٧٠ و ١٦٧٢؛ شاھیدی بڵاوەپێکردنی ٩٠٠، ٤٤٦، ٤٠٧، ٨٢١، ٧٩٩، ٧٠٨، و ٦٦٧ سەربازی ئەمریکای لاتینی بوو لە مەکسیکەوە بۆ مانیلا.^[٥٤] فلیپین میوانداری تاکە گەڕەکە دامەزراوەکانی ئەمریکای لاتین دەکات لە ئاسیادا،^[٥٥]^[٥٦] کە ناوچەی مالاتێ میوانداری بیناکانی دەکات کە تێکەڵەیەکن لە شێوازی بارۆکی مەکسیکی و مودیجاری موسڵمانی فلیپینی.^[٥٧] ئیسپانییەکان تێرناتێیان چۆڵ کرد و پەنابەرانی پاپوانیان لە تێرناتێی کاڤیتێ نیشتەجێ کرد، کە بە ناوی زێدی پێشوویانەوە ناونراوە.^[٥٨] لە ١٦٠٣دا، مانیلا ھەروەھا ماڵی ٢٥,٠٠٠ چینی بوو^[٥٩]^:260 و ١٤,٤٣٧ خێزانی ڕەسەنی (مالای-فلیپینی)، ھەروەھا ٣,٥٢٨ خێزانی تێکەڵاوی ئیسپانی-فلیپینی لەخۆگرتبوو.^[٥٩]^:539

سەرھەڵدانی مانیلای ئیسپانی یەکەمین جار بوو کە ھەموو نیوەگۆکان و کیشوەرەکان لە تۆڕێکی بازرگانی جیھانیدا پێکەوە ببەسترێنەوە، ئەمەش وایکرد مانیلا، شانبەشانی مەکسیکۆ سیتی و مەدرید، ببنە کۆمەڵەی ڕەسەنی شارە جیھانییەکان لە جیھاندا.^[٦٠] قەشەیەکی یەسووعیی ئیسپانی تێبینی ئەوەی کردووە کە بەھۆی یەکگرتنی چەندین زمانی بیانی لە مانیلا، داننان بە گوناھدا لە مانیلا "قورسترین بووە لە جیھاندا".^[٦١]^[٦٢] خوان دێ کۆبۆ، مژدەبەرێکی تری ئیسپانی لە ساڵانی ١٦٠٠ەکاندا، ھێندە سەرسام بوو بە بازرگانی، ئاڵۆزی کەلتووری، و فرەچەشنی نەژادی لە مانیلا کە نامەی بۆ براکانی لە مەکسیک نووسی:

ھەمەچەشنی لێرە زۆر گەورەیە بە جۆرێک دەتوانم بۆ ھەمیشە بەردەوام بم لە ھەوڵدان بۆ جیاکردنەوەی خاک و گەلەکان. کاستیلیان لێرەن لە ھەموو پارێزگاکانەوە. پورتوگالی و ئیتالی ھەن؛ ھۆڵەندی، یۆنانی و خەڵکی دوورگەکانی کەناری، و ھیندییە مەکسیکییەکان. کۆیلەکان لە ئەفریقاوە ھەن کە لەلایەن ئیسپانییەکانەوە ھێنراون [لەسەر ئەمریکاوە]، و ئەوانی تر لەلایەن پورتوگالییەکانەوە ھێنراون [لەسەر ھیندستانەوە]. موورێکی ئەفریقیمان لێرەیە بە مێزەرەکەیەوە. جاڤانی ھەیە لە جاڤاوە، ژاپۆنی و بەنگالی لە بەنگالەوە. لەنێو ھەموو ئەم گەلانەدا چینییەکان ھەن کە ژمارەیان لێرەدا بێشومارە و لە ھەموو کەسێکی تر زیاترن. لە چینەوە گەلانێک ھەن ھێندە جیاواز لە یەکتر، و لە پارێزگاگەلێکی ئەوەندە دوور، وەک چۆن ئیتالیا لە ئیسپانیاوە دوورە. لە کۆتاییدا، لەبارەی مێستیزۆیەکان، خەڵکە ڕەگەز تێکەڵەکان لێرەدا، ناتوانم تەنانەت بنووسم چونکە لە مانیلادا ھیچ سنوورێک نییە بۆ تێکەڵبوونی گەلان لەگەڵ گەلاندا. ئەمە لەو شارەدایە کە ھەموو جەنجاڵییەکەی تێدایە. (Remesal, 1629: 680–1)^[٦٣]

دوای ئەوەی مەکسیک سەربەخۆیی خۆی لە ئیسپانیا وەرگرت لە ساڵی ١٨٢١، تاجی ئیسپانیا دەستی کرد بە فەرمانڕەواییکردنی ڕاستەوخۆی مانیلا.^[٦٤] لەژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی ئیسپانیادا، بانکداری، پیشەسازی، و پەروەردە زیاتر لە دوو سەدەی پێشتر گەشەیان سەند.^[٦٥] کردنەوەی نۆکەندی سوێس لە ١٨٦٩ بازرگانی و پەیوەندییەکانی ڕاستەوخۆی لەگەڵ ئیسپانیا ئاسانتر کرد. گەشەی سامان و پەروەردەی شارەکە دانیشتووانی ڕەسەن، نێگریتۆکان، مالاییەکان، ئەفریقییەکان، چینییەکان، ھیندییەکان، عەرەبەکان، ئەورووپییەکان، لاتینییەکان و پاپوانییەکانی لە پارێزگاکانی دەوروبەرەوە بۆ خۆی ڕاکێشا،^[٦٦] و بووە ھۆی سەرھەڵدانی چینێکی ڕۆشنبیر (ilustrado) کە باوەڕیان بە بیرۆکە لیبراڵەکان ھەبوو، کە بوونە بنەمای ئایدۆلۆژی شۆڕشی فلیپین، کە داوای سەربەخۆیی لە ئیسپانیا دەکرد. شۆڕشێک بە سەرۆکایەتی ئاندرێس نۆڤالێس ئیلھامی لە شەڕەکانی سەربەخۆیی ئەمریکای ئیسپانی وەرگرتبوو بەڵام شۆڕشەکە خۆی لەلایەن ئەفسەرە سەربازییە پلە نزمکراوەکانی ئەمریکای لاتینییەوە سەرپەرشتی دەکرا کە لە شارەکە جێگیر کرابوون لە نەتەوە تازە سەربەخۆکانی مەکسیک، کۆلۆمبیا، ڤێنیزوێلا، پیروو، چیلی، ئەرژەنتین، و کۆستاریکاوە ھاتبوون.^[٦٧] دوای یاخیبوونی کاڤیتێ لە ١٨٧٢ و بزووتنەوەی پڕوپاگەندە، شۆڕشی فلیپین دەستی پێکرد؛ مانیلا لە نێو یەکەمین ھەشت پارێزگادا بوو کە یاخی بوون و ڕۆڵیان لەسەر ئاڵای فلیپین یادکرایەوە، کە تێیدا مانیلا بە یەکێک لە ھەشت تیشکەکەی خۆرە ھێماییەکە نوێنەرایەتی کرا.^[٦٨]

سەردەمی دەسەڵاتی ئەمریکا

دوای شەڕی مانیلای ١٨٩٨ (en)، ئیسپانیا شارەکەی ڕادەستی ئەمریکا کرد. یەکەم کۆماری فلیپین (en) کە لە بولاکانی نزیکەوە دامەزرابوو شەڕی دژی ئەمریکییەکان کرد بۆ کۆنترۆڵکردنی شارەکە.^[٦٩] ئەمریکییەکان یەکەم کۆماری فلیپینیان تێکشکاند و سەرۆکەکەیان ئێمیلیۆ ئاگوینالدۆ (en) دەستگیرکرد، کە لە ١ی نیسانی ١٩٠١دا پەیمانی دڵسۆزی بۆ ئەمریکا دا.^[٧٠] لە کاتی داڕشتنی میساقێکی نوێ بۆ مانیلا لە حوزەیرانی ١٩٠١، ئەمریکا بە فەرمی دانی بەوەدانا کە شاری مانیلا پێکدێت لە ئینترامورۆس و ناوچەکانی دەوروبەری. میساقە نوێیەکە ڕایگەیاند کە مانیلا لە یانزە ناوچەی شارەوانی پێکدێت: بینۆندۆ، ئێرمیتا (en)، ئینترامورۆس، مالاتێ (en)، پاکۆ (en)، پانداکان (en)، سامپالۆک (en)، سان میگێل (en)، سانتا ئانا، سانتا کروز (en)، و تۆندۆ (en). کەنیسەی کاسۆلیکی دانی بە پێنج پەرستگادا نا وەک بەشێک لە مانیلا؛ گاگالانگین، ترۆزۆ، بالیک-بالیک، سانتا مێسا (en)، و سینگالۆنگ؛ و دواتریش بالوت و سان ئەندرێس (en) زیاد کران.^[٧١]

لەژێر کۆنترۆڵی ئەمریکادا، حکوومەتێکی نوێی مەدەنی بە سەرۆکایەتی پارێزگاری گشتی ویلیام ھاوارد تافت (en) بانگھێشتی پلاندانەری شار دانیال بێرنھام (en)ی کرد بۆ گونجاندنی مانیلا لەگەڵ پێداویستییە مۆدێرنەکاندا.^[٧٢] پلانی بێرنھام بۆ مانیلا لە ساڵی ١٩٠٥ پێشنیاری باشترکردنی سیستەمەکانی گواستنەوەی شارەکەی کرد لە ڕێگەی دروستکردنی شەقامە سەرەکییە لارییەکان کە لە ناوچەی مەدەنیی ناوەندیی نوێوە بۆ ناوچەکانی پەراوێزی شارەکە درێژ دەبنەوە. پلانەکە ھەروەھا پەرەپێدانی سیستەمێکی ڕێگاوبان، بەکارھێنانی ڕێڕەوە ئاوییەکان بۆ گواستنەوە، و جوانکاریی مانیلا لە ڕێگەی چاکسازی لە کەناراوەکان و دروستکردنی پارک، شەقامی پارک، و باڵەخانەکان لەخۆدەگرت.^[٧٣]^[٧٤]

باڵەخانە پێشنیارکراوەکان بریتی بوون لە ناوەندێکی حکوومەت کە تەواوی گۆڕەپانی واڵاس دادەپۆشێت، کە لە پارکی ڕیزالەوە بۆ شەقامی تافتی ئێستا درێژ دەبێتەوە. بڕیار بوو باڵەخانەی پایتەختی فلیپین لە کۆتایی شەقامی تافت لە گۆڕەپانەکەدا بەرز بێتەوە، بە ڕووی دەریاکەدا. لەگەڵ باڵەخانەکانی دیکە بۆ فەرمانگە و وەزارەتەکانی حکوومەت، چوارگۆشەیەک دروست دەکرا لەگەڵ گۆماوێکی ناوەندی و مۆنۆمێنتێک بۆ خۆسێ ڕیزال لە کۆتاییەکەی تری گۆڕەپانەکەدا.^[٧٥] لە ناوەندە پێشنیارکراوەکانی حکوومەت لەلایەن بێرنھامەوە لە لونێتا، تەنھا سێ یەکە—باڵەخانەی یاسادانان، و باڵەخانەکانی وەزارەتەکانی دارایی و کشتوکاڵ—پێش دەستپێکردنی جەنگی جیھانی دووەم تەواو کران، کە لەگەڵ ھەڵگیرسانی جەنگەکەدا، ئەو جوانییەی پێشووش وێران کرا کە بەرھەمی بزووتنەوەی شاری جوان بوو.

پێشانگای مانیلا لە سەردەمی ئەمریکادا
پلازا مۆراگا لە سەرەتای ساڵانی ١٩٠٠ەکاندا
باڵەخانەی کۆنی یاسادانان بە شێوازێکی تەلارسازیی نیۆکلاسیکی
تڕاموایەک بە شەقامی ئێسکۆلتادا تێدەپەڕێت لە ماوەی سەردەمی ئەمریکادا
دیمەنی ئاسمانی مانیلا، ١٩٣٦

داگیرکاریی ژاپۆن

لە سەردەمی داگیرکاریی ژاپۆن لە فلیپین، فەرمان بە سەربازانی ئەمریکی کرا لە مانیلا بکشێنەوە و ھەموو دامەزراوە سەربازییەکان تا ٢٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١ لابران. دوو ڕۆژ دواتر، ژەنەڕاڵ دۆگلاس ماکئارتور (en) مانیلای وەک شارێکی کراوە ڕاگەیاند بۆ ڕێگریکردن لە مردن و وێرانکاری زیاتر، بەڵام فڕۆکە جەنگییەکانی ژاپۆن بەردەوام بوون لە بۆردومانکردنی شارەکە.^[٧٦] ھێزەکانی ژاپۆن لە ٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٢ مانیلایان داگیرکرد.^[٧٧]

لە ٣ی شوبات بۆ ٣ی ئازاری ١٩٤٥، مانیلا بووە گۆڕەپانی یەکێک لە خوێناویترین شەڕەکان لە ناوچەی زەریای ھێمن لە جەنگی جیھانیی دووەمدا. بە فەرمانی دەریاوان سانجی ئیوابوچی، ھێزە پاشەکشەپێکراوەکانی ژاپۆن نزیکەی ١٠٠,٠٠٠ ھاووڵاتیی مەدەنی فلیپینییان کۆمەڵکوژ کرد و لە مانگی شوباتدا دەستدرێژی سێکسیی بەکۆمەڵیان کردە سەر ژنان.^[٧٨]^[٧٩] لە کۆتایی جەنگەکەدا، مانیلا بەدەست بۆردومانی قورسەوە ناڵاندی و بووە دووەم وێرانترین شاری جەنگی جیھانیی دووەم.^[٨٠]^[٨١] مانیلا لەلایەن سەربازانی ئەمریکی و فلیپینییەوە کۆنترۆڵکرایەوە. ئەو وێرانکارییەی کە جەنگەکە بەسەر مانیلای ھێنا، وای لە ھونەرمەندی نیشتمانی، نیک خواکین کرد بڵێت:

"ئێمە شارێکی چینەکانین. ھەرکاتێک بە شەقامەکانی مانیلادا دەڕۆین، ئێمە بەسەر تۆزی چەندین شاری جیاوازدا ھەنگاو دەنێین کە لەسەر ھەمان ئەم شوێنە گەشەیان سەندووە و لەناوچوون. مانیلای ڕاجاکان ھەبوو، مانیلای کۆنکیستادۆرەکان، مانیلای جێگرە پاشاکان، و مانیلای کۆمۆنوێڵس. ھەریەکەیان وێران کرا، و ھەریەکەیان نێژرا، و لەسەر گۆڕەکەی ئەوەی دواتریان سەریھەڵدا."
— Nicomedes Márquez Joaquín، Manila: Sin City and Other Chronicles (1977)

سەردەمی دوای جەنگ و سەربەخۆیی

دوای جەنگ، ھەوڵەکانی ئاوەدانکردنەوە دەستی پێکرد. باڵەخانەکانی وەک ھۆڵی شاری مانیلا، باڵەخانەی یاسادانان (کە ئێستا مۆزەخانەی نیشتمانیی ھونەرە جوانەکانە)، و فەرمانگەی پۆستەی مانیلا دووبارە دروستکرانەوە، و ڕێگاوبان و ژێرخانەکانی دیکە چاککرانەوە. لە ساڵی ١٩٤٨، سەرۆک ئیلپیدیۆ کویرینۆ شوێنی حوکمڕانی فلیپینی گواستەوە بۆ کێزۆن سیتی، کە پایتەختێکی نوێ بوو لە دەوروبەر و کێڵگەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی مانیلا، کە لە ساڵی ١٩٣٩ لە ماوەی بەڕێوەبەرایەتی سەرۆک مانوێل ئێڵ. کێزۆن دروستکرابوو.^[٨٢] ئەم گواستنەوەیە کۆتایی بە ھەر جێبەجێکردنێکی نیازی پلانی بێرنھام ھێنا بۆ ئەوەی ناوەندی حکوومەت لە لونێتا بێت. کاتێک ئارسینۆ لاکسۆن لە ساڵی ١٩٥٢ بووە یەکەمین سەرۆکی شارەوانیی ھەڵبژێردراوی مانیلا، کە پێش ئەوە ھەموو سەرۆک شارەوانییەکان دیاریدەکران، مانیلا "سەردەمێکی زێڕین"ی بەخۆوە بینی،^[٨٣] و نازناوی پێش جەنگی "مرواریی ڕۆژھەڵات"ی بەدەستھێنایەوە. دوای خولی لاکسۆن لە ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا، مانیلا لە زۆربەی ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا لەلایەن ئەنتۆنیۆ ڤیلێگاسەوە بەڕێوەدەبرا. ڕامۆن باگاتسینگ لە ساڵی ١٩٧٢ تا شۆڕشی ھێزی گەل لە ١٩٨٦ سەرۆکی شارەوانی بوو.^[٨٤]

لە ماوەی بەڕێوەبەرایەتی فێردیناند مارکۆسدا، مەترۆ مانیلا وەک یەکەیەکی یەکگرتوو دروستکرا لەگەڵ دەرچوونی فەرمانی سەرۆکایەتی ژمارە ٨٢٤ لە ٧ی تشرینی دووەمی ١٩٧٥. ناوچەکە چوار شار و سیانزە شارۆچکەی تەنیشت یەکتری وەک یەکەیەکی کارگێڕیی ناوچەیی جیاواز لەخۆگرت.^[٨٥] لە ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٧٦، لە ٤٠٥ەمین ساڵیادی دامەزراندنی شارەکەدا، سەرۆک مارکۆس مانیلای دووبارە وەک پایتەختی فلیپین ناساند بەھۆی گرنگییە مێژووییەکەی وەک بنکەی حکوومەت لە سەردەمی ئیسپانییەوە.^[٨٦]^[٨٧] لە ھەمان کاتدا، مارکۆس ھاوسەرەکەی، ئیمێلدا مارکۆسی، وەک یەکەمین پارێزگاری مەترۆ مانیلا دەستنیشان کرد. ئەو دەستی بە نوێکردنەوەی شارەکە کرد و مانیلای بەناوی "شاری مرۆڤ"ەوە دووبارە ناساندەوە.^[٨٨]

سەردەمی یاسای سەربازی

زۆرێک لە ڕووداوە سەرەکییەکانی ئەو ماوەیە مێژووییە لە یەکەمین ناڕەزایەتییە گەورەکانی دژی بەڕێوەبەرایەتی فێردیناند مارکۆس لە کانوونی دووەمی ١٩٧٠ەوە تا لادانی لە شوباتی ١٩٨٦ لەناو شاری مانیلادا ڕوویاندا. یەکەمیان، ناڕەزایەتی وتاری دۆخی نەتەوەیی لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٠ بوو کە "باھۆزی چارەکی یەکەم"ی لێکەوتەوە، و لە باڵەخانەی یاسادانان (کە ئێستا مۆزەخانەی نیشتمانیی ھونەرە جوانەکانە) لە شەقامی پادرێ بورگۆس ڕوویدا،^[٨٩] و لە دوایین ڕووداویشدا خێزانی مارکۆس کۆشکی مالاکانیانگیان بەجێھێشت و بەرەو تاراوگە لە ئەمریکا ھەڵھاتن.^[٩٠]^[٩١]^[٩٢]

ھەفتەکانی سەرەتای دووەمین خولی سەرۆکایەتی فێردیناند مارکۆس بە قەیرانی تەرازووی پارەدانەکانی ١٩٦٩ دەستی پێکرد، کە ئابووریناسان دەیگەڕێننەوە بۆ ستراتیژییەتی خولی یەکەمی لە بەکارھێنانی قەرزی دەرەکی بۆ پارەدارکردنی پڕۆژە گەورەکانی حکوومەت لە ھەوڵێکدا بۆ بەدەستھێنانی دەنگ.^[٩٣]^[٩٤]^[٩٥] وەک ناڕەزایەتییەک، گرووپە ناڕازییەکان کە زۆربەیان خوێندکار بوون بڕیاریان دا گردبوونەوە بکەن لە کاتی وتاری دۆخی نەتەوەیی مارکۆسدا لە باڵەخانەی یاسادانان لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٠. ناڕازییەکان لە سەرەتادا لەگەڵ یەکتردا کێشەیان ھەبوو چونکە ھەردوو گرووپی ڕیفۆرمخوازی مامناوەند و چالاکوانە ڕادیکاڵەکان ئامادەبوون و شەڕیان دەکرد بۆ بەدەستھێنانی کۆنترۆڵی سەکۆکە. بەڵام ھەموویان، بەبێ گوێدانە ئامانجەکانیان، بە توندوتیژی لەلایەن پۆلیسی فلیپینەوە بڵاوەیان پێکرا.^[٩٦]^[٩٧] بەدوای ئەمەدا شەش ناڕەزایەتی گەورەی تر ھاتن کە بە توندوتیژی بڵاوەیان پێکرا، لە کۆتایی کانوونی دووەمەوە تا ١٧ی ئازاری ١٩٧٠.^[٩١]

ناسەقامگیری لە ساڵی دواتردا بەردەوام بوو، کە گرنگترین ڕووداو تەقینەوەکەی پلازا میراندا بوو لە ئابی ١٩٧١ کە بووە ھۆی کوژرانی نۆ کەس و برینداربوونی ٩٥ کەسی تر، لە نێویاندا زۆرێک لە سیاسەتمەدارە دیارەکانی پارتی لیبراڵ وەکو سیناتۆرەکانی ئەوکات خۆڤیتۆ سالۆنگا، ئێدی ئیلاردێ، ئیڤا ئیسترادا-کالاو، و سەرۆکی پارتی لیبراڵ جێراردۆ ڕۆکاس، سێرجیۆ ئۆسمێنیا کوڕ، ئەندامی ئەنجومەنی ناوچەی ٢ی مانیلا ئەمبرۆسیۆ "کینگ" لۆرێنزۆ کوڕ، و کۆنگرێسمان ڕامۆن باگاتسینگ کە کاندیدی پارتەکە بوو بۆ سەرۆکایەتی شارەوانیی مانیلا.^[٩٧]

مارکۆس لە کاردانەوەی تەقینەوەکەدا پارتی کۆمۆنیستی فلیپینی تۆمەتبار کرد کە تازە لە دامەزراندندا بوو و پاشان ڕێکاری دەستگیرکردنی (Habeas Corpus)ی ڕاگرت. ھەڵپەساردنەکە بەوە ناسراوە کە زۆرێک لە ئەندامانی ئۆپۆزیسیۆنی مامناوەندی، لەوانەش کەسایەتییەکانی وەک ئێدگار جۆپسۆن، ناچار کرد بچنە ڕیزی ڕادیکاڵەکانەوە. لە دوای تەقینەوەکە، مارکۆس تەواوی ئۆپۆزیسیۆنی کۆکردەوە و بە کۆمۆنیست ناوی بردن، و زۆرێک لە مامناوەندەکانی پێشوو ھەڵھاتن بۆ کەمپە شاخاوییەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ڕادیکاڵ بۆ خۆپاراستن لە دەستگیرکردن لەلایەن ھێزەکانی مارکۆسەوە. ئەوانەی لە سەرپێچییەکانی بەڕێوەبەرایەتی مارکۆس بێزار ببوون و دەیانویست دوای ساڵی ١٩٧١ بچنە ڕیزی ئۆپۆزیسیۆنەوە، زۆرجار دەچوونە ڕیزی ڕادیکاڵەکانەوە، تەنھا لەبەرئەوەی ئەوان نوێنەرایەتی تاکە گرووپیان دەکرد کە بە دەنگی بەرز ئۆپۆزیسیۆنی بۆ حکوومەتی مارکۆس پێشکەش دەکرد.^[٩٨]^[٩٩]

ڕاگەیاندنی یاسای سەربازی لەلایەن مارکۆسەوە لە ئەیلوولی ١٩٧٢ بووە ھۆی داخستنی دەستبەجێی ھەموو ئەو دەزگایانەی ڕاگەیاندن کە مارکۆس پەسەندی نەکردبوون، لەوانەش دەزگاکانی ڕاگەیاندنی کێزۆن سیتی و مانیلا کە بریتی بوون لە مانیلا تایمز، فلیپین فری پرێس، مانیلا تریبیون و فلیپین ھێرالد. لە ھەمان کاتدا، بووە ھۆی دەستگیرکردنی زۆرێک لە خوێندکاران، ڕۆژنامەنووسان، مامۆستایانی زانکۆ و سیاسەتمەدارەکان کە وەک مەترسی سیاسی بۆ سەر مارکۆس سەیر دەکران، کە زۆرێکیان دانیشتووی شاری مانیلا بوون. یەکەمیان نینۆی ئەکوینۆ بوو کە کەمێک پێش نیوەشەوی ٢٢ی ئەیلوول لە ھوتێلێک لە شەقامی UN دەستگیرکرا لە کاتێکدا ئامادەکاری دەکرد بۆ دانیشتنێکی کۆمیتەی ئەنجومەنی پیران بۆ بەیانییەکەی.^[٩٧]

نزیکەی ٤٠٠ لە ڕەخنەگرە دیارەکانی بەڕێوەبەرایەتی مارکۆس تەنھا لە چەند کاتژمێری سەرەتای ٢٣ی ئەیلوولدا زیندانی کران، و لە کۆتاییدا نزیکەی ٧٠,٠٠٠ کەس بوون بە زیندانی سیاسی - زۆربەیان بەبێ فەرمانی دەستگیرکردن دەستگیرکرابوون، ھەر لەبەر ئەمەشە پێیان دەگوترا دەستبەسەرکراو نەک زیندانی.^[١٠٠]^[١٠١] لایەنی کەم ١١,١٠٣ لەوانە لەو کاتەوە بە فەرمی لەلایەن حکوومەتی فلیپینەوە دانیان پێدانراوە کە تووشی ئەشکەنجەی توند و پێشێلکاری بوونەتەوە.^[١٠٢]^[١٠٣] و لە نیسانی ١٩٧٣ ڕۆژنامەنووسی خوێندکار لە زانکۆی پامانتاسان نگ لونگسۆد نگ مەینیلا، لیلیۆسا ھیلاۆ بووە یەکەمین کەس لەو دەستبەسەرکراوانە کە لە زینداندا کوژرا^[١٠٤] - یەکێک لە ٣,٢٥٧ کوشتنی دەرەوەی یاسا کە لە ماوەی ١٤ ساڵی کۆتایی سەرۆکایەتی مارکۆسدا تۆمار کراون.^[١٠٥]

لە ساڵی ١٩٧٥دا، مارکۆس بە فەرمی ناوچەیەک بە ناوی مەترۆپۆلیتان مانیلای دروست کرد، کە چوار شاری مانیلا، کێزۆن سیتی، کالۆئۆکان، پاسای، و سیانزە شارەوانی لەخۆگرت. پاشان ھاوسەرەکەی ئیمێلدا مارکۆس، کە تووڕە ببوو بەھۆی ئاشکرابوونی پەیوەندییە سۆزدارییەکانی مارکۆس لە کاتی ئابڕووچوونەکەی دۆڤی بیمس، وەک پارێزگاری مەترۆ مانیلا دەستنیشان کرد.^[١٠٦]

سەرەڕای ڕاگەیاندنی یاسای سەربازی لەلایەن مارکۆسەوە، ھەژاری و کێشە کۆمەڵایەتییەکانی تر بەردەوام بوون، بۆیە تەنانەت بە ھەبوونی کۆنترۆڵی سەربازیش، مارکۆس نەیدەتوانی ڕێگری لە پشێوییەکان بکات. خاڵێکی وەرچەرخانی گەورە لە تۆندۆ بە شێوەی مانگرتنی کارگەی لا تۆندێنا لە ١٩٧٥ ڕوویدا کە یەکێک بوو لە یەکەمین کردەوە کراوە گەورەکانی بەرەنگاربوونەوەی دژی دیکتاتۆریەتی مارکۆس کە ڕێگەی خۆشکرد بۆ ناڕەزایەتییە ھاوشێوەکان لە ناوچەکانی تری وڵاتەکەدا.^[١٠٧] لەو کاتەوە، مانیلا بەردەوام بوو لەوەی ببێتە سەنتەری چالاکییەکانی بەرەنگاربوونەوە؛ خۆپیشاندەرانی لاوان و خوێندکاران چەندین جار لەگەڵ پۆلیس و سوپادا ڕووبەڕوو بوونەوە.^[١٠٨]

ناڕەزایەتییەکی تری گەورە، بڵاوەپێکردنی ناڕەزایەتییەکەی وێڵکەم ڕۆتۆندا بوو لە ئەیلوولی ١٩٨٤ لە سنووری مانیلا و کێزۆن سیتی، کە دوای تیرۆرکردنەکەی ئەکوینۆ لە ساڵی ١٩٨٣ ھاتە ئاراوە. فشاری نێودەوڵەتی مارکۆسی ناچار کردبوو ئازادییەکی زیاتر بە ڕۆژنامەگەری بدات، بۆیە ڕووماڵکردنەکان نیشانی فلیپینییەکانیان دا کە چۆن کەسایەتییەکانی ئۆپۆزیسیۆن لەوانە سیناتۆری پێشوو لۆرێنزۆ تانیادای تەمەن ٨٠ ساڵ و دامەزرێنەری مانیلا تایمز چینۆ ڕۆسێسی تەمەن ٧١ ساڵ سەرەڕای لاوازییان بە ئاوی ئاگرکوژێنەوە لێیان درا و چۆن سەرکردەی خوێندکاران فیدێل نێمێنزۆ (کە دواتر بووە سەرۆکی زانکۆی فلیپین دیلیمان) تەقەی لێکرا و نزیک بوو لە مردن.^[١٠٩]^[١١٠]^[١١١]

شۆڕشی ھێزی گەل

لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٥دا، لە ڕووبەڕووبوونەوەی پەرەسەندنی ناڕەزایەتییە گشتییەکان و لەژێر فشاری ھاوپەیمانە بیانییەکانیدا، مارکۆس داوای ھەڵبژاردنێکی پێشوەختەی کرد لە کاتێکدا زیاتر لە ساڵێک مابوو بۆ کۆتایی ھاتنی خولەکەی، و ئارتورۆ تالێنتینۆی وەک جێگرەکەی ھەڵبژارد. ئۆپۆزیسیۆنی دژی مارکۆس لە پشت بێوەژنەکەی نینۆی، کۆرازۆن ئەکوینۆ و جێگرەکەی، سالڤادۆر لاورێل، یەکیان گرت.^[١١٢]^[١١٣] ھەڵبژاردنەکان لە ٧ی شوباتی ١٩٨٦ بەڕێوەچوون، کە پڕۆسەیەک بوو پڕ بوو لە ڕاپۆرتی بەربڵاو سەبارەت بە توندوتیژی و دەستکاریکردنی ئەنجامەکانی ھەڵبژاردن.^[١١٤]

لە ١٦ی شوباتی ١٩٨٦، کۆرازۆن ئەکوینۆ لە پارکی لونێتا گردبوونەوەی "تاگومپای نگ بایان" (سەرکەوتنی گەل)ی سازکرد، و ھەڵمەتێکی نافەرمانیی مەدەنیی ڕاگەیاند و داوای لە لایەنگرانی کرد کە بایکۆتی ئەو بڵاوکراوە و کۆمپانیایانە بکەن کە پەیوەندییان بە مارکۆس یان ھەر یەکێک لە دۆستەکانییەوە ھەیە.^[١١٥] ئاپۆرایەک لە نزیکەی دوو ملیۆن کەس ئامادەی بۆنەکە بوون.^[١١٦] کەمپی ئەکوینۆ دەستیان کرد بە ئامادەکاری بۆ گردبوونەوەی زیاتر، و خودی ئەکوینۆش چووە سیبۆ بۆ ئەوەی خەڵکی زیاتر بۆ دۆزەکەیان کۆبکاتەوە.^[١١٧]

لە پاشھاتەکانی ھەڵبژاردنەکە و ئاشکرابوونی سەرپێچییەکان، خوان پۆنسێ ئێنریلێ و بزووتنەوەی چاکسازی ھێزە چەکدارەکان (RAM) - کە کۆمەڵێک بوون لە ئەفسەرە ناڕازییەکانی ھێزە چەکدارەکانی فلیپین (AFP)^[١١٨] - ھەوڵێکی کوودەتایان دەستپێکرد دژی فێردیناند و ئیمێلدا مارکۆس.^[١١٩] کوودەتاکەی ئێنریلێ و RAM بە خێرایی ئاشکرا بوو، کە وای لە ئێنریلێ کرد داوای پشتگیری لە سەرۆکی پۆلیسی فلیپین فیدێل ڕامۆس بکات. ڕامۆس ڕازی بوو بەوەی بچێتە پاڵ ئێنریلێ بەڵام سەرەڕای ئەوەش، ھێزە یەکگرتووەکانیان لە کەمپی کرامێ و کەمپی ئەگوینالدۆ گیریاندابوو، و خەریک بوو لەلایەن ھێزە دڵسۆزەکانی مارکۆسەوە بشکێنرێن.^[١٢٠]^[١٢١]^[١٢٢]

بە زانینی ئەوەی چی ڕوودەدات، ئەو ھێزانەی کە ھەڵمەتی نافەرمانیی مەدەنیی ئەکوینۆیان ڕێکدەخست، چوونە ئەو بەشەی شەقامی EDSA کە دەکەوێتە نێوان دوو کەمپەکەوە، و دەستیان کرد بە دروستکردنی بەربەستێکی مرۆیی بۆ ئەوەی ڕێگری بکەن لە ھێزە دڵسۆزەکانی مارکۆس لە ھێرشکردن. ئاپۆرای خەڵکەکە گەورەتر بوو کاتێک ڕامۆس پەیوەندی بە کاردیناڵی مانیلا جایمێ سینەوە کرد بۆ یارمەتی، و سین چووە سەر ڕادیۆ ڤێریتاس بۆ بانگھێشتکردنی کاسۆلیکەکان بۆ ئەوەی بێنە پاڵیان بۆ پاراستنی ئێنریلێ و ڕامۆس.^[١٢٣] بە بینینی ئەوەی ڕوودەدات، چەندین یەکەی ھێزە چەکدارەکانی فلیپین وازیان لە مارکۆس ھێنا و پەیوەندییان بەوانەوە کرد، ھێزە ئاسمانییەکانیش لەژێر فەرماندەیی ژەنەڕاڵ ئەنتۆنیۆ سۆتێلۆ و عەقید چارڵز ھۆچکیس، تەنانەت ئۆپەراسیۆنی وردیان ئەنجامدا کە تیایدا گوللەبارانی گۆڕەپانی کۆشکی مالاکانیانگیان کرد و ھێلیکۆپتەرەکانیان لە بنکەی ئاسمانیی ڤیلامۆری نزیک پەکخست.^[١٢٠]

بەڕێوەبەرایەتی ڕیگان لە کۆتاییدا بڕیاریدا دەرفەتێک بە مارکۆس بدات بۆ ئەوەی ھەڵبێت بۆ تاراوگە. کەمێک دوای نیوەشەوی ٢٦ی شوباتی ١٩٨٦، خێزانی مارکۆس کۆشکی مالاکانیانگیان بەجێھێشت و بران بۆ بنکەی ئاسمانیی کلارک، دوای ئەوە چوونە تاراوگە لە ھۆنۆلولو لەگەڵ چەند شوێنکەوتوویەکی ھەڵبژێردراودا لەوانە فابیان ڤێر و داندینگ کۆخوانکۆ.^[٩٠] چونکە سەرکەوتنەکە لەلایەن خەڵکی مەدەنییەوە لە شەقامەکاندا بەدەستھێنرابوو نەک لەلایەن سوپاوە، ڕووداوەکە بە شۆڕشی ھێزی گەل ناونرا. ٢١ ساڵەی سەرۆکایەتی فێردیناند مارکۆس - و ١٤ ساڵەکەی وەک سەرکردەیەکی دەسەڵاتخواز - لە فلیپین کۆتایی ھات.^[٩٠]^[١٢١] دوای ئەوەی مانیلا جارێکی تر شەڕێکی تری بەخۆوە بینی و قەیرانێکی تری تێپەڕاند، نیک خواکین، ھونەرمەندی نیشتمانیی ناسراو بۆ ئەدەب ئەوکاتە نووسیویەتی:

"بەڕاستی وادەردەکەوێت کە ھەر کێشەیەک، ھەر قەیرانێک، تەنھا بۆ ئەوە سەردەھەڵدات کە زیندوێتی ئەم شارە بسەلمێنێت؛ بەردەوام وێران دەبێت و بەردەوام دروست دەکرێتەوە، بەردەوام ڕزیو دەبێت و بەردەوام سەوز دەبێتەوە، مانیلا بۆ ماوەی چوار سەد ساڵ ماوەتەوە و بێگومان بۆ چوار سەد ساڵی تریش دەمێنێتەوە. چونکە ئەمە شاری سۆزەکانمانە..."
— Nicomedes Márquez Joaquín، Manila, My Manila: A History for the Young (1988)

سەردەمی ھاوچەرخ

لە ١٩٨٦ تا ١٩٩٢، مێل لۆپێز سەرۆکی شارەوانی مانیلا بوو، سەرەتا بە دیاریکردنی سەرۆکایەتی، پێش ئەوەی لە ھەڵبژاردنی ١٩٨٨دا ھەڵبژێردرێت.^[١٢٤] لە ساڵی ١٩٩٢دا، ئەلفرێدۆ لیم ھەڵبژێردرا وەک سەرۆکی شارەوانی، کە یەکەمین فلیپینی-چینی بوو کە ئەو پۆستە بگرێتە دەست. ئەو بە ھەڵمەتەکانی دژی تاوان ناسراو بوو. لیم لەلایەن لیتۆ ئاتیێنزاوە جێگەی گیرایەوە، کە جێگری بوو، و بە ھەڵمەت و دروشمەکەی "Buhayin ang Maynila" (مانیلا بژێنەوە) ناسراو بوو، کە بووە ھۆی دروستکردنی چەندین پارک، و چاککردنەوە و نۆژەنکردنەوەی دامەزراوە خراپبووەکانی شارەکە. ئەو بۆ ماوەی نۆ ساڵ سەرۆکی شارەوانی بوو پێش ئەوەی ماوەی یاسایی لە پۆستەکەیدا تەواو ببێت. لیم جارێکی تر خۆی کاندید کردەوە بۆ سەرۆکی شارەوانی و لە ھەڵبژاردنەکانی شاری ساڵی ٢٠٠٧دا بەسەر ئالی، کوڕی ئاتیێنزادا سەرکەوت، و دەستبەجێ ھەموو پڕۆژەکانی ئاتیێنزای ھەڵوەشاندەوە،^[١٢٥] کە گوتی بەشدارییەکی کەمیان ھەبووە لە باشترکردنی شارەکەدا. پەیوەندی نێوان ھەردوو لایەنەکە تێکچوو، و ھەردووکیان کێبڕکێیان لەسەر ھەڵبژاردنەکانی شاری ٢٠١٠ کرد، کە لیم تێیدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە ساڵی ٢٠٠٨دا ئەندامی ئەنجومەنی شار، دێنس ئەلکۆرێزا سکاڵای لەسەر لیم تۆمار کرد سەبارەت بە مافەکانی مرۆڤ،^[١٢٦] ھەروەھا تۆمەتبار کرا بە گەندەڵی سەبارەت بە نۆژەنکردنەوەی قوتابخانە گشتییەکان.^[١٢٧]

لە ساڵی ٢٠١٢دا، کۆمپانیای DMCI Homes دەستی کرد بە دروستکردنی تاوەری مانیلا (Torre de Manila)، کە بووە جێگەی مشتومڕ بەھۆی تێکدانی دیمەنی پارکی ڕیزال.^[١٢٨] تاوەرەکە بە "تیرۆری مانیلا" و "تێکدەری وێنەی نیشتمانی" ناسرا،^[١٢٩] و بووە کێشەیەکی کەلەپووریی گەورەکراو. لە ساڵی ٢٠١٧دا، کۆمیسیۆنی مێژوویی نیشتمانی فلیپین پەیکەرێکی "ژنی ئارامبەخش"ی لەسەر بۆلیڤاری ڕۆخاس دانا، کە بووە ھۆی ئەوەی ژاپۆن نیگەرانیی خۆی دەرببڕێت سەبارەت بە دانانی پەیکەرەکە سەرەڕای پەیوەندییە تەندروستەکانی نێوان ژاپۆن و فلیپین.^[١٣٠]^[١٣١]

لە ھەڵبژاردنەکانی لۆکاڵیی مانیلا لە ٢٠١٣، سەرۆکی پێشوو جۆزێف ئێسترادا جێگەی لیمی گرتەوە وەک سەرۆکی شارەوانی. لە ماوەی دەسەڵاتیدا، ئەوە بڵاوکرایەوە کە ئێسترادا بڕی ₱٥ billion لە قەرزەکانی شاری داوەتەوە و داھاتەکانی شاری زیاد کردووە. لە ٢٠١٥دا، لەگەڵ پێشکەوتنەکانی بەڕێوەبەرایەتی سەرۆک نۆینۆی ئەکوینۆ، شارەکە بووە کێبڕکێکارترین شار لە فلیپیندا. لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٦دا، ئێسترادا بە جیاوازییەکی کەم بەسەر لیمدا سەرکەوت.^[١٣٢] بە درێژایی ماوەی ئێسترادا، چەندین شوێنی کەلەپووری فلیپینی ڕووخێنران، تێکدران، یان ڕەزامەندی بۆ ڕووخاندنیان درا؛ ئەمانە بریتی بوون لە باڵەخانەی پێش جەنگی سانتا کروز، شانۆی کاپیتۆڵ، ئێل ھۆگار، کارگەی ئایس کرێمی ماگنۆلیا، و یاریگای بیرەوەری ڕیزال.^[١٣٣]^[١٣٤]^[١٣٥] ھەندێک لەم شوێنانە ڕزگار کران دوای دەستێوەردانی ئاژانسە کەلتوورییە حکوومییەکان و گرووپەکانی داکۆکیکار لە کەلەپوور.^[١٣٦] لە ئایاری ٢٠١٩دا، ئێسترادا ڕایگەیاند کە مانیلا قەرزی لەسەر نەماوە؛^[١٣٧] بەڵام دوو مانگ دواتر، کۆمیسیۆنی وردبینی ڕایگەیاند کە مانیلا بڕی ₱٤٫٤ billion قەرزی لەسەرە.^[١٣٨]

ئێسترادا، کە ھەوڵی دەدا بۆ سێیەم و کۆتا خولی خۆی دووبارە ھەڵبژێردرێتەوە، لە ھەڵبژاردنە لۆکاڵییەکانی ٢٠١٩دا دۆڕا بە ئیسکۆ مۆرێنۆ.^[١٣٩]^[١٤٠] مۆرێنۆ وەک جێگری سەرۆکی شارەوانی لەژێر دەسەڵاتی ھەردوو لیم و ئێسترادادا کاری کردبوو. دۆڕانی ئێسترادا وەک کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی ئەوان وەک خێزانێکی سیاسی بینرا، کە ئەندامەکانی تری خێزانەکەشی بۆ پۆستە نیشتمانی و لۆکاڵییەکان کاندید کرابوون.^[١٤١] دوای دەستبەکاربوونی، مۆرێنۆ دەستی کرد بە ھەڵمەتێکی سەرتاسەری شار بۆ پاککردنەوەی فرۆشیارە نایاساییەکان، فەرمانێکی جێبەجێکردنی واژۆ کرد بۆ برەودان بە حوکمڕانییەکی کراوە، و بەڵێنی دا کە بەرتیلدان و گەندەڵی لە شارەکەدا ڕابگرێت.^[١٤٢] لە سەردەمی بەڕێوەبەرایەتییەکەیدا، چەندین یاسای ناوخۆیی واژۆ کران، کە ئیمتیازات و مافی زیاتریان دەدا بە کەسانی بەتەمەنی مانیلا،^[١٤٣] و دەرماڵەی مانگانەیان بۆ خوێندکارانی پۆلی ١٢ی مانیلەنیۆ لە ھەموو قوتابخانە گشتییەکانی شارەکەدا بڕییەوە، بە خوێندکارانی زانکۆی مانیلا و زانکۆی شاری مانیلاشەوە.^[١٤٤]^[١٤٥]

لە ٢٠٢٢دا، گۆڤاری تایم ئاوت مانیلای لە پلەی ٣٤ەمی لیستی باشترین ٥٣ شاری جیھاندا دانا، و بە "ناوەندێکی کەم نرخێندراو بۆ ھونەر و کەلتوور، لەگەڵ دابوونەریت و خواردنی تایبەتی خۆیدا" وەسفی کرد. ھەروەھا مانیلا وەک سێیەم شاری خۆڕاگر و کەمترین بێڕێزی لێکراو لە پێوەرەکانی ئەو ساڵەدا دەنگی پێدرا.^[١٤٦]^[١٤٧] لە ٢٠٢٣دا، ماڵپەڕی گەڕانی Crossword Solm بە بەکارھێنانی تاگکردنی جوگرافیی ئینتەرنێت، دەریخست کە مانیلا خۆشەویستترین پایتەختی جیھانە.^[١٤٨]

لە ئابی ٢٠٢٣دا، سەرۆک بۆنگبۆنگ مارکۆس ھەموو پڕۆژەکانی وەرگرتنەوەی زەوی لە کەنداوی مانیلا ھەڵپەسارد، بە پڕۆژەکانی ناو شاری مانیلاشەوە.^[١٤٩] بەڵام، شارەکە ھیچ تێبینییەکی نییە و ئامادەیە پڕۆژە ھەڵپەسێردراوەکانی وەرگرتنەوەی زەوی جێبەجێ بکات.^[١٥٠]

لە ٢٠٢٤دا، مانیلا، وەک شوێنی حوکمڕانی نەتەوەیی، شاھیدی دەستپێکردنی چوارەمین پلانی مافەکانی مرۆڤی فلیپین بوو، کە ئامانجی بەرەوپێشبردنی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، گشتگیربوون، و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ بوو لەگەڵ ستانداردە نێودەوڵەتییەکاندا.^[١٥١]

جوگرافیا

شاری مانیلا دەکەوێتە سەر کەناری ڕۆژھەڵاتی کەنداوی مانیلا، لە کەناری ڕۆژاوای لوزۆن، کە ١٬٣٠٠ km (٨١٠ mi) لە خاکی سەرەکی ئاسیاوە دوورە.^[١٥٢] ئەو بەندەرە پارێزراوەی کە مانیلای لەسەرە بە باشترین بەندەر لە ئاسیادا دادەنرێت.^[١٥٣] ڕووباری پاسیگ بە ناوەڕاستی شارەکەدا تێدەپەڕێت، و دابەشی دەکات بۆ باکوور و باشوور.^[١٥٤]^[١٥٥] ڕێژەی لێژیی گشتیی ناوچە ناوەندییە ئاوەدانەکانی شارەکە تا ڕادەیەک گونجاوە لەگەڵ تەختییە سروشتییەکەی جوگرافیا سروشتییەکەیدا، و بەگشتی تەنھا جیاوازییەکی کەم نیشان دەدات.^[١٥٦]

نزیکەی ھەموو مانیلا لەسەر نیشتووە ئالۆڤیاڵییەکانی پێش مێژوو نیشتەجێیە کە بەھۆی ئاوەکانی ڕووباری پاسیگەوە دروستبوون و لەسەر ئەو زەوییانە کە لە کەنداوی مانیلا وەرگیراونەتەوە. خاکی مانیلا بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن مرۆڤەوە دەستکاری کراوە؛ لە سەرەتا بۆ ناوەڕاستی سەدەی بیستەمەوە بڕێکی زۆر لە وەرگرتنەوەی زەوی بە درێژایی کەناراوەکان ئەنجامدراوە. ھەندێک لە گۆڕانکارییە سروشتییەکانی شارەکە لە تۆپۆگرافیادا تەخت کراون. تا ساڵی ٢٠١٣، مانیلا ڕووبەری گشتییەکەی ٤٢٫٨٨ square kilometer (١٦٫٥٦ sq mi) بوو.^[١٥٤]^[١٥٥]

لە ساڵی ٢٠١٧دا، حکوومەتی شارەکە پێنج پڕۆژەی وەرگرتنەوەی زەویی پەسەند کرد؛ کەنداوی مانیلا–شاری مرواری (کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی کەنداوی نوێی مانیلا) (٤٠٧٫٤٣ hectare (١٬٠٠٦٫٨ acre))، شاری خۆر (١٤٨ hectare (٣٧٠ acre))، فراوانکردنی سەنتەری بەندەری مانیلا (٥٠ hectare (١٢٠ acre))، شاری کەناراوی مانیلا (٣١٨ hectare (٧٩٠ acre))،^[١٥٧] و ئاسۆی مانیلا (٤١٩ hectare (١٬٠٤٠ acre)). لەم پێنج پڕۆژە پلابۆداڕێژراوە، تەنھا ئاسۆی مانیلا لەلایەن دەسەڵاتی وەرگرتنەوەی زەویی فلیپینەوە پەسەند کرا لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا و بڕیار بوو لە ٢٠٢١دا دەست بە دروستکردنی بکرێت.^[١٥٨]

پڕۆژەیەکی تری وەرگرتنەوەی زەوی ئەگەری ھەیە جێبەجێ بکرێت و کاتێک دروست دەکرێت، پڕۆژەکانی نیشتەجێکردنەوەی ناو شار لەخۆدەگرێت.^[١٥٩] چالاکوانانی ژینگە و کڵێسای کاسۆلیک لە فلیپین ڕەخنەیان لە پڕۆژەکانی وەرگرتنەوەی زەوی گرتووە، و دەڵێن کە ئەوان بەردەوام نین و دەبنە ھۆی خستنە مەترسیی کۆمەڵگاکان بۆ لافاو.^[١٦٠]^[١٦١] ھاوکات لەگەڵ پڕۆژە پلانبۆداڕێژراوەکانی وەرگرتنەوەی زەویدا، فلیپین و ھۆڵەندا ڕێککەوتن لەسەر ھاوکارییەک بۆ نەخشەڕێگای گەشەپێدانی بەردەوامی کەنداوی مانیلا بە بڕی ₱250 ملیۆن بۆ چاودێریکردنی بڕیارەکانی داھاتوو لەسەر پڕۆژەکانی کەنداوی مانیلا.^[١٦٢]

بارانگای و ناوچەکان

مانیلا لە ٨٩٧ بارانگای پێکدێت،^[١٦٣] کە بۆ ئاسانکاری ئاماری دابەشکراون بۆ ١٠٠ زۆن. مانیلا زۆرترین ژمارەی بارانگای ھەیە لە ھەموو گەورەشارەکانی فلیپیندا.^[١٦٤] بەھۆی شکستی ئەنجامدانی گشتپرسییەکەوە، ھەوڵەکان بۆ کەمکردنەوەی ژمارەکەیان سەرکەوتوو نەبوون سەرەڕای یاسای لۆکاڵی—یاسای ٧٩٠٧، کە لە ٢٣ی نیسانی ١٩٩٦ پەسەند کرا—کە ژمارەکەی لە ٨٩٦ بۆ ١٥٠ کەم دەکردەوە لە ڕێگەی یەکخستنی بارانگایە ھەبووەکانەوە.^[١٦٥]

ناوچەی یەکەم (en) (دانیشتووانی ٢٠٢٠: ٤٤١,٢٨٢)^[١٦٦] بەشی ڕۆژاوای تۆندۆ دەگرێتەوە و لە ١٣٦ بارانگای پێکدێت. چڕترین ناوچەی کۆنگرێسە لە ڕووی دانیشتووانەوە و ھەروەھا بە تۆندۆ یەکەم ناسراوە. ناوچەکە یەکێک لە گەورەترین کۆمەڵگە ھەژارنشینەکانی شارەکانی تێدایە؛ شاخی دوکەڵاوی لە دوورگەی بالوت سەردەمانێک وەک گەورەترین زبڵدانی وڵاتەکە ناسرابوو کە ھەزاران خەڵکی ھەژار لە ناوچە کوخنشینەکاندا تێیدا دەژیان. دوای داخستنی زبڵدانەکە لە ساڵی ١٩٩٥، خانووی مامناوەند لەسەر شوێنەکە دروست کرا. ئەم ناوچەیە ھەروەھا سەنتەری بەندەری باکووری مانیلا، بەندەری باکووری مانیلا، و تێرمیناڵی نێودەوڵەتیی کۆنتێنەری مانیلای سەر بە بەندەری مانیلا لەخۆدەگرێت. ناوچەی یەکەم ھەروەھا سنوورەکانی مانیلا لەگەڵ ناڤۆتاس و بەشێک لە ئێکسکلاڤی باشووری کالۆئۆکان دەگرێتەوە.
ناوچەی دووەم (en) (دانیشتووانی ٢٠٢٠: ٢١٢,٩٣٨)^[١٦٦] بەشی ڕۆژھەڵاتی تۆندۆ دەگرێتەوە و ١٢٢ بارانگای لەخۆدەگرێت. ھەروەھا پێی دەوترێت تۆندۆ دووەم. گاگالانگین، شوێنێکی دیار لە تۆندۆ، و دیڤیسۆریا، ناوچەیەکی بەناوبانگی بازاڕکردن و شوێنی وێستگەی سەرەکی تێرمیناڵی ھێڵی ئاسنی نیشتمانی فلیپین، لەخۆدەگرێت. ناوچەی دووەم ھەروەھا بەشەکەی تری سنووری مانیلا لەگەڵ کالۆئۆکان دەگرێتەوە.
ناوچەی سێیەم (en) (دانیشتووانی ٢٠٢٠: ٢٢٠,٠٢٩)^[١٦٦] بینۆندۆ، کیاپۆ، سان نیکۆلاس و سانتا کروز دەگرێتەوە. ١٢٣ بارانگای لەخۆدەگرێت و "ناوەندی شاری مانیلا"، ناوچە مێژووییە بازرگانییەکەی شارەکە، و کۆنترین چایناتاون لە جیھاندا دەگرێتەوە. ناوچەی سێیەم ھەروەھا بەشێک لە سنووری مانیلا لەگەڵ کێزۆن سیتی دەگرێتەوە.
ناوچەی چوارەم (en) (دانیشتووانی ٢٠٢٠: ٢٧٧,٠١٣)^[١٦٦] سامپالۆک و ھەندێک بەشی سانتا مێسا دەگرێتەوە. ١٩٢ بارانگای لەخۆدەگرێت و چەندین کۆلێژ و زانکۆی تێدایە، کە بە درێژایی "قایشی زانکۆیی" شارەکە ھەڵکەوتوون، کە ناوچەیەکی لاوەکییە (de facto). لێرەدا زانکۆی سانتۆ تۆماس ھەیە، کۆنترین زانکۆی ماوە لە ئاسیادا، کە لە ساڵی ١٦١١ دامەزراوە. دامەزراوەکە ماڵی لایەنی کەم ٣٠ پیرۆزکراوی کاسۆلیکی بووە.^[١٦٧]^[١٦٨] ناوچەی چوارەم ھەروەھا بەشێک لە سنوورەکانی مانیلا لەگەڵ کێزۆن سیتی و سان خوان دەگرێتەوە.
ناوچەی پێنجەم (en) (دانیشتووانی ٢٠٢٠: ٣٩٥,٠٦٥)^[١٦٦] ئێرمیتا، مالاتێ، ناوچەی بەندەر، ئینترامورۆس، سان ئەندرێس بوکید، و بەشێک لە پاکۆ دەگرێتەوە. لە ١٨٤ بارانگای پێکدێت و ھۆڵی شاری مانیلا، پارکی ڕیزال، شاری قەڵاداری مێژوویی، شانبەشانی کاتێدراڵی مانیلا و کڵێسای سان ئۆگستین، کە شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانیی یونسکۆیە، لەخۆدەگرێت. ناوچەی پێنجەم ھەروەھا بەشێک لە سنوورەکانی مانیلا لەگەڵ ماکاتی و پاسای دەگرێتەوە. ئەم ناوچەیە ھەروەھا گۆڕستانی باشووری مانیلا لەخۆدەگرێت، کە ئێکسکلاڤێکە بە ماکاتی سیتی دەورەدراوە.
ناوچەی شەشەم (en) (دانیشتووانی ٢٠٢٠: ٣٠٠,١٨٦)^[١٦٦] پانداکان، سان میگێل، سانتا ئانا، سانتا مێسا، و بەشەکەی تری پاکۆ دەگرێتەوە. ١٣٩ بارانگای لەخۆدەگرێت و کۆشکی مالاکانیانگ دەگرێتەوە، کە شوێنی نیشتەجێبوون و کارکردنی سەرۆکی فلیپینە. ناوچەی سانتا ئانا بە کڵێساکەی سانتا ئانا کە ھی سەدەی ١٨ھەمە و خانووە مێژووییە باوباپیرانییەکانی ناسراوە. ناوچەی شەشەم ھەروەھا بەشەکانی تری سنوورەکانی مانیلا لەگەڵ کێزۆن سیتی، سان خوان، ماکاتی و پاسای دەگرێتەوە.

ناوی ناوچە	ژمارەی ناوچەی یاسادانان	ڕووبەر		دانیشتووان (٢٠٢٠)^[١٦٩]	چڕی		بارانگای
		km²	sq mi		/km²	/sq mi
بینۆندۆ (en)	3	٠٫٦٦١١	٠٫٢٥٥٣	20,491	٣١٬٠٠٠	٨٠٬٠٠٠	10
ئێرمیتا (en)	5	١٫٥٨٩١	٠٫٦١٣٦	19,189	١٢٬٠٠٠	٣١٬٠٠٠	13
ئینترامورۆس (en)	5	٠٫٦٧٢٦	٠٫٢٥٩٧	6,103	٩٬١٠٠	٢٤٬٠٠٠	5
مالاتێ (en)	5	٢٫٥٩٥٨	١٫٠٠٢٢	99,257	٣٨٬٠٠٠	٩٨٬٠٠٠	57
پاکۆ (en)	5 & 6	٢٫٧٨٦٩	١٫٠٧٦٠	79,839	٢٩٬٠٠٠	٧٥٬٠٠٠	43
پانداکان (en)	6	١٫٦٦	٠٫٦٤	84,769	٥١٬٠٠٠	١٣٠٬٠٠٠	38
ناوچەی بەندەر (en)	5	٣٫١٥٢٨	١٫٢١٧٣	72,605	٢٣٬٠٠٠	٦٠٬٠٠٠	5
کیاپۆ (en)	3	٠٫٨٤٦٩	٠٫٣٢٧٠	29,846	٣٥٬٠٠٠	٩١٬٠٠٠	16
سامپالۆک (en)	4	٥٫١٣٧١	١٫٩٨٣٤	388,305	٧٦٬٠٠٠	٢٠٠٬٠٠٠	192
سان ئەندرێس (en)	5	١٫٦٨٠٢	٠٫٦٤٨٧	133,727	80,000	210,000	65
سان میگێل (en)	6	٠٫٩١٣٧	٠٫٣٥٢٨	18,599	٢٠٬٠٠٠	٥٢٬٠٠٠	12
سان نیکۆلاس (en)	3	١٫٦٣٨٥	٠٫٦٣٢٦	42,957	٢٦٬٠٠٠	٦٧٬٠٠٠	15
سانتا ئانا	6	١٫٦٩٤٢	٠٫٦٥٤١	203,598	١٢٠٬٠٠٠	٣١٠٬٠٠٠	34
سانتا کروز (en)	3	٣٫٠٩٠١	١٫١٩٣١	126,735	٤١٬٠٠٠	١١٠٬٠٠٠	82
سانتا مێسا (en)	6	٢٫٦١٠١	١٫٠٠٧٨	111,292	43,000	110,000	51
تۆندۆ (en)	1 & 2	٨٫٦٥١٣	٣٫٣٤٠٣	654,220	٧٦٬٠٠٠	٢٠٠٬٠٠٠	259
تێبینییەکان

ئاووھەوا

بەپێی سیستەمی کۆپن (en)، مانیلا ئاووھەوایەکی مۆنسوونی خولگەیی (Köppen Am) ھەیە، کە زۆر نزیکە لە ئاووھەوای ساڤانای خولگەیی (Köppen Aw). لەگەڵ تەواوی فلیپیندا، مانیلا بە تەواوی دەکەوێتە ناوچەی خولگەییەوە. نزیکییەکەی لە ھێڵی کەمەرەییەوە بەو واتایە دێت کە پلەکانی گەرما بە درێژایی ساڵ بەرزن بەتایبەتی لە کاتی ڕۆژدا، کە دەگمەنە لە خوار ١٩ °C (٦٦٫٢ °ف) یان لە سەرووی ٣٨ °C (١٠٠٫٤ °ف)ەوە بن. ئەوپەڕی پلەی گەرما لە نێوان ١٤٫٥ °C (٥٨٫١ °ف) لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩١٤،^[١٧٠] تا ٣٨٫٦ °C (١٠١٫٥ °ف) لە ٧ی ئایاری ١٩١٥ تۆمار کراوە.^[١٧١]

ئاستی شێ بە درێژایی ساڵ بەزۆری زۆر بەرزە، ئەمەش وا دەکات کە ھەواکە گەرمتر بێت لە پلەی گەرمای ڕاستەقینەی خۆی. مانیلا وەرزی وشکی جیاوازی ھەیە کە لە کۆتایی کانوونی یەکەمەوە دەست پێدەکات تا سەرەتای نیسان. وەرزی باراناوییەکی تا ڕادەیەک درێژتر ماوەکەی تری ساڵ دەگرێتەوە، بە پلەی گەرمای ڕۆژانەی کەمێک فێنکتر و پلەی گەرمای شەوانەی کەمێک گەرمتر. لە وەرزی باراناویدا، دەگمەنە کە باران بە درێژایی ڕۆژ ببارێت، بەڵام بڕی بارانبارین زۆر زۆرە بۆ ماوەیەکی کورت. زۆربەی کات گەردەلوولەکان لە مانگی حوزەیرانەوە بۆ ئەیلوول ڕوودەدەن.^[١٧٢]

زانیاریی کەشوھەوا بۆ «ناوچەی بەندەر، مانیلا (١٩٩١-٢٠٢٠ ئاسایی، زۆرترینەکان ١٨٨٥-٢٠٢٤)»
مانگی زایینی	١	٢	٣	٤	٥	٦	٧	٨	٩	١٠	١١	١٢	ساڵ
بەرزترین پلەی تۆمارکراو	٣٦٫٥ (٩٨)	٣٥٫٦ (٩٦)	٣٦٫٨ (٩٨)	٣٨٫٨ (١٠٢)	٣٨٫٦ (١٠١)	٣٧٫٦ (١٠٠)	٣٧٫٠ (٩٩)	٣٦٫٢ (٩٧)	٣٥٫٣ (٩٦)	٣٥٫٨ (٩٦)	٣٥٫٦ (٩٦)	٣٤٫٦ (٩٤)	٣٨٫٨ (١٠٢)
نێونجی بەرزترین پلە	٢٩٫٩ (٨٦)	٣٠٫٧ (٨٧)	٣٢٫١ (٩٠)	٣٣٫٨ (٩٣)	٣٣٫٦ (٩٢)	٣٢٫٨ (٩١)	٣١٫٥ (٨٩)	٣١٫٠ (٨٨)	٣١٫٢ (٨٨)	٣١٫٤ (٨٩)	٣١٫٣ (٨٨)	٣٠٫٣ (٨٧)	٣١٫٦ (٨٩)
نێونجی ڕۆژانە	٢٦٫٩ (٨٠)	٢٧٫٥ (٨٢)	٢٨٫٧ (٨٤)	٣٠٫٣ (٨٧)	٣٠٫٣ (٨٧)	٢٩٫٧ (٨٥)	٢٨٫٧ (٨٤)	٢٨٫٥ (٨٣)	٢٨٫٤ (٨٣)	٢٨٫٦ (٨٣)	٢٨٫٣ (٨٣)	٢٧٫٤ (٨١)	٢٨٫٦ (٨٣)
نێونجی کەمترین پلە	٢٣٫٩ (٧٥)	٢٤٫٣ (٧٦)	٢٥٫٣ (٧٨)	٢٦٫٧ (٨٠)	٢٧٫٠ (٨١)	٢٦٫٥ (٨٠)	٢٥٫٩ (٧٩)	٢٥٫٩ (٧٩)	٢٥٫٧ (٧٨)	٢٥٫٧ (٧٨)	٢٥٫٣ (٧٨)	٢٤٫٦ (٧٦)	٢٥٫٦ (٧٨)
کەمترین پلەی تۆمارکراو	١٤٫٥ (٥٨)	١٥٫٦ (٦٠)	١٦٫٢ (٦١)	١٧٫٢ (٦٣)	٢٠٫٠ (٦٨)	٢٠٫١ (٦٨)	١٩٫٤ (٦٧)	١٨٫٠ (٦٤)	٢٠٫٢ (٦٨)	١٩٫٥ (٦٧)	١٦٫٨ (٦٢)	١٥٫٧ (٦٠)	١٤٫٥ (٥٨)
نێونجی باران بارین میلیمەتر	١٩٫٤ (٠٫٧٦)	٢١٫٩ (٠٫٨٦)	٢١٫٨ (٠٫٨٦)	٢٣٫٤ (٠٫٩٢)	١٥٩٫١ (٦٫٢٦)	٢٥٣٫٣ (٩٫٩٧)	٤٣٢٫٣ (١٧٫٠٢)	٤٧٦٫١ (١٨٫٧٤)	٣٩٦٫٤ (١٥٫٦١)	٢٢٠٫٦ (٨٫٦٩)	١١٩٫٩ (٤٫٧٢)	٩٨٫٥ (٣٫٨٨)	٢٬٢٤٢٫٧ (٨٨٫٣)
نێونجی ژمارەی ڕۆژە باراناوییەکان (≥ ١.٠ mm)	٤	٣	٣	٣	٩	١٤	١٩	١٩	١٨	١٤	١٠	٨	١٢٤
نێونجی شێی ڕێژەیی (٪)	٧٢	٧٠	٦٧	٦٦	٧٢	٧٦	٨٠	٨٢	٨١	٧٧	٧٥	٧٥	٧٤
نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون	١٧٧	١٩٨	٢٢٦	٢٥٨	٢٢٣	١٦٢	١٣٣	١٣٣	١٣٢	١٥٨	١٥٣	١٥٢	٢٬١٠٥
سەرچاوەی یەکەم:
سەرچاوەی دووەم: پەیمانگای کەشناسیی دانیمارکی (en) (خۆر، ١٩٣١-١٩٦٠)^[١٧٣]

مەترسییە سروشتییەکان

کۆمپانیای سویس ڕی مانیلای لە ڕیزبەندیی دووەمدا داناوە بۆ مەترسیدارترین پایتەختی جیھان بۆ ژیان، بەھۆی بەرکەوتەی بە مەترسییە سروشتییەکانی وەک بوومەلەرزە، تسۆنامی، گەردەلوول، لافاو و داڕمانی زەوی.^[١٨] سیستەمی درزی دۆڵی ماریکینای چالاک لە ڕووی بوومەلەرزەییەوە ھەڕەشەی بوومەلەرزەیەکی گەورە دروست دەکات کە پێشبینی دەکرێت گوڕەکەی لە نێوان ٦ و ٧ بێت، و تا ٧.٦یش بڕوات^[١٧٤] بۆ مەترۆ مانیلا و پارێزگاکانی دەوروبەری.^[١٧٥] مانیلا بە چەندین بوومەلەرزەی کوشندەدا تێپەڕیوە، بەتایبەتی ئەوانەی ساڵانی ١٦٤٥ و ١٦٧٧، کە شاری مێژوویی بەرد و خشتیان وێران کرد.^[١٧٦] تەلارسازەکان لە ماوەی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانیا شێوازی بارۆکی بوومەلەرزەیان بەکارھێنا بۆ ئەوەی خۆیان لەگەڵ بوومەلەرزە زۆرەکانی ناوچەکەدا بگونجێنن.^[١٧٧] گڕکانی تائالیش کە دەکەوێتە باشووری مانیلا مەترسییەکی ترە لە کاتی تەقینەوەیدا.^[١٧٨]

مانیلا ساڵانە لە نێوان پێنج بۆ حەوت گەردەلوول بەخۆوە دەبینێت.^[١٧٩] لە ساڵی ٢٠٠٩دا، گەردەلوولی کێتسانا لە فلیپینی دا، کە بووە ھۆی دروستبوونی یەکێک لە خراپترین لافاوەکانی مەترۆ مانیلا و چەندین پارێزگای لوزۆن بە زیانێکی خەمڵێنراو بە بەھای ₱11 ملیار (٢٣٧ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی)،^[١٨٠]^[١٨١] و بووە ھۆی مردنی ٤٤٨ کەس لە مەترۆ مانیلا بە تەنیا. دوای پاشھاتەکانی گەردەلوولی کێتسانا، شارەکە دەستی کرد بە پاککردنەوەی ڕووبارەکانی و باشترکردنی تۆڕی ئاوەڕۆکەی.

پارکەکان و شوێنە سەوزەکان

مەترۆ مانیلا (en) لەناو کۆمەڵێک ژینگەی جیاوازدایە کە بریتین لە دارستانە بەرزەکان، دارستانەکانی مانگرۆڤ، قوڕاوەکان، کەناراوە شنییەکان، مێرگە دەریاییەکان و پەردەی مەرجانی. مەترۆ مانیلا ماڵی پارکە شارییەکان، پارکە سروشتییەکان، گۆڕەپانەکان، ناوچە پارێزراوە سروشتییەکان و باخچەیەکی ڕووەکییە. بەڵام، بەپێی پێوەری شاری سەوزی ئاسیا، لە ساڵی ٢٠٠٧ مانیلا تەنھا تێکڕای ٤٫٥ square meter (٤٨ sq ft) شوێنی سەوزی بۆ ھەر کەسێک تێدا بووە، کە زۆر کەمترە لە تێکڕای پێوەرەکە کە ٣٩ square meter (٤٢٠ sq ft)ە^[١٨٣] و لە خوار کەمترین ئاستی پێشنیارکراوی ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی (WHO)یە کە ٩ square meter (٩٧ sq ft)یە بۆ ھەر کەسێک.^[١٨٤]^[١٨٥]

پارکی دارستانی ئاررۆسێرۆس پارکێکی سروشتییە بە ڕووبەری ٢٫٢-hectare (٥٫٤-acre) کە دەکەوێتە دڵی ناوەندی شاری مانیلا لە کەناری باشووری ڕووباری پاسیگ. وەک "دوایین سییەبی مانیلا" دادەنرێت، پارکەکە بە شێوەیەکی پرۆفیشناڵانە لە ساڵی ١٩٩٣ پلانی بۆ دانراوە بە دارستانە گەشەسەندووە لاوەکییەکەی کە لە ٦١ جۆری جیاوازی دارە ڕەسەنەکان و ٨٠٠٠ ڕووەکی ڕازاوە پێکدێت و ژینگەیەک بۆ نزیکەی ١٠ جۆری جیاوازی باڵندە دابین دەکات.^[١٨٦]

پیسبوون

پیسبوونی ھەوا لە مانیلا بەھۆی پاشماوەی پیشەسازی و ئۆتۆمۆبێلەکانەوەیە.^[١٨٧]^[١٨٨] کۆمپانیای سویسریی IQAir لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ڕایگەیاند کە مانیلا تێکڕای چڕی PM2.5ی بە ڕێژەی ٦٫١×١٠^−٦ g/m³ (١٫٠٣×١٠^−٨ lb/cu yd) ھەبووە، کە بەپێی ڕێنماییەکانی ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی لە پۆلی "باش" دادەنرێت.^[١٨٩]

بەپێی ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠٠٣، ڕووباری پاسیگ یەکێکە لە پیسبووترین ڕووبارەکانی جیھان کە تێیدا ڕۆژانە بڕی ١٥٠ metric ton (١٥٠ long ton; ١٧٠ short ton) پاشماوەی ناوماڵ و ٧٥ metric ton (٧٤ long ton; ٨٣ short ton) پاشماوەی پیشەسازی تێدەکرێت.^[١٩٠]داڕێژە:Update inline شارەکە دووەم گەورەترین بەرھەمھێنەری پاشماوەیە لە وڵاتەکەدا بە ١١٥١.٧٩ تۆن (٧٬٥٠٠٫٠٧ cubic meter (٢٦٤٬٨٦٢ cu ft)) لە ڕۆژێکدا، دوای کێزۆن سیتی، کە ١٣٨٦.٨٤ تۆن (١٢٬٧٣٠٫٥٩ cubic meter (٤٤٩٬٥٧٧ cu ft)) بەرھەم دەھێنێت لە ڕۆژێکدا. ھەردوو شارەکە ئاماژەیان پێکراوە کە بەڕێوەبردنێکی خراپیان ھەیە لە کۆکردنەوە و لەناوبردنی زبڵدا.^[١٩١] ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠٢١ی زانکۆی ئۆکسفۆرد (Our World in Data) خەمڵاندوویەتی کە سەدا ھەشتا و یەکی پلاستیکی زەریای جیھانی لە ڕووبارەکانی ئاسیاوە دێت و خودی فلیپین یەک لەسەر سێی ئەو ژمارەیە پێکدەھێنێت، و ڕووباری پاسیگ یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکییەکان.^[١٩٢]

ھەوڵەکانی چاکسازی بووەتە ھۆی دروستکردنی پارک بە درێژایی کەناری ڕووبارەکە و کۆنترۆڵی توندتری پیسبوون.^[١٩٣]^[١٩٤] لە ساڵی ٢٠١٩دا، وەزارەتی ژینگە و سەرچاوە سروشتییەکان پڕۆژەیەکی چاکسازی بۆ کەنداوی مانیلا دەستپێکرد کە لەلایەن ئاژانسە حکوومییە جیاوازەکانەوە بەڕێوەدەبرێت.^[١٩٥]^[١٩٦]

دیمەنی شار

مانیلا شارێکی پلان بۆ داڕێژراوە (en). لە ساڵی ٢٠١٩دا، تەلارساز و پلاندانەری شاری ئەمریکی دانیال بێرنھام ڕاسپێردرا بۆ نەخشەکێشانی پایتەختە نوێیەکە.^[١٩٧] نەخشەی ئەو بۆ شارەکە لەسەر بنەمای بزووتنەوەی شاری جوان دانرابوو، کە زیاتر حەزی بە شەقام و شاڕێی فراوان بوو کە لە چوارگۆشەکانەوە بڵاودەبوونەوە. مانیلا لە چواردە ناوچەی شار پێکدێت، بەپێی یاسای کۆماری ژمارە ٤٠٩—میساقی پێداچوونەوەکراوی شاری مانیلا—کە بنەمایەکەی بە فەرمی سنوورەکانی ئێستای شارەکە دیاری دەکات.^[١٣] دواتر ناوچەکانی سانتا مێسا، کە لە سامپالۆک جیابووەوە،^[١٩٨] و سان ئەندرێس، کە لە سانتا ئانا جیابووەوە، دروست کران.

تێکەڵەی شێوازەکانی تەلارسازی مانیلا ڕەنگدانەوەی مێژووی پڕ ئاژاوەی خۆی و فلیپینە. لە ماوەی جەنگی جیھانی دووەمدا، مانیلا بە تەواوی لەلایەن ھێزەکانی ژاپۆن و بۆردومانی ھێزەکانی ئەمریکاوە وێران کرا.^[١٩٩]^[٢٠٠] دوای تەواوبوونی جەنگەکە، دووبارە بنیاتنانەوە دەستی پێکرد و زۆربەی باڵەخانە مێژووییەکان دووبارە دروستکرانەوە. زۆرێک لە کڵێسا و باڵەخانە مێژووییەکانی ناو ئینترامورۆس، ناوچە مێژووییەکەی مانیلا، بەڵام، بە جۆرێک وێران ببوون کە چاکنەدەکرانەوە.^[٢٠١] دیمەنی شاریی ئێستای مانیلا تەلارسازیی مۆدێرن و ھاوچەرخە. ناوچە مێژووییەکانی مانیلا لەژێر ناوی شاری قەڵادار و مۆنۆمێنتە مێژووییەکانی مانیلا لە ئێستادا پێشنیار کراوە بۆ لیستی کاتی بۆ تۆمارکردنی لە داھاتوودا وەک شوێنەواری کەلەپووری جیھانیی یونسکۆ.^[٢٠٢]

تەلارسازی

مانیلا بە تێکەڵە ھەمەچەشنەکەی لە تەلارسازی ناسراوە کە کۆمەڵێک شێوازی بەرفراوان لەخۆدەگرێت کە دەگەڕێنەوە بۆ قۆناغە مێژوویی و کەلتوورییەکانی شارەکە. شێوازە تەلارسازییەکانی ڕەنگدانەوەی کاریگەریی ئەمریکی، ئیسپانی، چینی، و مالایین.^[٢٠٣] تەلارسازە دیارەکانی فلیپین لەوانە ئەنتۆنیۆ تۆلێدۆ،^[٢٠٤] فێلیپێ ڕۆخاس،^[٢٠٥] خوان ئێم. ئارێلانۆ (en)^[٢٠٦] و تۆماس ماپوا (en) باڵەخانە گرنگەکانی مانیلایان دیزاین کردووە وەک کڵێساکان، فەرمانگە حکوومییەکان، شانۆکان، کۆشکەکان، قوتابخانەکان، و زانکۆکان.^[٢٠٧]

مانیلا بە شانۆ ئارت دیکۆکانی (en) ناسراوە، کە ھەندێکیان لەلایەن خوان ناکپیل (en) و پابلۆ ئەنتۆنیۆ (en)ەوە دیزاین کراون.^[٢٠٨] شەقامی مێژوویی شەقامی ئێسکۆلتا (en) لە بینۆندۆ چەندین باڵەخانەی بە شێوازەکانی تەلارسازیی نیۆکلاسیکی (en) و بیۆ-ئارتس (Beaux-Arts) (en) تێدایە، کە زۆربەیان لەلایەن تەلارسازە دیارەکانی فلیپینەوە لە ماوەی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئەمریکادا لە نێوان ساڵانی ١٩٢٠ەکان تا کۆتایی ساڵانی ١٩٣٠ەکان دیزاین کراون. زۆرێک لە تەلارسازان، ھونەرمەندان، مێژوونووسان، و گرووپەکانی داکۆکیکار لە کەلەپوور ھەڵمەت دەگێڕن بۆ نۆژەنکردنەوەی شەقامی ئێسکۆلتا، کە سەردەمانێک شەقامی یەکەمی فلیپین بوو.^[٢٠٩]

نزیکەی تەواوی تەلارسازیی پێش جەنگ و سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانیی مانیلا لە کاتی شەڕی مانیلای ١٩٤٥ (en)دا وێران کرا بەھۆی بۆردومانی چڕی ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە. دواتر ئاوەدانکردنەوە دەستی پێکرد، و باڵەخانە مێژووییەکانی سەردەمی ئیسپانیای وێرانکراو جێگەیان گیرایەوە بە باڵەخانەی مۆدێرن، کە بەشێکی زۆر لە تایبەتمەندی و ڕەسەنایەتیی شارەکەیان سڕییەوە. ھەندێک لە باڵەخانە وێرانکراوەکان، وەک باڵەخانەی یاسادانانی کۆن (ئێستا مۆزەخانەی نیشتمانیی ھونەرە جوانەکان (en))، ئایونتامیێنتۆ دێ مانیلا (ئێستا فەرمانگەی گەنجینە)، و کڵێسا و دێری سان ئیگناسیۆ (en) کە لە ژێر دروستکردنەوەدایە (وەک مۆزەخانەی ئینترامورۆس)، دروستکراونەتەوە. پلان ھەیە بۆ نۆژەنکردنەوە و گەڕاندنەوەی چەندین باڵەخانە و شوێنی مێژوویی پشتگوێخراو وەک پلازا دێل کارمێن، کڵێسای سان سێباستیان (en)، و شانۆی گەورەشاری NCCA. دوکان و خانووەکانی سەردەمی ئیسپانی لە ناوچەکانی بینۆندۆ، کیاپۆ (en)، و سان نیکۆلاس (en) ھەروەھا پلان ھەیە نۆژەن بکرێنەوە وەک بەشێک لە بزووتنەوەیەک بۆ گێڕانەوەی شارەکە بۆ دۆخی پێش جەنگ.^[٢١٠]^[٢١١]

لەبەر ئەوەی مانیلا زۆر تووشی بوومەلەرزە دەبێت، تەلارسازە کۆلۆنیالیستە ئیسپانییەکان شێوازێکیان داھێنا کە پێی دەوترێت بارۆکی بوومەلەرزە (en)، کە کڵێساکان و باڵەخانە حکوومییەکان لە ماوەی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانیا ئەو شێوازەیان بەکارھێنا.^[١٧٧] لە ئەنجامدا، بوومەلەرزە یەک لەدوای یەکەکانی سەدەی ١٨ و ١٩ زۆر بەکەمی کاریگەرییان لەسەر مانیلا ھەبوو، ھەرچەندە جارجارە ناوچەکانی دەوروبەریان تەخت دەکرد. باڵەخانە مۆدێرنەکان لە مانیلا و دەوروبەری بە جۆرێک دیزاین کراون یان چاکسازییان تێدا کراوە کە بەرگەی بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٨.٢ بگرن بەپێی کۆدی بیناسازیی وڵاتەکە.^[٢١٢]

دیمۆگرافیا

سەرژمێریی دانیشتووانی مانیلا
ساڵ	دان.	±% p.a.
1903	داڕێژە:PH census population	—
1918	داڕێژە:PH census population	—
1939	داڕێژە:PH census population	—
1948	داڕێژە:PH census population	—
1960	داڕێژە:PH census population	—
1970	داڕێژە:PH census population	—
1975	داڕێژە:PH census population	—
1980	داڕێژە:PH census population	—
1990	داڕێژە:PH census population	—
1995	داڕێژە:PH census population	—
2000	داڕێژە:PH census population	—
2007	داڕێژە:PH census population	—
2010	داڕێژە:PH census population	—
2015	داڕێژە:PH census population	—
2020	داڕێژە:PH census population	—
2024	داڕێژە:PH census population	—
سەرچاوە: دەستەی ئاماری فلیپین^[٢١٣]^[٢١٤]^[٢١٥]^[٢١٦]داڕێژە:LWUA population data

بەپێی سەرژمێریی فلیپین بۆ ساڵی ٢٠٢٤، مانیلا ژمارەی دانیشتووانی ١,٩٠٢,٥٩٠ کەسە، کە دەیکاتە دووەم پڕدانیشتووترین شار (en) لە فلیپین.^[٢١٧] مانیلا چڕترین شارە لە ڕووی دانیشتووانەوە (en) لە جیھاندا، بە ٤١,٥١٥ دانیشتوو لە ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشەدا لە ساڵی ٢٠١٥.^[٦] ناوچەی ٦ وەک چڕترین ناوچە تۆمار کراوە بە ٦٨,٢٦٦ دانیشتوو لە ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشەدا، بەدوایدا ناوچەی ١ بە ٦٤,٩٣٦ و ناوچەی ٢ بە ٦٤,٧١٠ دێت. ناوچەی ٥ کەمترین چڕیی دانیشتووانی ھەیە بە ١٩,٢٣٥.^[٢١٨]

پێدەچێت مانیلا گەورەترین شاری فلیپین بووبێت لە کاتی دامەزراندنی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی ئیسپانییەوە، و لە کۆتاییدا بوو بە پایتەختی سیاسی، بازرگانی، و ئایینیی وڵاتەکە.^[٢١٩] لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمەوە، مانیلا بووەتە جێگەی مەبەستی ئەو گەلانەی کە بنەچەیان ھێندە بەرفراوانە وەک ھیندستان^[٢٢٠]. لە کاتی پراکتیزەکردنی ئەنترۆپۆلۆژیای دادوەری (en)، لە کاتی ھەڵدانەوەی ئێسکی کەللەسەر لە چەندین گۆڕستانی فلیپین، توێژەر ماتیۆ سی. گۆ خەمڵاندوویەتی کە ٧%ی تێکڕای بڕەکە، لە نێو ئەو نموونانەی ھەڵدراونەتەوە، دەگەڕێنەوە بۆ ڕەچەڵەکی ئەورووپی.^[٢٢١] کاری توێژینەوە کە لە ڕۆژنامەی ئەنترۆپۆلۆژیای دادوەری بڵاوکراوەتەوە، بە کۆکردنەوەی داتای ئەنترۆپۆلۆژیی ھاوچەرخ نیشانی دەدات کە ڕێژەی سەدی تەرمی فلیپینییەکان کە لە زانکۆی فلیپین (en) وەرگیراون، و لە ڕووی ڕواڵەت (en)ەوە پۆلێن کراون بە ئاسیایی (ڕۆژھەڵات، باشوور و باشووری ڕۆژھەڵات) ٧٢.٧%ە، ھیسپانی (مێستیزۆی ئیسپانی-ئەمریندی، ئەمریکای لاتین، و/یان مێستیزۆی ئیسپانی-مالایی) ١٢.٧%ە، ئەمریکیی ڕەسەن (ئەمریکییە ڕەسەنەکان) ٧.٣%ە، ئەفریقی ٤.٥%ە، و ئەورووپی ٢.٧%ە.^[٢٢٢] بەڵام، ئەمە تەنھا بەپێی لێکدانەوەیەکی داتاکانە کە تێیدا گرووپە سەرچاوەییەکان کە بەراورد کراون بە نموونە فلیپینییەکان؛ بۆ پۆلی ھیسپانی، مەکسیکی-ئەمریکییەکان بوون،^[٢٢٢] و گرووپە سەرچاوەییەکان بۆ پۆلەکانی ئەورووپی، ئەفریقی، و ئەمریکیی ڕەسەن، بریتی بوون لە: ئەمریکییە سپیپێستەکان، ئەمریکییە ڕەشپێستەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە کاتێکدا گرووپە سەرچاوەییە ئاسیاییەکان لە بنەچەی چینی، ژاپۆنی، و ڤێتنامییەوە وەرگیراون.^[٢٢٢] لە بەرامبەردا، توێژینەوەیەکی تری ئەنترۆپۆلۆژی بە بەکارھێنانی خەمڵاندنی بنەچەی مۆرفۆسکۆپیک لە کەللەسەری فلیپینیدا بە مۆدێلی پاشەکشەی پرۆبیتی فرەگۆڕاو لەلایەن جەی. تی. ھێفنەر، لە کاتی شیکردنەوەی نموونەی مێژوویی و مۆدێرنی ئێسکەپەیکەری فلیپینیدا، وێنەیەکی جیاواز نیشان دەدات،^[٢٢٣] بەو پێیەی کاتێک گرووپی سەرچاوەیی بۆ "ئاسیایی" تایلەند (ئاسیای باشووری ڕۆژھەڵات) بوو لەبری چینی، ژاپۆنی، و ڤێتنامی؛ گرووپی سەرچاوەیی بۆ "ئەفریقییەکان" ئەفریقییەکانی ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی لەخۆدەگرت، شانبەشانی ئەمریکییە ڕەشپێستەکان؛ و گرووپی سەرچاوەیی بۆ "ھیسپانی" کۆلۆمبییەکان (ئەمریکای باشوور) بوون لەبری مەکسیکییەکان،^[٢٢٣] ئەنجامە مێژوویی و مۆدێرنەکان بۆ فلیپینییەکان، ئەم ڕێژانەیان بەدەستەوە دا: ئاسیایی بە ٤٨.٦%، ئەفریقی بە ٣٢.٩%، کە دەگەڕێندرێتەوە بۆ تێکەڵبوونێکی بەرفراوان لەگەڵ نێگریتۆکان لە سەرەتای نیشتەجێبوونی ئەرخەپێلی فلیپینەوە، و تەنھا بەشێکی بچووک وەک ئەورووپی پۆلێن دەکرێت بە ١٢.٩%، و لە کۆتاییدا بۆ ھیسپانی بە ٥.٧%.^[٢٢٣]

لەنێوان ساڵانی ١٨٦٠ەکان و ١٨٩٠ەکاندا، لە ناوچە شارییەکانی فلیپین — بەتایبەتی مانیلا — بەپێی ئاماری ناشتنەکان، نزیکەی ٣.٣%ی دانیشتووان لە ئیسپانییە ئەورووپییە پەتییەکان پێکھاتبوون و چینییە پەتییەکانیش ٩.٩%ی دانیشتووانی شارەکەیان پێکدەھێنا. ھەروەھا دانیشتووانی مێستیزۆی ئیسپانی-فلیپینی و مێستیزۆی چینی-فلیپینیش ھەڵکشان و دابەزینیان بەخۆوە دەبینی، کە تێیدا ئیسپانی-فلیپینییە تێکەڵەکان ١٩%ی دانیشتووانی مانیلایان پێکدەھێنا.^[٥٩]^:539 لە کۆتاییدا، ئەم پۆلێنە بیانییانە کەمبوونەوە چونکە توانەوە لەناو زۆرینەی دانیشتووانی فلیپینی ئوسترۆنیزیدا.^[٢٢٤] لە ماوەی شۆڕشی فلیپیندا، دەستەواژەی "فلیپینی" ھەموو کەسێکی لە ھەر ڕەگەزێک دەگرتەوە کە لە فلیپین لەدایک بووبێت.^[٢٢٥]^[٢٢٦] ئەمەش ڕوونکردنەوەیە بۆ دابەزینی لەناکاوی ڕێژەی چینییەکان، ئیسپانییەکان، و مێستیزۆکان لە سەرتاسەری وڵاتەکەدا لە کاتی یەکەمین سەرژمێریی ئەمریکی لە ساڵی ١٩٠٣دا، چونکە گەلانی بیانی و ڕەچەڵەک تێکەڵەکان خۆیان تەنھا وەک فلیپینی پەتی دەناساند.^[٢٢٧] دانیشتووانی مانیلا لە دوای سەرژمێریی ١٩٠٣ەوە بە شێوەیەکی خێرا زیادی کردووە چونکە خەڵک زیاتر حەزیان دەکرد لە گوندەکانەوە ڕوو بکەنە شارۆچکە و شارەکان. لە سەرژمێریی ١٩٦٠دا، مانیلا بووە یەکەم شاری فلیپین کە ژمارەی دانیشتووانی لە یەک ملیۆن کەس تێپەڕی کرد — زیاتر لە پێنج ھێندەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ١٩٠٣. شارەکە بەردەوام بوو لە گەشەکردن تا دانیشتووانەکەی جێگیر بوو لە ١.٦ ملیۆن کەسدا و لە سەرژمێریی ١٩٩٠ەوە بە یەکداچوونی بەرزبوونەوە و نزمبوونەوەی بەخۆوە بینی. ئەم دیاردەیە دەکرێت بگەڕێندرێتەوە بۆ ئەو گەشە بەرزترەی کە ناوچەکانی دەوروبەری شارەکە بەخۆیانەوە بینی و چڕیی زۆر بەرزی دانیشتووانی شارەکە خۆی. بەم شێوەیە، مانیلا ڕێژەی سەدی بەشداریکردنی لە دانیشتووانی گەورەشاردا کەمی کرد^[٢٢٨] لە ٦٣% لە ساڵانی ١٩٥٠ەکانەوە بۆ ٢٧.٥%^[٢٢٩] لە ١٩٨٠، و ١٣.٨% لە ٢٠١٥. کێزۆن سیتی کە زۆر گەورەترە لە ساڵی ١٩٩٠دا بە ڕێژەیەکی کەم لە دانیشتووانی مانیلا تێپەڕی و تا سەرژمێریی ٢٠١٥ پێشتر ١.١ ملیۆن کەسی زیاتر ھەبوو. لەسەر ئاستی نیشتمانی، پێشبینی دەکرا دانیشتووانی مانیلا لەلایەن شارەکانی خاوەن ڕووبەری گەورەترەوە وەک کالۆئۆکان و داڤاو سیتی تێپەڕێندرێت تا ساڵی ٢٠٢٠.^[٢٣٠]

زمان

زمانی زکماکی فلیپینی (en)یە، کە زۆربەی لەسەر بنەمای تاگالۆگی شارەکە و دەوروبەرییەتی، و ئەم فۆرمەی تاگالۆگی قسەکراوی مانیلایی بووەتە لینگوا فرانکای فلیپین، کە لە ڕێگەی ڕاگەیاندنەکان و کات بەسەربردنەوە بە تەواوی ئەرخەپێلەکەدا بڵاوبووەتەوە. ئینگلیزی (en) ئەو زمانەیە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە پەروەردە و بازرگانیدا بەکاردێت، و بە شێوەیەکی زۆر لە ژیانی ڕۆژانەدا لە سەرتاسەری مەترۆ مانیلا و بەشەکانی تری فلیپین بەکاردەھێنرێت.

ھۆکینی فلیپینی (en)، کە لە ناوخۆدا بە Lan-nang-oe ناسراوە، شێوەزارێکی سەردەر مین (en)ە، زیاتر لەلایەن کۆمەڵگەی چینی-فلیپینی شارەکەوە قسەی پێدەکرێت. بەپێی ئەو داتایانەی کە لەلایەن نوسینگەی کۆچبەرییەوە دابین کراون، ٣.١٢ ملیۆن ھاووڵاتی چینی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٦ تا ئایاری ٢٠١٨ گەیشتوونەتە فلیپین.^[٢٣١]

تاوان

تاوان لە مانیلا چڕبووەتەوە لەو ناوچانەی کە پەیوەستن بە ھەژاری، بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان، و باندەکانەوە. تاوان لە شارەکەدا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە گۆڕانی دیمۆگرافیاکەی و سیستەمی دادوەرییە تاوانکارییە ناوازەکەی. بازرگانیکردنی نایاسایی بە ماددە ھۆشبەرەکانەوە یەکێکە لە کێشە سەرەکییەکانی شارەکە؛ تەنھا لە مەترۆ مانیلادا، ٩٢%ی بارانگایەکان لە شوباتی ٢٠١٥دا تووشی کاریگەریی ماددە ھۆشبەرە نایاساییەکان ببوون.^[٢٣٢]

لە ساڵی ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٥، مانیلا دووەم بەرزترین ڕێژەی پێوەری تاوانی ھەبوو لە فلیپین، بە ٥٤,٦٨٩ حاڵەت یان تێکڕای نزیکەی ٩,١٠٠ حاڵەت لە ساڵێکدا.^[٢٣٣] لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧دا، پۆلیسی مانیلا (MPD) ڕایگەیاند کە ڕێژەی پێوەری تاوانەکان ٣٨.٧% کەمی کردووە لە ٥,٤٧٤ حاڵەت لە ساڵی ٢٠١٦ەوە بۆ ٣,٣٩٣ لە ساڵی ٢٠١٧دا. کارایی پۆلیسی مانیلا لە چارەسەرکردنی تاوانەکانیشدا باشتر بوو؛ لە ھەر دە تاوانێک شەش بۆ حەوت تاوان لەلایەن ھێزەکانی پۆلیسی شارەکەوە چارەسەر دەکران.^[٢٣٤] پۆلیسی مانیلا وەک باشترین ھێزی پۆلیس لە مەترۆ مانیلا بۆ ساڵی ٢٠١٧ دەستنیشان کرا بۆ تۆمارکردنی بەرزترین ئاستی کارایی لە چارەسەرکردنی تاوانەکاندا.^[٢٣٥]

ئایین

ئایین لە مانیلا (نزیکەی ٢٠١٠)^[٢٣٦] ██ کاسۆلیکی ڕۆمانی (en) (93.5%)██ ئیگلێزیا نی کریستۆ (en) (1.9%)██ پرۆتستانت (en) (1.8%)██ بوودیزم (en) (1.1%)██ ئەوانی تر (1.4%)

مەسیحییەت

وەک دەرئەنجامێکی کاریگەریی کەلتووری ئیسپانیا (en)، مانیلا شارێکی زۆرینە مەسیحییە (en). تا ساڵی ٢٠١٠، ٩٣.٥%ی دانیشتووان کاسۆلیکی ڕۆمانی (en) بوون، ١.٩% شوێنکەوتەی ئیگلێزیا نی کریستۆ (en) بوون، ١.٨% شوێنکەوتەی ئایینزا جیاوازەکانی پرۆتستانت (en) بوون، و ١.١% بوودایی (en) بوون. ئەندامانی ئیسلام (en) و ئایینەکانی تر ١.٤%ی ماوەی دانیشتووان پێکدەھێنن.^[٢٣٦]

مانیلا ناوەندی کڵێسا و دامەزراوە دیارەکانی کاسۆلیکە. لە ناو سنووری شارەکەدا ١١٣ کڵێسای کاسۆلیک ھەن؛ کە ٦٣یان بە مەزارگە، کاتێدراڵ، یان بازیلیکای سەرەکی دادەنرێن.^[٢٣٧] کاتێدراڵی مانیلا (en)، کە کۆنترین کڵێسای دامەزراوە لە وڵاتەکەدا، ناوەندی ئەسقەفییەتی کاسۆلیکی ڕۆمانیی مانیلا (en)یە.^[٢٣٨] سێ بازیلیکای تر لە شارەکەدا ھەن؛ کڵێسای کیاپۆ (en)، کڵێسای بینۆندۆ (en)، و بازیلیکای بچووکی سان سێباستیان (en).^[٢٣٩] کڵێسای سان ئۆگستین (en) لە ئینترامورۆس شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانیی یونسکۆیە.^[٢٤٠]

چەندین ئایینزای پرۆتستانتی سەرەکی (en) بنکەی سەرەکییان لە شارەکەدایە. پەرستگای سانت ستیڤن (en) لە ناوچەی سانتا کروز ناوەندی مەترانی کڵێسای ئەپیسکۆپاڵیی فلیپینە لە ناوەڕاستی فلیپین، لە کاتێکدا لە شەقامی تافت کاتێدراڵی سەرەکی و ئۆفیسە ناوەندییەکانی کڵێسای سەربەخۆی فلیپینی (en) ھەڵکەوتوون (کە پێی دەوترێت کڵێسای ئاگیپایان)، کە کڵێسایەکی نەتەوەپەروەرە (en) و بەرھەمی شۆڕشی فلیپینە. کڵێسای عیسای مەسیحی پیرۆزانی کۆتا ڕۆژەکان (en) (کڵێسای LDS) پەرستگایەکی لەناو مانیلادا (en) ھەیە، کە یەکێکە لە دوو پەرستگای کاراکراوی LDS لە فلیپین.

کڵێسای ڕەسەنی ئیگلێزیا نی کریستۆ (en) چەندین شوێنی (ھاوشێوەی پەرستگا) لە شارەکەدا ھەیە، لەوانەش یەکەم کڵێسایان، کە ئێستا مۆزەخانەیە لە پونتا، سانتا ئانا.^[٢٤١] ھەروەھا ئایینزاکانی ئینجیلی (en)، پێنتیکۆستال (en) و ئەدڤێنتیستەکانی حەوتەم ڕۆژ (en) لە گەشەکردندان. بنکەی سەرەکیی کۆمەڵگەی پەرتووکی پیرۆزی فلیپین لە مانیلایە. کەمپی سەرەکیی کاتێدراڵی ستایش (en) دەکەوێتە شەقامی تافتەوە. کڵێسای جیھانیی عیسا پەروەردگارە (en) چەندین لق و کەمپی لە مانیلا ھەیە.

گرووپە ئایینییەکانی وەک ئەندامانی کڵێسای خودای نێودەوڵەتی (en) (MCGI)،^[٢٤٢] ئیگلێزیا نی کریستۆ، کڵێسای جیھانیی عیسا پەروەردگارە، و بزووتنەوەی ئێل شادای (en) ساڵیادەکانیان لە مەیدانی کیرینۆ دەگێڕن، کە شوێنێکی کراوەیە لە پارکی ڕیزال.^[٢٤٣]

کاتێدراڵی مانیلا (en) ناوەندی ئەسقەفییەتی کاسۆلیکی ڕۆمانیی مانیلا (en)یە.
بازیلیکای بچووکی سان سێباستیان (en) تاکە کڵێسایە لە ئاسیادا کە بە تەواوی لە پۆڵا دروستکرابێت.^[٢٤٤]
کڵێسای سان ئۆگستین (en) لە ئینترامورۆس (en)، کە شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانیی یونسکۆیە
کڵێسای بینۆندۆ (en) خزمەت بە کۆمەڵگەی چینیی کاسۆلیکی ڕۆمانی دەکات.
کڵێسای کیاپۆ (en)، ماڵی پەیکەری ئایکۆنیی ناسرینی ڕەش (en)، کە جەژنی گواستنەوەکەی (Traslacion) ھەموو ٩ی کانوونی دووەمێک دەگێڕدرێت
کڵێسای ئیگلێزیا نی کریستۆ (en) (INC) لە تۆندۆ، کە لە ٦ی تشرینی دووەمی ١٩١٥ دامەزراوە، یەکێکە لە کۆنترین کۆمەڵگەکانی کڵێساکە. باڵەخانەی ئێستای کڵێساکە لە تۆندۆ (en) لە ساڵی ١٩٦٧ تەواو کرا.
پەرستگای سێنگ گوان (en)

ئایینەکانی تر

مانیلا چەندین پەرستگای تاویی و بوودایی ھەیە وەک پەرستگای سێنگ گوان (en) کە پێداویستییە ڕۆحییەکانی کۆمەڵگەی فلیپینی-چینی دابین دەکەن.^[٢٤٥] کیاپۆ "شارۆچکەیەکی موسڵمانان"ی ھەیە کە گەورەترین مزگەوتی شارەکەی لێیە بە ناوی مزگەوتی ئاڵتوونی (en).^[٢٤٦] ئەندامانی کۆمەڵگەی ھیندییە دەربەدەرەکان دەتوانن پەرستشەکانیان لە پەرستگا گەورەکەی ھیندووەکان لە شارەکە یان لە گوردوارای سیخەکان (en) لەسەر شەقامی نەتەوە یەکگرتووەکان بکەن. دەستەی بەڕێوەبەری ئایینی بەھایی (en) لە فلیپین، ئەنجومەنی ڕۆحیی نیشتمانی، لە نزیک سنووری ڕۆژھەڵاتی مانیلا لەگەڵ ماکاتی ھەڵکەوتووە.

ئابووری

داڕێژە:PH poverty incidence

مانیلا ناوەندێکی سەرەکییە بۆ بازرگانی، بانکداری و دارایی، فرۆشتنی تاک، گواستنەوە، گەشتیاری، خانووبەرە، میدیای نوێ، میدیای نەریتی، ڕیکلام، خزمەتگوزارییە یاساییەکان، ژمێریاری، دڵنیایی، شانۆ، فاشن، و ھونەرەکان. نزیکەی ٦٠,٠٠٠ دامەزراوە لە شارەکەدا کار دەکەن.^[٢٤٧] لە ساڵی ٢٠٢٤دا، مانیلا چوارەم گەورەترین ئابوورییە لە فلیپین، بە بەشداریکردنی ٤.٧% لە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی نیشتمانی کە دەگاتە ₱1.04 تریلیۆن.^[٢٤٨]

ئەنجومەنی نیشتمانیی کێبڕکێکاری فلیپین، کە ساڵانە پێوەری کێبڕکێکاریی شار و شارەوانییەکان بڵاو دەکاتەوە، شار و شارەوانی و پارێزگاکانی وڵاتەکە لەسەر بنەمای دینامیکیی ئابووری، کارایی حکوومەت، و ژێرخانیان پۆلێن دەکات. بەپێی ئەم پێوەرە لە ساڵی ٢٠٢٢دا، مانیلا دووەم کێبڕکێکارترین شار بوو لە فلیپیندا.^[٢٤٩] مانیلا لە ساڵی ٢٠١٥دا نازناوی کێبڕکێکارترین شاری وڵاتەکەی بەدەستھێنا، و لەو کاتەوە بەردەوام لە سێ پلەی یەکەمدابووە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە مانیلا بەردەوام یەکێکە لە باشترین شوێنەکان بۆ ژیان و بازرگانیکردن.^[٢٥٠] شارەکە خاوەنی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیییە بە بڕی ₱987.88 ملیار^[٢٥١] و سێیەم گەورەترین ئابوورییە لە ناوچەی پایتەختی نیشتمانی، کە ١٥%ی کۆی ئابووری ناوچەکە پێکدەھێنێت تا ساڵی ٢٠٢٣.^[٢٥٢]

بینۆندۆ، کۆنترین و یەکێک لە گەورەترین چایناتاونەکان لە جیھاندا، ناوەندی بازرگانی و چالاکییە بازرگانییەکان بوو لە شارەکەدا. چەندین باڵەخانەی بەرز بۆ نیشتەجێبوون و ئۆفیس لە شەقامە سەدەکانی ناوەڕاستیدا بونیادنراون. تا ساڵی ٢٠١٣، پلانەکانی حکوومەتی شاری مانیلا بۆ گۆڕینی ناوچەی چایناتاون بۆ ناوەندێکی سپاردنی پرۆسەی بازرگانی (BPO) لە قۆناغی جێبەجێکردندابوون؛ سی باڵەخانەی چۆڵ دەستنیشان کرابوون بۆ گۆڕینیان بۆ ئۆفیسەکانی BPO. زۆربەی ئەم باڵەخانانە دەکەونە شەقامی ئێسکۆلتا، بینۆندۆ.^[٢٥٣]

بەندەری مانیلا گەورەترین بەندەری دەریاییە لە فلیپین و ڕێگای سەرەکیی کەشتیوانیی نێودەوڵەتییە بۆ وڵاتەکە. دەسەڵاتی بەندەرەکانی فلیپین سەرپەرشتی کارپێکردن و بەڕێوەبردنی بەندەرەکانی وڵاتەکە دەکات. کۆمپانیای خزمەتگوزارییەکانی تێرمیناڵی نێودەوڵەتیی کۆنتێنەر، بەپێی بانکی گەشەپێدانی ئاسیا، یەکێکە لە پێنج گەورەترین کۆمپانیاکانی کارپێکردنی تێرمیناڵی دەریایی لە جیھاندا،^[٢٥٤]^[٢٥٥] و بنکەی سەرەکی و ئۆپەراسیۆنە سەرەکییەکانی لە بەندەری مانیلادایە. کۆمپانیایەکی تری کارپێکەری بەندەر، کۆمپانیای تێرمیناڵەکانی ئاسیا، ئۆفیسی کۆمپانیاکە و ئۆپەراسیۆنە سەرەکییەکانی لە بەندەری باشووری مانیلادایە، و کۆگای کۆنتێنەرەکانیشی لە سانتا مێسایە. مانیلا وەک گەورەشارێکی بەندەری مامناوەند پۆلێن کراوە، بە بەکارھێنانی سیستەمی ساوسامپتۆن بۆ پۆلێنکردنی شاری-بەندەری.^[٢٥٦]

کارگەکان لە ناو شارەکەدا بەرھەمە پەیوەندیدارەکان بە پیشەسازییەوە بەرھەم دەھێنن وەک ماددە کیمیایییەکان، قوماش، جلوبەرگ، کەلوپەلی ئەلیکترۆنی، خۆراک، خواردنەوەکان، و بەرھەمەکانی تووتن. کۆمپانیا ناوخۆیییەکان کاڵا سەرەتایییەکان بۆ ھەناردەکردن ئامادە دەکەن، لەوانەش پەت، تەختە، شەکری پاڵاوتەکراو، کۆپرا (ناوکی گوێزی ھیندی)، و زەیتی گوێزی ھیندی. پیشەسازیی پرۆسێسکردنی خۆراک یەکێکە لە سەقامگیرترین کەرتەکانی بەرھەمھێنان لە شارەکەدا.^[٢٥٧]

کۆگای نەوتی پانداکان دامەزراوەکانی کۆگا و تێرمیناڵەکانی دابەشکردنی کۆمپانیاکانی کالتێکس فلیپین، شێڵی فلیپین، و پترۆن لەخۆدەگرێت؛ کە یاریزانە سەرەکییەکانن لە پیشەسازی نەوتی وڵاتەکەدا. کۆگای نەوتەکە بووەتە جێگەی چەندین نیگەرانی، لەوانەش کاریگەریی ژینگەیی و تەندروستیی لەسەر دانیشتووانی مانیلا. دادگای باڵا فەرمانی دا کە تا تەممووزی ٢٠١٥ کۆگای نەوتەکە بگوازرێتەوە بۆ دەرەوەی شار،^[٢٥٨]^[٢٥٩] بەڵام نەتوانرا ئەم وادەیە جێبەجێ بکرێت. زۆربەی دامەزراوەکانی کۆگای نەوتەکە لەناو کەمپە ٣٣-hectare (٨٢-acre)یەکەدا وێران کران،^[٢٦٠] و پلان ھەیە بۆ ئەوەی بکرێت بە سەنتەرێکی گواستنەوە یان پارکی خۆراک.^[٢٦١]

مانیلا ناوەندێکی سەرەکیی چاپکردنە لە فلیپین.^[٢٦٢] ڕۆژنامەی مانیلا بولیتین، کە گەورەترین ڕۆژنامەی فلیپینە لە ڕووی بڵاوبوونەوە، بنکەی سەرەکییەکەی لە ئینترامورۆسدایە.^[٢٦٣] کۆمپانیا گەورەکانی تری چاپکردن لە وڵاتەکەدا وەک دە مانیلا تایمز، دە فلیپین ستار، و مانیلا ستاندارد تودەی بنکەی سەرەکییان لە ناوچەی بەندەردایە. ڕۆژنامەی چینیی کۆمێرشەڵ نیوز، کە کۆنترین ڕۆژنامەی چینی-زمانە لە فلیپین و سێیەم کۆنترین ڕۆژنامەی وڵاتەکەیە،^[٢٦٤] بنکەی سەرەکییەکەی لە بینۆندۆیە. ئێستگەی ڕادیۆیی DWRK پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ باڵەخانەی MBC لە کۆمەڵگەی CCP لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ستۆدیۆکەی لە تاوەری FEMS 1 بە درێژایی ڕێگای خێرای ئۆسمێنیا لە مالاتێ بوو.^[٢٦٥]

مانیلا بنکەی سەرەکیی بانکی ناوەندیی فلیپینە، کە دەکەوێتە سەر بۆلیڤاری ڕۆخاس.^[٢٦٦] ھەروەھا بانکی زەوی فلیپین و کۆمپانیای متمانەی فلیپین بنکەی سەرەکییان لە مانیلادایە. یونیلیڤەری فلیپین پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٦دا بگوازرێتەوە بۆ بۆنیفاسیۆ گڵۆباڵ سیتی، ئۆفیسی کۆمپانیاکەی لە شەقامی نەتەوە یەکگرتووەکان لە پاکۆ بوو.^[٢٦٧] کۆمپانیای بەرھەمھێنەری ئۆتۆمۆبێلی تۆیۆتاش ئۆفیسی ناوچەیییەکەی لە شەقامی نەتەوە یەکگرتووەکانە.

گەشتیاری

مانیلا ساڵانە پێشوازی لە زیاتر لە یەک ملیۆن گەشتیار دەکات.^[٢٦٢] شوێنە گەشتیارییە سەرەکییەکان بریتین لە شاری قەڵاداری مێژوویی ئینترامورۆس، کۆمەڵگەی ناوەندی کەلتووریی فلیپین،^{[note ١]} مانیلا ئۆشن پارک، بینۆندۆ (چایناتاون)، ئێرمیتا، مالاتێ، باخچەی ئاژەڵانی مانیلا، کۆمەڵگەی مۆزەخانەی نیشتمانی، و پارکی ڕیزال.^[٢٦٨] ھەردوو شاری قەڵاداری مێژوویی ئینترامورۆس و پارکی ڕیزال وەک شوێنی سەرەکی و ناوچەی پیشەسازیی گەشتیاری لە یاسای گەشتیاری ساڵی ٢٠٠٩دا دەستنیشان کراون.^[٢٦٩]

پارکی ڕیزال، کە بە پارکی لونێتاش ناسراوە، پارکێکی نیشتمانییە و گەورەترین پارکی شارییە لە ئاسیادا.^[٢٧٠] بە ڕووبەری ٥٨ hectare (١٤٠ acre)،^[٢٧١] پارکەکە بۆ ڕێزگرتن لە پاڵەوانی نیشتمانیی وڵاتەکە خۆسێ ڕیزال دروست کرا، کە لەلایەن ئیسپانییەکانەوە بە تۆمەتی تێکدەری لەسێدارەدرا. ستوونی ئاڵاکە لە ڕۆژاوای مۆنۆمێنتی ڕیزال نیشاندەری کیلۆمەتر سفرە بۆ پێوانەکردنی دوورییەکان بۆ سەرجەم شوێنەکانی وڵاتەکە. پارکەکە لەلایەن لیژنەی گەشەپێدانی پارکە نیشتمانییەکانەوە بەڕێوەدەبرێت.^[٢٧٢]

شاری قەڵاداری ئینترامورۆس بە ڕووبەری ٠٫٦٧-square-kilometer (٠٫٢٦ sq mi) ناوەندی مێژوویی مانیلایە. لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی ئینترامورۆسەوە بەڕێوەدەبرێت، کە ئاژانسێکی پەیوەندیدارە بە وەزارەتی گەشتیارییەوە. کاتێدراڵی مانیلا و کڵێسای سان ئۆگستینی سەدەی ١٨ھەمی تێدایە کە شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانیی یونسکۆیە. کالێسا ئامرازێکی گواستنەوەی باوە بۆ گەشتیاران لە ئینترامورۆس و شوێنەکانی نزیکی وەک بینۆندۆ، ئێرمیتا و پارکی ڕیزال.^[٢٧٣] بینۆندۆ، کۆنترین چایناتاون لە جیھاندا، لە ساڵی ١٥٢١ دامەزرا^[٢٧٤] و وەک ناوەندێکی بازرگانیی چینی پێش داگیرکاری ئیسپانییەکان لە فلیپین خزمەتی دەکرد. سەرنجڕاکێشییە سەرەکییەکانی بریتین لە کڵێسای بینۆندۆ، کەوانەی دۆستایەتی فلیپینی-چینی، پەرستگای بوودایی سێنگ گوان، و ڕێستورانتە ڕەسەنە چینییەکان.

مانیلا وەک شوێنی سەرەکیی وڵاتەکە بۆ گەشتیاریی پزیشکی دەستنیشان کراوە، کە بەپێی خەمڵاندنەکان ساڵانە ملیارێک دۆلار داھات بەرھەم دەھێنێت.^[٢٧٥] نەبوونی سیستەمێکی تەندروستیی پێشکەوتوو، ژێرخانی ناتەواو، و ناسەقامگیری ژینگەی سیاسی وەک بەربەست لەبەردەم گەشەکردنیدا سەیر دەکرێن.^[٢٧٦]

بازاڕکردن

مانیلا بە یەکێک لە باشترین شوێنەکانی بازاڕکردن لە ئاسیادا دادەنرێت.^[٢٧٧]^[٢٧٨] مۆڵە گەورەکانی بازاڕکردن، فرۆشگاکانی فرەبەش، بازاڕەکان، سوپەرمارکێتەکان، و بازاڕە میلییەکان لە ناو شارەکەدا ھەن.

دیڤیسۆریا لە تۆندۆ لە ناوخۆدا وەک "مەککەی بازاڕکردن"ی مانیلا وەسف کراوە.^[٢٧٩]^[٢٨٠] مۆڵەکانی بازاڕکردن کاڵاکان بە نرخی ھەرزان دەفرۆشن. فرۆشیارە بچووکەکان زۆربەی شەقامەکانیان گرتووە، کە دەبێتە ھۆی دروستبوونی قەرەباڵغی پیادە و ئۆتۆمۆبێل. شوێنەوارێکی ناسراو لە دیڤیسۆریا سەنتەری توتوبانە، کە مۆڵێکی گەورەی بازاڕکردنە و بەشێکە لە وێستگەی سەرەکیی ھێڵی ئاسنی نیشتمانی فلیپین. مانگانە ١ ملیۆن کەس سەردانی دەکەن و پێشبینی دەکرێت لەگەڵ تەواوبوونی پڕۆژەی فراوانکردنی ڕۆژاوای ھێڵی ٢ی شەمەندەفەری سووک ٤٠٠,٠٠٠ کەسی تریش سەردانی بکەن، کە دەبێتە قەرەباڵغترین وێستگەی گواستنەوەی مانیلا.^[٢٨١] "مۆڵێکی ستایلی ژیان"ی تر لەوێ بریتییە لە چایناتاونە بەختەوەرەکە (Lucky Chinatown). بەپێی ئامارەکانی پۆلیسی مانیلا نزیکەی ١ ملیۆن کڕیار سەردانی دیڤیسۆریا دەکەن.^[٢٨٢]

بینۆندۆ، کۆنترین چایناتاون لە جیھاندا،^[٥٠] ناوەندی بازرگانی شارەکەیە بۆ ھەموو جۆرە کارێکی بازرگانی کە لەلایەن بازرگانە فلیپینی-چینییەکانەوە بەڕێوەدەبرێن، کە کۆمەڵێک فرۆشگا و ڕێستورانتی زۆر لەخۆدەگرێت. کیاپۆ وەک "ناوەندی شاری کۆن" ئاماژەی پێدەکرێت، کە تێیدا بازاڕە میللییەکان (tiangges)، بازاڕەکان، فرۆشگاکانی جلوبەرگ، و فرۆشگاکانی مۆسیقا و ئەلیکترۆنیات باون.^[٢٨٣] چەندین فرۆشگای فرەبەش لە شەقامی ڕێکتۆ ھەڵکەوتوون.

ڕۆبنسنس پلەیس مانیلا گەورەترین مۆڵی بازاڕکردنی مانیلایە.^[٢٨٤] مۆڵەکە دووەم و گەورەترین مۆڵ بوو کە لەلایەن ڕۆبنسنس مۆڵسەوە دروستکرابێت. سوپەرمۆڵەکانی SM بەڕێوەبەری مۆڵەکانی بازاڕکردنی SM City Manila و SM City San Lazaroـە. SM City Manila لەسەر شوێنی پێشووی YMCA Manila لە تەنیشت ھۆڵی شاری مانیلا لە ئێرمیتا ھەڵکەوتووە، لە کاتێکدا SM City San Lazaro لەسەر شوێنی پێشووی گۆڕەپانی ئەسپسواریی سان لازارۆ لە سانتا کروز دروستکراوە. باڵەخانەی پێشووی ھوتێلی ڕۆیاڵ مانیلا لە کیاپۆ، کە بە ڕێستورانتە خولاوەکەی ناسرابوو، ئێستا سەنتەری پاکتاوکردنی SMـە و لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە.^[٢٨٥] شوێنی یەکەمین فرۆشگای فرەبەشی SM دەکەوێتە شەقامی کارلۆس پالانکا (پێشتر ئێچاگێ) لە سان میگێل.^[٢٨٦]

کەلتوور

مۆزەخانەکان

وەک ناوەندی کەلتووریی فلیپین، مانیلا چەندین مۆزەخانەی ھەیە. کۆمەڵگەی مۆزەخانەی نیشتمانیی سەر بە مۆزەخانەی نیشتمانیی فلیپین، کە لە پارکی ڕیزال ھەڵکەوتووە، پێکھاتووە لە مۆزەخانەی نیشتمانیی ھونەرە جوانەکان، مۆزەخانەی نیشتمانیی ئەنترۆپۆلۆژیا، مۆزەخانەی نیشتمانیی مێژووی سروشتی،^[٢٨٧] و پلانێتاریۆمی نیشتمانی. تابلۆی سپۆلیاریۆم، کە تابلۆیەکی بەناوبانگی خوان لونایە، دەکرێت لەناو کۆمەڵگەکەدا ببینرێت.^[٢٨٨]

شارەکە میوانداری کتێبخانەی نیشتمانیی فلیپین دەکات، کە کۆگای کەلەپووری کەلتووریی چاپکراو و تۆمارکراوی وڵاتەکەیە، و سەرچاوەکانی تری ئەدەبی و زانیاری لەخۆدەگرێت.^[٢٨٩]^[٢٩٠] کۆمیسیۆنی مێژوویی نیشتمانی فلیپین دوو مۆزەخانەی مێژوویی لە شارەکەدا بەڕێوەدەبات، کە بریتین لە مۆزەخانەی ئاپۆلیناریۆ مابینی – PUP و مۆزەخانەی خۆسێ ڕیزال – قەڵای سانتیاگۆ.^[٢٩١] مۆزەخانە دامەزراوەکان لەلایەن کتێبخانەی نیشتمانی و دامەزراوە پەروەردەییەکانەوە وەک مۆزەخانەی DLS-CSB بۆ ھونەری ھاوچەرخ و دیزاین،^[٢٩٢] مۆزەخانەی UST بۆ ھونەر و زانستەکان،^[٢٩٣] و مۆزەخانەی زانکۆی فلیپین بۆ مێژووی بیرۆکەکان لە شارەکەدا ھەڵکەوتوون.^[٢٩٤]

باھای تسینۆی، یەکێک لە مۆزەخانە دیارەکانی مانیلا، ژیانی خەڵکی چینی و بەشدارییەکانیان لە مێژووی فلیپیندا بەڵگەدار دەکات.^[٢٩٥]^[٢٩٦] مۆزەخانەی ڕووناکی و دەنگی ئینترامورۆس باس لە ئارەزووی فلیپینییەکان بۆ ئازادی دەکات لە ماوەی شۆڕشدا لەژێر سەرکردایەتی ڕیزال و سەرکردەکانی تری شۆڕشدا. مۆزەخانەی گەورەشاری مانیلا میوانداری ھونەرە بینراوە مۆدێرن و ھاوچەرخەکان دەکات، و ھونەر و کەلتووری فلیپینی نمایش دەکات.^[٢٩٧]

مۆزەخانەکانی تری شارەکە بریتین لە مۆسێئۆ پامباتا،^[٢٩٨] کە مۆزەخانەیەکی منداڵانە؛^[٢٩٩] و پلازا سان لویس، کە مۆزەخانەیەکی گشتیی کەلەپووریی کراوەیە و نۆ خانووی باھای نا باتۆی ئیسپانی لەخۆدەگرێت.^[٣٠٠] مۆزەخانە کڵێسایییەکان کە لە شارەکەدا ھەڵکەوتوون بریتین لە پەرستگای خانمەکەمان بۆ جێھێڵراوان لە سانتا ئانا؛^[٣٠١] مۆزەخانەی کڵێسای سان ئۆگستین؛^[٣٠٢] و مۆزەخانەی ئینترامورۆس، کە کۆمەڵە ھونەرییە کڵێسایییەکانی بەڕێوەبەرایەتی ئینترامورۆسی تێدایە لە ناو کڵێسا و دێری دروستکراوەی سان ئیگناسیۆدا.^[٣٠٣]

وەرزش

وەرزش لە مانیلادا مێژوویەکی درێژ و دیاری ھەیە. وەرزشی سەرەکی شارەکە، و بە گشتی وڵاتەکەش، باسکەیە. زۆربەی بارانگایەکان یاریگایەکی باسکە یان یاریگایەکی کاتییان ھەیە، و ھێڵەکانی یاریگاکە زۆرجار لەسەر شەقامەکان دەکێشرێن. بارانگایە گەورەترەکان یاریگای داپۆشراویان ھەیە کە تێیدا خولەکانی نێوان بارانگایەکان ھەموو ساڵێک لە نیسان تا ئایار بەڕێوەدەچن. یاریگا وەرزشییە سەرەکییەکانی مانیلا بریتین لە کۆمەڵگەی وەرزشیی ڕیزال و ھۆڵی وەرزشیی سان ئەندرێس، کە بنکەی تیمی ئێستا ھەڵوەشاوەی مانیلا مەترۆستارز بوو.^[٣٠٤]

کۆمەڵگەی وەرزشیی ڕیزال یاریگایەکی گۆڕەپان و مەیدان و تۆپی پێ، یاریگایەکی بەیسبۆڵ، یاریگای تێنس، کۆلۆسیۆمی ڕیزال، و یاریگای نینۆی ئەکوینۆ لەخۆدەگرێت؛ کە دووانی کۆتایی یاریگای ناوخۆیین. کۆمەڵگەی ڕیزال میوانداری چەندین بۆنەی فرە-وەرزشی کردووە، وەک یارییەکانی ئاسیای ١٩٥٤ و یارییەکانی ڕۆژھەڵاتی دووری ١٩٣٤. کاتێک فلیپین میوانداری یارییەکانی ئاسیای باشووری ڕۆژھەڵات دەکات، زۆربەی یارییەکان لەم کۆمەڵگەیەدا بەڕێوەدەچن بەڵام لە یارییەکانی ٢٠٠٥دا، زۆربەی یارییەکان لە شوێنەکانی تر بەڕێوەچوون. پاڵەوانێتی ABCی ١٩٦٠ و پاڵەوانێتی ABCی ١٩٧٣، کە پێشەنگەکانی پاڵەوانێتی باسکەی ئاسیا بوون، لە کۆلۆسیۆمی ڕیزال میوانداری کران؛ تیمی نیشتمانیی باسکەی فلیپین ھەردوو پاڵەوانێتییەکەی بردەوە.^[٣٠٥] جامی جیھانیی باسکەی ١٩٧٨ لە کۆلۆسیۆمەکەدا بەڕێوەچوو ھەرچەندە قۆناغەکانی کۆتایی لە کۆلۆسیۆمی ئارانێتا لە کێزۆن سیتی بەڕێوەچوون.

مانیلا چەندین دامەزراوەی وەرزشیی ناسراوی تری ھەیە وەک سەنتەری وەرزشیی ئێنریکێ ئێم ڕازۆن و کۆمەڵگەی وەرزشیی زانکۆی سانتۆ تۆماس، کە ھەردووکیان یاریگای تایبەتن و خاوەندارێتییان بۆ زانکۆ دەگەڕێتەوە؛ وەرزشە زانکۆیییەکانیش لە شارەکەدا بەڕێوەدەچن؛ یارییەکانی باسکەی کۆمەڵەی وەرزشیی زانکۆکانی فلیپین و کۆمەڵەی وەرزشیی زانکۆییی نیشتمانی لە کۆلۆسیۆمی ڕیزال و یاریگای نینۆی ئەکوینۆ بەڕێوەدەچوون، ھەرچەندە یارییەکانی باسکە گواسترانەوە بۆ گۆڕەپانی Filoil Flying V لە سان خوان و کۆلۆسیۆمی ئارانێتا لە کێزۆن سیتی.

وەرزشە زانکۆیییەکانی تر ھێشتا لە کۆمەڵگەی وەرزشیی ڕیزال بەڕێوەدەچن. خولی پرۆفیشناڵی باسکە، کە زیاتر لەلایەن تیمە کۆمپانیاکانەوە ڕێکدەخرێت، پێشتر لە شارەکەدا یارییان دەکرد بەڵام ئێستا یارییەکانیان لە کۆلۆسیۆمی ئارانێتا و ئەسترۆدۆمی کونێتا لە پاسای بەڕێوەدەچن؛ خولی باسکەی فلیپینی کە ئێستا نەماوە چەند یارییەکیان، وەک وەرزی ١٩٩٥-١٩٩٦یان، لە کۆمەڵگەی وەرزشیی ڕیزال ئەنجام دا.^[٣٠٦]

تیمی مانیلا مەترۆستارز بەشدارییان لە کۆمەڵەی باسکەی مەترۆپۆلیتان کرد.^[٣٠٧] مەترۆستارز، کە ناویان لە شەمەندەفەری خێرای مەترۆستارزەوە وەرگرتبوو — ناوی براندی شەمەندەفەری MRT-3ی مەترۆ مانیلا، کە ھیچ وێستگەیەکی لە شارەکەدا نییە — بەشدارییان لە سێ وەرزی یەکەمیاندا کرد و پاڵەوانێتی ١٩٩٩یان بردەوە.^[٣٠٨] مەترۆستارز دواتر لەگەڵ تیمی باتانگاس بلەیدز یەکیان گرت و دواتر لە لیپا، باتانگاس یارییان کرد. نزیکەی بیست ساڵ دواتر، تیمی مانیلا ستارز بەشدارییان لە خولی باسکەی ماھارلیکا پیلیپیناس کرد، و گەیشتنە یاریی کۆتایی خولی باکوور لە ساڵی ٢٠١٩. ھەردوو تیمەکە لە کۆمەڵگەی وەرزشیی سان ئەندرێس یارییان کرد. ئەو تیمانەی تری کە نوێنەرایەتی مانیلایان دەکرد بەڵام میوانداری یارییەکانیان نەدەکرد لە شارەکەدا بریتین لە تیمی تۆپی پێی مانیلا جیپنی و تیمی لۆیۆلا. حکوومەتی شارەکە تیمی جیپنی وەک نوێنەری مانیلا لە خولی تۆپی پێی یەکگرتووی فلیپین ناساند. تیمی مێرالکۆ مانیلا لە خولی تۆپی پێی فلیپین یارییان کرد و یاریگای ڕیزالیان وەک یاریگای ناوخۆیی خۆیان دەستنیشان کرد.^{[ژێدەر پێویستە]}

تیمی ڕەگبی مانیلا ستۆرم لە پارکی ڕیزال ڕاھێنان دەکەن و یارییەکانیان لە یاریگای ساودێرن پلەینز، لە کالامبا، لاگونا ئەنجام دەدەن. بەیسبۆڵ پێشتر وەرزشێکی زۆر باو بوو لە شارەکەدا بەڵام تا ساڵی ٢٠٢٢، مانیلا تەنھا یاریگایەکی گەورەی بەیسبۆڵی ھەبوو لە فلیپین، کە یاریگای بەیسبۆڵی ڕیزالە، کە میوانداری یارییەکانی خولی بەیسبۆڵی فلیپینی دەکرد کە ئێستا ھەڵوەشاوەتەوە؛ لوو گێریگ و بەیب ڕووس یەکەم یاریزان بوون کە ھۆم ڕەن (home run)یان لە یاریگاکەدا تۆمار کرد لە کاتی گەشتەکەیان بۆ وڵاتەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٤.^[٣٠٩] وەرزشی بلیارد ھەروەھا لە مانیلادا زۆر باوە؛ ھۆڵەکانی بلیارد لە زۆربەی بارانگایەکاندا بوونیان ھەیە. جامی جیھانیی بلیارد لە ساڵی ٢٠١٠ لە ڕۆبنسنس پلەیس مانیلا بەڕێوەچوو.^[٣١٠]

یاریگای تۆپی پێی ڕیزال میوانداری یەکەمین یاری پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای کرد لە ماوەی چەندین دەیەدا کاتێک فلیپین میوانداری سریلانکای کرد لە تەممووزی ٢٠١١دا. یاریگاکە، کە پێشتر گونجاو نەبوو بۆ یارییە نێودەوڵەتییەکان، پێش یارییەکە نۆژەنکرابووەوە.^[٣١١] یاریگاکە ھەروەھا میوانداری یەکەمین یاری تاقیکاریی ڕەگبی کرد بۆ پاڵەوانێتییەکانی پێنج نەتەوەی ئاسیا لە ئاستی یەکەمدا لە ٢٠١٢.^[٣١٢]

ڤیستیڤاڵەکان و پشووەکان

مانیلا پشووە شارستانی و نیشتمانییەکان دەگێڕێت. لەبەر ئەوەی زۆربەی دانیشتووانی شارەکە کاسۆلیکی ڕۆمانین،^[٣١٣]^[٣١٤] زۆربەی ڤیستیڤاڵەکان لە سروشتدا ئایینین. ڕۆژی مانیلا (Araw ng Maynila)، کە یادی دامەزراندنی شارەکەیە لە ٢٤ی حوزەیرانی ١٥٧١^[٣١٥] لەلایەن کۆنکیستادۆری ئیسپانی میگێل لۆپێز دێ لێگازپییەوە، یەکەمین جار لەلایەن جێگری سەرۆکی شارەوانی ئەوکاتە ھێرمینیۆ ئەی ئاستۆرگا لە حوزەیرانی ١٩٦٢ ڕاگەیەنرا. ساڵانە لەژێر چاودێری یوحەننای باپتایزەر یاد دەکرێتەوە، و ھەمیشە لەلایەن حکوومەتی نیشتمانییەوە بە پشوویەکی تایبەت و پشوو لە کارکردن ڕاگەیەنراوە لە ڕێگەی ڕاگەیەندراوەکانی سەرۆکایەتییەوە. ھەریەک لە ٨٩٦ بارانگایەکەی شارەکە جەژن و ئاھەنگی تایبەت بە خۆیان ھەیە، کە لەژێر چاودێری پیرۆزکراوە تایبەتەکانیاندان.^{[ژێدەر پێویستە]}

مانیلا ھەروەھا میوانداری ڕێپێوانی جەژنی ناسرینی ڕەش (Traslacíon) دەکات، کە ھەموو ٩ی کانوونی دووەمێک بەڕێوەدەچێت و ملیۆنان شوێنکەوتووی کاسۆلیکی بەشداری تێدا دەکەن.^[٣١٦] ئاھەنگە ئایینییەکانی تری مانیلا بریتین لە جەژنی سانتۆ نینیۆ لە تۆندۆ و پانداکان، کە لە سێیەمین یەکشەممەی کانوونی دووەمدا بەڕێوەدەچێت؛^[٣١٧]^[٣١٨] جەژنی خاتوونمان بۆ جێھێڵراوانی مانیلا، کە پیرۆزکراوی پارێزەری سانتا ئانایە و ھەموو ١٢ی ئایارێک بەڕێوەدەچێت؛^[٣١٩] و ڤیستیڤاڵی فلۆرێس دێ مایۆ.^[٣٢٠] پشووە نائایینییەکان بریتین لە ڕۆژی سەری ساڵ، ڕۆژی پاڵەوانانی نیشتمانی، ڕۆژی بۆنیفاسیۆ، و ڕۆژی ڕیزال.^[٣٢١]

حکوومەت

حکوومەتی خۆجێیی

مانیلا، کە بە فەرمی بە شاری مانیلا ناسراوە، پایتەختی نیشتمانیی فلیپینە و وەک شارێکی تایبەت لەسەر بنەمای داھاتەکەی پۆلێن کراوە،^[٣٢٢]^[٣٢٣] و شارێکی زۆر بەشاربووە. سەرۆکی شارەوانی مانیلا گەورە بەرپرسی جێبەجێکارە، و لەلایەن جێگری سەرۆکی شارەوانی و ئەنجومەنی شاری ٣٨-ئەندامییەوە ھاوکاری دەکرێت، کە وەک نوێنەری شەش ناوچەی ئەنجومەنی ناو شارەکە ھەڵدەبژێردرێن، لەگەڵ سەرۆکە شارەوانییەکانی لیگا نگ مگا بارانگای و سانگونیانگ کاباتان.^{[ژێدەر پێویستە]}

شارەکە ھیچ دەسەڵاتێکی بەسەر ئینترامورۆس و بەندەری باکووری مانیلادا نییە. شاری قەڵاداری مێژوویی لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی ئینترامورۆسەوە بەڕێوەدەبرێت لە کاتێکدا بەندەری باکووری مانیلا لەلایەن دەسەڵاتی بەندەرەکانی فلیپینەوە بەڕێوەدەبرێت. ھەردووکیان ئاژانسی حکوومەتی نیشتمانین. ئەو بارانگایانەی کە دەسەڵاتیان بەسەر ئەم ناوچانەدا ھەیە چاودێری خۆشگوزەرانیی پێکھاتەکانی شارەکە دەکەن بەڵام ناتوانن دەسەڵاتە جێبەجێکارییەکانی خۆیان بەکاربھێنن. مانیلا لە کۆتایی ٢٠١٨دا ١٢,٩٧١ کارمەندی ھەبوو.^[٣٢٤] لەژێر فۆڕمی پێشنیارکراوی فیدراڵی لە فلیپین، لەوانەیە مانیلا چیتر پایتەخت نەبێت و لەوانەیە مەترۆ مانیلا چیتر پێگەی حکوومەت نەبێت؛ کۆمیتەکە ھێشتا بڕیاری لەسەر پایتەختی فیدراڵی نەداوە و دەڵێن کراوەن بۆ پێشنیارەکانی تر.^[٣٢٥]^[٣٢٦]

تا مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥، سەرۆکی شارەوانی ئیسکۆ مۆرێنۆیە، کە ئەمە دووەم خولیەتی. جێگری سەرۆکی شارەوانی چی ئاتیێنزایە، کە کچی لیتۆ ئاتیێنزای سەرۆکی شارەوانیی پێشووە. سەرۆکی شارەوانی و جێگری سەرۆکی شارەوانی دەتوانن تا سێ خول لە پۆستەکانیاندا بمێننەوە، کە ھەر خولێک سێ ساڵە. شارەکە لە ساڵی ٢٠١٨ەوە یاسایەکی ناوخۆیی ھەیە کە سزای ھەراسانکردنی سەر شەقام (ویکەکێشان) دەدات، و دووەم شارە لە فلیپین کە ئەو کارە دەکات دوای کێزۆن سیتی، کە لە ساڵی ٢٠١٦دا یاسایەکی ھاوشێوەی پەسەند کرد.^[٣٢٧] لە ساڵی ٢٠١٧دا، حکوومەتی شارەکە پلانی دانا کە پێداچوونەوە بە یاسای کاتی قەدەغەی ھاتوچۆی ھەبوودا بکات بەو پێیەی دادگای باڵا لە ئابی ئەو ساڵەدا بە نادەستووریی لە قەڵەم دا. لە کۆی سێ شارەکە کە لەلایەن دادگای باڵاوە پێداچوونەوەیان بۆ کرا؛ شاری مانیلا، ناڤۆتاس، و کێزۆن سیتی؛ تەنھا یاسای قەدەغەی ھاتوچۆی کێزۆن سیتی پەسەند کرا.^[٣٢٨]^[٣٢٩]

حکوومەتی نیشتمانی

پەڕگە:Malacañang Palace (local img).jpg

کۆشکی مالاکانیانگ، شوێنی نیشتەجێبوون و کارکردنی فەرمیی سەرۆکی فلیپین.

پەڕگە:Palacio Del Gobernador.JPG

پالاسیۆ دێل گۆبێرنادۆر لە ئینترامورۆس ماڵی کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی فلیپین و بەڕێوەبەرایەتیی ئینترامورۆسە.

مانیلا، کە بنکەی دەسەڵاتی سیاسییە لە فلیپین، بارەگای سەرەکیی چەندین فەرمانگەی حکوومەتی نیشتمانی لێیە. پلاندانان بۆ ڕۆڵی شارەکە وەک ناوەندی حکوومەت لە ساڵانی سەرەتای کۆلۆنیالیزمی ئەمریکادا دەستی پێکرد، کاتێک ئەمریکا خەیاڵی شارێکی باش دیزاینکراوی دەرەوەی دیوارەکانی ئینترامورۆسی دەکرد، و باگومبایانی، کە شارۆچکەیەکی پێشوو بوو کە ئێستا پارکی خۆسێ ڕیزالە، ھەڵبژارد بۆ ئەوەی ببێتە ناوەندی حکوومەت. کۆمیسیۆنێکی دیزاین درا بە دانیال بێرنھام بۆ دروستکردنی پلانێکی سەرەکی بۆ شارەکە بە شێوازی واشنتۆن دی سی^[٣٣٠] بەڵام پلانەکان لە سەردەمی حکوومەتی کۆمۆنوێڵسی مانوێل ئێڵ کێزۆندا وازیان لێھێنرا.داڕێژە:Citation needed

ناوەندێکی نوێی حکوومەت بڕیار بوو لەسەر گردەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی مانیلا دروست بکرێت، لەو شوێنەی کە ئێستا کێزۆن سیتییە. چەندین ئاژانسی حکوومی بنکەی سەرەکییان لە کێزۆن سیتی داناوە. چەند فەرمانگەیەکی گرنگی حکوومی ھێشتا بنکەیان لە مانیلادایە. زۆرێک لە پلانەکان بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانکارییان تێدا کرا دوای وێرانبوونی مانیلا لە کاتی جەنگی جیھانی دووەم و لەلایەن بەڕێوەبەرایەتییەکانی دواترەوە.داڕێژە:Citation needed

وەک پایتەختی نەتەوە، مانیلا میوانداری ئۆفیسی سەرۆک کۆمار و شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمیی سەرۆک، کۆشکی مالاکانیانگ دەکات. ھەروەھا ئاژانس و دامەزراوە گرنگەکانی حکوومەت لەخۆدەگرێت وەک دادگای باڵا، دادگای تێھەڵچوونەوە، بانکی ناوەندیی فلیپین، وەزارەتەکانی بوودجە و بەڕێوەبردن، دارایی، تەندروستی، داد، کار و دامەزراندن، و کارە گشتییەکان و ڕێگاوبانەکان. مانیلا ھەروەھا میوانداری دامەزراوە نیشتمانییە گرنگەکانی وەک کتێبخانەی نیشتمانی، ئەرشیفی نیشتمانی، مۆزەخانەی نیشتمانیی فلیپین، و نەخۆشخانەی گشتیی فلیپین دەکات.داڕێژە:Citation needed دامەزراوەکانی تری ناسراو کە بنکەیان لە مانیلادایە بریتین لە کۆمیسیۆنی نیشتمانی بۆ کەلتوور و ھونەرەکان، کۆمیسیۆنی مێژوویی نیشتمانی، ئەنجومەنی گەشەپێدانی فیلمی فلیپین، و ناوەندی کەلتووریی فلیپین.

کۆنگرێس پێشتر ئۆفیسەکەی لە باڵەخانەی کۆنی کۆنگرێس بوو.^[٣٣١] لە ساڵی ١٩٧٢، بەھۆی ڕاگەیاندنی یاسای سەربازییەوە، کۆنگرێس ھەڵوەشایەوە؛ جێگرەوەکەی، باتاسانگ پامبانسای یەک-ژووری، ئۆفیسەکەی لە کۆمەڵگەی نوێی باتاسانگ پامبانسا بوو. کاتێک دەستوورێکی نوێ کۆنگرێسی دوو-ژووری ھێنایەوە، ئەنجومەنی نوێنەران لە کۆمەڵگەی باتاسانگ پامبانسا مایەوە و ئەنجومەنی پیران لە باڵەخانەی کۆنی کۆنگرێس مایەوە. لە ئایاری ١٩٩٧دا، ئەنجومەنی پیران گواسترایەوە بۆ باڵەخانەیەکی نوێ، کە لەگەڵ سیستەمی دڵنیایی خزمەتگوزاریی حکوومەتدا ھاوبەشی پێدەکات لەسەر زەویی وەرگیراوە لە پاسای. بڕیار بوو دادگای باڵا بگوازرێتەوە بۆ کەمپە نوێیەکەی لە بۆنیفاسیۆ گڵۆباڵ سیتی، تاگیگ، لە ساڵی ٢٠١٩دا بەڵام گواستنەوەکە دواخرا بۆ ساڵێکی تر.^[٣٣٢]

لە کۆنگرێسدا، مانیلا شەش نوێنەری ھەیە، یەک نوێنەر لە ھەر یەکێک لە شەش ناوچە کۆنگرێسییەکەیەوە.^[٣٣٣]

دارایی

لە ڕاپۆرتی وردبینی ساڵانەی ٢٠١٩دا کە لەلایەن کۆمیسیۆنی وردبینییەوە بڵاوکراوەتەوە، داھاتی شاری مانیلا ₱16.534 ملیار بووە.^[٣٢٤] یەکێکە لەو شارانەی کە بەرزترین کۆکردنەوەی باج و تەرخانکردنی داھاتی ناوخۆیی ھەیە.^[٣٣٤] بۆ ساڵی دارایی ٢٠١٩، داھاتی باج کە لەلایەن شارەکەوە کۆکرایەوە ₱8.4 ملیار بوو. تەرخانکردنی داھاتی ناوخۆیی (IRA) شارەکە لە گەنجینەی نیشتمانییەوە ₱2.94 ملیار بوو، و کۆی گشتی سەرمایەکانی شارەکە لە ساڵی ٢٠١٩دا بڕی ₱63.4 ملیار بوو.^[٣٢٤] شاری مانیلا بەرزترین تەرخانکردنی بوودجەی ھەیە بۆ چاودێری تەندروستی لە سەرجەم شار و شارەوانییەکانی فلیپیندا؛ شارەکە شەش نەخۆشخانەی ناوچەیی، ٥٩ سەنتەری تەندروستی و نۆرینگەی ژنان، و بەرنامەکانی چاودێری تەندروستی بەڕێوەدەبات.داڕێژە:Citation needed

ژێرخان

نیشتەجێبوون

پەرەپێدانی نیشتەجێبوونی گشتی لە مانیلا لە ساڵانی ١٩٣٠ەکان لەژێر دەسەڵاتی ئەمریکادا دەستی پێکرد. ئەمریکییەکان دەبوو مامەڵە لەگەڵ کێشەی پاکوخاوێنی و چڕبوونەوەی دانیشتووان لە دەوروبەری ناوچە بازرگانییەکان بکەن.^[٣٣٥] یاساکانی بازرگانی و پاکوخاوێنی لە ساڵانی ١٩٣٠ەکاندا جێبەجێ کران. لەم قۆناغەوە تا ساڵانی ١٩٥٠ەکان، کۆمەڵگەی نوێ کرانەوە بۆ نیشتەجێکردنەوە. لە نێو ئەمانەدا پڕۆژەکانی ١-٨ لە کێزۆن سیتی^[٣٣٦] و خانووە کرێنشینەکانی ڤیتاس لە تۆندۆ بوون.^[٣٣٧] لە ساڵی ١٩٤٧، حکوومەت سیاسەتێکی نیشتەجێبوونی گشتی جێبەجێ کرد کە کۆمپانیای ماڵی گەل و نیشتەجێبوونی (PHHC) دامەزراند.^[٣٣٨] چەند ساڵێک دواتر، کۆمیتەیەکی پاککردنەوەی ناوچە کوخنشینەکانی دامەزراند کە بە یارمەتی PHHC، ھەزاران خێزانی لە مانیلا و کێزۆن سیتییەوە بۆ ساپانگ پالای لە سان خۆسێ دێل مۆنتێ، بولاکان گواستەوە لە ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا.^[٣٣٩]

لە ساڵی ٢٠١٦، حکوومەتی نیشتمانی چەندین خانووی مامناوەندی بۆ ٣٠٠ دانیشتووی مانیلا تەواو کرد کە کۆمەڵگە کوخنشینەکەیان بەھۆی ئاگرێکەوە لە ٢٠١١دا وێران ببوو.^[٣٤٠] تا ساڵی ٢٠١٩، حکوومەتی شارەکە پلانی ھەیە خانووە کرێنشینە داڕماوەکانی ناو شارەکە نۆژەن بکاتەوە،^[٣٤١] و باڵەخانەی نیشتەجێبوونی نوێ بۆ دانیشتووانە نافەرمییەکانی شارەکە دروست دەکات وەک باڵەخانەکانی تۆندۆمینیۆم ١ و تۆندۆمینیۆم ٢ی ١٤ نھۆمی، کە یەکەکانی داڕێژە:Convert، دوو ژوور نوستن لەخۆدەگرێت. دروستکردنی ئەم پڕۆژە نیشتەجێبوونە ستوونییە نوێیانەی ناو شار بە قەرزێک لە بانکی گەشەپێدانی فلیپین و بانکی زەوی فلیپین پارەدار کرا.^[٣٤٢]^[٣٤٣]

لە ساڵی ٢٠١٩ەوە، حکوومەتی شاری مانیلا دەستی بە شەش پڕۆژەی نیشتەجێبوون کردووە: تۆندۆمینیۆم ١ و ٢، بینۆندۆمینیۆم، کۆمەڵگەی بنەڕەتی، نیشتەجێبوونی سان لازارۆ، نیشتەجێبوونی پێدرۆ گیل، و نیشتەجێبوونی سان سێباستیان.^[٣٤٤]^[٣٤٥]^[٣٤٦]

گواستنەوە

داڕێژە:Main

یەکێک لە ناسراوترین ئامرازەکانی گواستنەوە لە مانیلا بریتییە لە جیپنی، کە لەسەر شێوازی جیپەکانی سوپای ئەمریکا دروستکرابوون و لە ناوەڕاست بۆ کۆتایی ساڵانی ١٩٤٠ەکانەوە بەکاردەھێنرێن.^[٣٤٧] ئۆتۆمۆبێلی تاماراۆ FX، کە نەوەی سێیەمی تۆیۆتا کیجانگە، پێشتر ڕکابەری ڕاستەوخۆی جیپنییەکانی دەکرد و بەپێی ڕێڕەوی دیاریکراو بە نرخێکی دیاریکراو ھاتوچۆیان دەکرد. ئەوان لەلایەن UV Expressەوە جێگەیان گیرایەوە. ھەموو جۆرەکانی گواستنەوەی ڕێگای گشتی لە مانیلا خاوەندارێتی تایبەتن و لەژێر مۆڵەتی دەرکراوی حکوومەتدا کار دەکەن.داڕێژە:Citation needed

لەسەر بنەمای کرێ، شارەکە خزمەت دەکرێت بە تەکسی، "سێ پایەکان" – ماتۆڕسکیل بە عەرەبانەی تەنیشتەوە—وەشانی فلیپینی ئۆتۆ ڕیکشا، و "تریسیکاد"، "سیکاد" یان "کولیگلیگ"؛ پاسکیل بە عەرەبانەی تەنیشتەوە، وەشانی فلیپینی پایسکیلی کرێکار)، کە زۆر باون لە ھەندێک ناوچەدا، بەتایبەتی دیڤیسۆریا. کالێسای ئەسپی سەردەمی ئیسپانی سەرنجڕاکێشییەکی گەشتیارییە و ئامرازێکی گواستنەوەیە لە بینۆندۆ و ئینترامورۆس. مانیلا ھەموو سێ پایە و پاسکیلە کرێکارە بەنزینییەکان لە کار دەخات، و جێگەیان دەگرێتەوە بە سێ پایەی کارەبایی (e-trikes)، و پلانی ھەیە ١٠,٠٠٠ سێ پایەی کارەبایی دابەش بکات بەسەر شۆفێرە شایستەکانی سێ پایە لە شارەکەدا.^[٣٤٨]^[٣٤٩] تا کانوونی دووەمی ٢٠١٨، شارەکە سێ پایەی کارەبایی دابەش کردووە بەسەر ژمارەیەک شۆفێر و ئۆپەرەیتۆر لە بینۆندۆ، ئێرمیتا، مالاتێ، و سانتا کروز.^[٣٥٠]

مانیلا خزمەت دەکرێت بە ھێڵی ١ی شەمەندەفەری سووک (LRT-1) و ھێڵی ٢ی شەمەندەفەری سووک (LRT-2)، کە سیستەمی گواستنەوەی شەمەندەفەری سووکی مانیلا پێکدەھێنن. پەرەپێدانی سیستەمی شەمەندەفەری سووک لە ساڵانی ١٩٧٠ەکان لە سەردەمی سەرۆکایەتی فێردیناند مارکۆس دەستی پێکرد، کاتێک ھێڵی ١ی شەمەندەفەری سووک دروستکرا، کە بووە یەکەمین سیستەمی شەمەندەفەری سووک لە ئاسیای باشووری ڕۆژھەڵات. سەرەڕای ناوەکەی، LRT-1 وەک میترۆی سووک کار دەکات، و بەسەر ڕێڕەوی تایبەت بە خۆیدا دەڕوات. LRT 2 وەک میترۆیەکی تەواو، سیستەمی شەمەندەفەری قورس کار دەکات. لە ساڵی ٢٠١٥دا، ئەم سیستەمانە لە قۆناغی فراوانکردنێکی چەندین ملیار دۆلاریدا بوون.^[٣٥١] ھێڵی ١ بە درێژایی شەقامی تافت (N170/R-2) و شەقامی ڕیزال (N150/R-9) تێدەپەڕێت، لە کاتێکدا LRT-2 بە درێژایی شەقامی کلارۆ ئێم. ڕێکتۆ (N145/C-1) و بۆلیڤاری ڕامۆن ماگسایسای (N180/R-6) لە سانتا کروزەوە، بەناو کێزۆن سیتی، و تا ماسیناگ لە ئەنتیپۆلۆ، ڕیزال تێدەپەڕێت.

وێستگەی توتوبان، کە تێرمیناڵی ناوەندی ھێڵی ئاسنی نیشتمانی فلیپینە، دەکەوێتە ناو مانیلا.^[٣٥٢]^[٣٥٣] لە ناو مەترۆ مانیلا، یەک ھێڵی شەمەندەفەری گەشتیاری لە کاردایە. ھێڵەکە بە ئاراستەیەکی گشتیی باکوور-باشوور لە توتوبان (تۆندۆ) بەرەو پارێزگای لاگونا دەڕوات. بەندەری مانیلا، کە دەکەوێتە بەشی ڕۆژاوای شارەکە لەسەر کەنداوی مانیلا، گەورەترین و سەرەکیترین بەندەری دەریاییە لە فلیپین.^[٣٥٤] خزمەتگوزاری بەلەمی ڕووباری پاسیگ جۆرێکی تری گواستنەوەیە.^[٣٥٥] شارەکە ھەروەھا بە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی نینۆی ئەکوینۆ خزمەت دەکرێت، کە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی سەرەکی و ناوەندی ئاسمانیی ناوخۆیی وڵاتەکەیە.^[٣٥٦]

ترۆلی، کە عەرەبانەیەکی دەستیی کانزایییە بە ھێزی مرۆڤ کار دەکات و لەلایەن "کوڕانی ترۆلی"یەوە لێدەخوڕدرێت، خەڵک بە درێژایی بەشەکانی ھێڵەکانی PNR دەگوازێتەوە. ئەمە ئامرازێکی گواستنەوەی باوە چونکە تێچووی کەمە - نزیکەی ₱10 یان 0.20$ بۆ ھەر گەشتێک - و لە قەرەباڵغی ھاتوچۆ دوور دەکەوێتەوە. زۆربەی کوڕانی ترۆلی بێماڵن و بە درێژایی ھێڵی ئاسنەکە دەژین، کە بە شێوەیەکی چالاک لەلایەن شەمەندەفەری گەشتیارییەوە بەکاردەھێنرێت، ئەمەش پێکدادان لەگەڵ شەمەندەفەرە گەشتیارییەکان دەکاتە مەترسییەکی بەردەوام، ھەرچەندە قوربانییەکان دەگمەنن. گەشتەکانی ترۆلی نافەرمی و ڕێکنەخراون بەڵام لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە چاوپۆشییان لێدەکرێت.^[٣٥٧]^[٣٥٨]^[٣٥٩]^[٣٦٠]

کۆمپانیای ڕێنوێنی سەتەلایتی تۆمتۆم مانیلای وەک دووەم شاری قەرەباڵغترین لە جیھاندا لە ساڵی ٢٠١٩دا پۆلێن کرد.^[٣٦١] بەپێی "پێوەری ڕەزامەندی شۆفێری جیھانی"ی Waze بۆ ساڵی ٢٠١٥، مانیلا خراپترین ھاتوچۆی لە جیھاندا ھەیە.^[٣٦٢] مانیلا بەردەوام بە جەنجاڵی ھاتوچۆ و چڕیی بەرز ناسراوە.^[٣٦٣] حکوومەت چەندین پڕۆژەی گرتووەتە ئەستۆ بۆ کەمکردنەوەی قەرەباڵغی ھاتوچۆ لە شارەکەدا، ھەندێکیان بریتین لە دروستکردنی پێشنیارکراوی پردێکی بەرزکراوە یان تونێلێک لە یەکتربڕی بۆلیڤاری ئێسپانیا و شەقامی لاکسۆن؛^[٣٦٤] دروستکردنی قۆناغی سێیەمی سکایوەی مەترۆ مانیلا، و گرێدەری NLEX؛ پڕۆژەی پێشنیارکراوی فراوانکردنی ڕۆژاوای ھێڵی ٢ی شەمەندەفەری سووک لە شەقامی ڕێکتۆوە بۆ پیەر ٤ی بەندەری باکووری مانیلا؛^[٣٦٥] دروستکردنی ھێڵی شەمەندەفەری گەشتیاریی باکوور-باشوور (NSCR)؛^[٣٦٦] دروستکردنی پێشنیارکراوی ھێڵی ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوای PNR (LRT ھێڵی ٨) لە ڕێگەی بۆلیڤاری ئێسپانیاوە بۆ کێزۆن سیتی؛ و فراوانکردن و پانکردنەوەی چەندین ڕێگای نیشتمانی و ناوخۆیی. ئەم پڕۆژانە تا ساڵی ٢٠١٤ ھیچ کاریگەرییەکی ماناداریان نەبووبوو، و جەنجاڵی و قەرەباڵغی ھاتوچۆ بەردەوامە.^[٣٦٧]

حکوومەت، لەژێر پلانی خەونی مەترۆ مانیلای ٢٠١٤دا ئامانجییەتی چارەسەری ئەم کێشانەی گواستنەوەی شار بکات. پلانەکە لیستێکە لە پڕۆژە پێشینەیییە کورتخایەنەکان و پڕۆژە ژێرخانییە مامناوەند-بۆ-درێژخایەنەکان کە تا ساڵی ٢٠٣٠ بەردەوام دەبن.^[٣٦٨]^[٣٦٩]

ئاو و کارەبا

خزمەتگوزارییەکانی ئاو پێشتر لەلایەن سیستەمی ئاو و ئاوەڕۆی مەترۆپۆلیتان (MWSS)ەوە دابین دەکرا، کە ٣٠%ی شارەکەی خزمەت دەکرد. زۆربەی ئاوەڕۆکانی تر ڕاستەوخۆ دەڕژانە ناو ئاوەڕۆی زریانەکان، تانکییە پیسەکان، و کەناڵە کراوەکان.^[٣٧٠] MWSS لە ساڵی ١٩٩٧دا تایبەتکرا، کە دابەشکردنی ئاوی کرد بە دوو ناوچەی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاواوە. خزمەتگوزارییەکانی ئاوی مەینیڵاد کۆنترۆڵی ناوچەی ڕۆژاوای گرتە دەست، کە مانیلا بەشێکە لێی.^[٣٧١]

لەوەتەی ساڵی ٢٠٠١ەوە، خزمەتگوزارییەکانی ئاوی مەینیڵاد دابینکردن و گەیاندنی ئاوی خواردنەوە، و سیستەمی ئاوەڕۆ لە مانیلا دابین دەکات.^[٣٧٢] بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکە، کە سەر بە ناوچەی ڕۆژھەڵاتە، لەلایەن ئاوی مانیلاوە خزمەت دەکرێت.^[٣٧٣] خزمەتگوزارییەکانی کارەبا لەلایەن Meralcoوە دابین دەکرێن، کە تاکە دابەشکەری کارەبایە لە مەترۆ مانیلا.^[٣٧٤]

چاودێری تەندروستی

داڕێژە:بنز بەرپرسیارە لە پلاندانان و جێبەجێکردنی بەرنامەکانی چاودێری تەندروستی کە لەلایەن حکوومەتی شارەکەوە دابین دەکرێن. فەرمانگەی تەندروستیی مانیلا ٥٩ سەنتەری تەندروستی و شەش نەخۆشخانەی سەر بە شار بەڕێوەدەبات، کە بێ بەرامبەرن بۆ دانیشتووانی شارەکە. شەش نەخۆشخانە گشتییە سەر بە شارەکە بریتین لە سەنتەری پزیشکیی نەخۆشخانەی مانیلا، نەخۆشخانەی سامپالۆک، سەنتەری پزیشکیی بیرەوەری گات ئەندرێس بۆنیفاسیۆ، نەخۆشخانەی تۆندۆ، نەخۆشخانەی سانتا ئانا، و نەخۆشخانەی گشتیی دادوەر خۆسێ ئاباد سانتۆس.^[٣٧٦] نەخۆشخانەی گشتیی فلیپین، کە نەخۆشخانەیەکی حکوومیی ئاستی سێیەمە لە مانیلا، لەلایەن زانکۆی فلیپین مانیلاوە بەڕێوەدەبرێت. شارەکە پلانی ھەیە دامەزراوەیەکی پەروەردەیی، توێژینەوە، و نەخۆشخانە دروست بکات بۆ نەخۆشانی لێو و مەڵاشووی قەڵیشاو،^[٣٧٧]^[٣٧٨] و یەکەمین نەخۆشخانەی نەشتەرگەری منداڵان لە ئاسیای باشووری ڕۆژھەڵات دابمەزرێنێت.^[٣٧٩]

کۆمپانیا تایبەتەکانیش چاودێری تەندروستی لە مانیلا دابین دەکەن. نەخۆشخانە تایبەتەکان کە لە شارەکەدا کار دەکەن بریتین لە نەخۆشخانەی پزیشکانی مانیلا،^[٣٨٠] نەخۆشخانەی گشتی و سەنتەری پزیشکیی چینی،^[٣٨١] سەنتەری پزیشکیی بیرەوەری خۆسێ ئاڕ. ڕێیێس،^[٣٨٢] سەنتەری پزیشکیی گەورەشار،^[٣٨٣] نەخۆشخانەی خاتوونمان بۆ لۆردێس،^[٣٨٤] و نەخۆشخانەی زانکۆی سانتۆ تۆماس.^[٣٨٥]

وەزارەتی تەندروستی (DOH) ئۆفیسی سەرەکی لە مانیلادایە^[٣٨٦] و نەخۆشخانەی سان لازارۆ بەڕێوەدەبات، کە نەخۆشخانەیەکی تایبەتی ڕەوانەکردنی ئاستی سێیەمە. DOH ھەروەھا نەخۆشخانەی بیرەوەری دکتۆر خۆسێ فابێلا، سەنتەری پزیشکیی بیرەوەری خۆسێ ئاڕ. ڕێیێس، و سەنتەری پزیشکیی تۆندۆ بەڕێوەدەبات.^[٣٨٧] مانیلا ماڵی بنکەی سەرەکیی ئۆفیسی ناوچەیی ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانییە بۆ ڕۆژاوای زەریای ھێمن و ئۆفیسی وڵاتی بۆ فلیپین.^[٣٨٨]

حکوومەتی شارەکە بەرنامەکانی کوتانی بێ بەرامبەر بۆ منداڵان دابین دەکات، کە بە تایبەتی ئامانجیان کوتانە دژی ھەوکردنی جگەری جۆری B، ھێمۆفیلۆس ئینفلۆنزای جۆری B، دەردەباریکە، دەزاز، ئیفلیجی منداڵان، سورێژە، کوێرەڕژێنە، و ڕوبێلا. تا ساڵی ٢٠١٦، ٣١,١١٥ منداڵی تەمەن یەک ساڵ و کەمتر بە تەواوی کوتراون.^[٣٨٩] سەنتەری شوشتنی گورچیلەی مانیلا، کە خزمەتگوزاری بێ بەرامبەر بۆ ھەژاران دابین دەکات، لەلایەن کۆمیتەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ داھێنان، کێبڕکێکاری و ھاوبەشیی گشتی-تایبەت وەک مۆدێلێک بۆ پڕۆژەکانی ھاوبەشیی گشتی-تایبەت (PPP) ئاماژەی پێکراوە.^[٣٩٠]^[٣٩١] دامەزراوەی شوشتنی گورچیلەکە لە ساڵی ٢٠١٩دا ناونرا سەنتەری شوشتنی گورچیلەی فلۆرا ڤی ڤالیسنۆ دێ سیۆجۆ، و وەک گەورەترین دامەزراوەی شوشتنی گورچیلەی بێ بەرامبەر لە فلیپین کرایەوە. ٩١ ئامێری شوشتنی گورچیلەی ھەیە، کە دەکرێت فراوان بکرێت بۆ ١٠٠ ئامێر، کە ھاوتایە لەگەڵ تواناکانی پەیمانگای نیشتمانیی گورچیلە و چاندن (NKTI).^[٣٩٢]^[٣٩٣]

پەروەردە

داڕێژە:Main

مانیلا ناوەندێکی پەروەردە بووە لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمەوە.^[٣٩٤] شارەکە چەندین زانکۆ و کۆلێژی فلیپینی تێدایە، کە ھەندێکیان کۆنترینن لە وڵاتەکەدا. "قایشی زانکۆیی" شارەکە چڕییەکی بەرزی کۆلێژ و زانکۆکانی تێدایە، کە بە مەودایەکی کورتی پیادەڕەوی لە یەکترەوە دوورن. قایشی زانکۆیی دەکەوێتە سەر سنوورەکانی نێوان ناوچەکانی سان میگێل، کیاپۆ، و سامپالۆک، لە کاتێکدا کۆمەڵەی تری کۆلێژەکان بە درێژایی کەناری باشووری ڕووباری پاسیگن – زۆربەیان لە ناوچەکانی ئینترامورۆس و ئێرمیتان؛ و لە بەشی ھەرە باشووری مالاتێ لە نزیک سنوورەکانی شارەکە.

ناوچە مێژووییەکەی ئینترامورۆس سەردەمانێک ماڵی زانکۆی سانتۆ تۆماس (١٦١١)، کۆلێژی سان خوان دێ لێتران (١٦٢٠)، و زانکۆی ئەتینیۆ دێ مانیلا (١٨٥٩) بوو.^[٣٩٤]^[٣٩٥] تەنھا کۆلێژی سان خوان دێ لێتران لە ئینترامورۆس ماوەتەوە؛ زانکۆی سانتۆ تۆماس گواسترایەوە بۆ کەمپێکی نوێ لە سامپالۆک لە ١٩٢٧ و زانکۆی ئەتینیۆ دێ مانیلا لە ١٩٥٢ گواسترایەوە بۆ لۆیۆلا ھایتس لە کێزۆن سیتی. لە سەدەی بیستەمدا، قوتابخانەی نوێی نائایینی دروستکران؛ زانکۆی ماپوا (١٩٢٥)، زانکۆی لیسیۆمی فلیپین (١٩٥٢)، و پامانتاسان نگ لونگسۆد نگ مەینیلا (١٩٦٥) – کە خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنی دەگەڕێتەوە بۆ حکوومەتی شاری مانیلا.^[٣٩٦]^[٣٩٧] چوار قوتابخانەکەی ناوچەکە یەکێتی ئینترامورۆسیان پێکھێنا.

زانکۆ دیارەکانی تری مانیلا بریتین لە زانکۆی نیشتمانی (١٩٠٠)، زانکۆی سان بێدا (١٩٠١)، کە تاکە زانکۆی بێندیکتینە لە ئاسیادا، زانکۆی دی لا سال (١٩١١)، کە گەورەترینە لە سەرجەم سیستەمی قوتابخانەکانی زانکۆی دی لا سال، زانکۆی سانت پۆڵ مانیلا (١٩١٢)، کە یەکێکە لە حەوت کەمپەکەی سیستەمی قوتابخانەکانی زانکۆی سانت پۆڵ، زانکۆی ڕۆژھەڵاتی دوور (١٩٢٨)، و زانکۆی ئادەمسۆن (١٩٣٩).

زانکۆی فلیپین (١٩٠٨)، کە زانکۆی سەرەکیی حکوومی وڵاتەکەیە، لە ئێرمیتا، مانیلا دامەزرا. ئۆفیسە کارگێڕییە ناوەندییەکانی لە مانیلاوە بۆ دیلیمان گواستەوە لە ١٩٤٩ و لە کۆتاییدا کەمپە ڕەسەنەکەی کرد بە زانکۆی فلیپین مانیلا، کە کۆنترینە لە زانکۆ پێکھێنەرەکانی سیستەمی زانکۆی فلیپین، و سەنتەری پەروەردەی زانستە تەندروستییەکانە لە وڵاتەکەدا.^[٣٩٨] مانیلا ھەروەھا شوێنی کەمپی سەرەکی زانکۆی پۆلیتەکنیکی فلیپینە لە سانتا مێسا، کە گەورەترین زانکۆیە لە وڵاتەکەدا لە ڕووی ژمارەی خوێندکارانەوە.^[٣٩٩]

سیستەمی پەروەردەی گشتیی سێ-ئاستیی شارەکە، بەڕێوەبەرایەتیی قوتابخانەکانی شاری مانیلا، لقێکی وەزارەتی پەروەردەی فلیپینە. بەڕێوەبەرایەتییەکە سەرپەرشتی ٧١ قوتابخانەی سەرەتایی گشتی و ٣٢ قوتابخانەی ئامادەیی گشتی دەکات، کە ھەموویان لە ناو سنووری شارەکەدان، جگە لە قوتابخانەی سەرەتایی ڕافایێل پالما، کە دەکەوێتە بارانگای لا پاز، ماکاتی، لە نزیک سنووری مانیلا.^[٤٠٠] شارەکە ھەروەھا ئامادەیی زانستیی مانیلای تێدایە، کە قوتابخانەیەکی ئامادەیی زانستییە.^[٤٠١]

شارە دەستەخوشکەکان

داڕێژە:See also

داڕێژە:Flagdeco داڕێژە:بنز، ھاوایی، ویلایەتە یەکگرتووەکان^[٤٣١]
داڕێژە:Flagdeco داڕێژە:بنز، ھاوایی، ویلایەتە یەکگرتووەکان^[٤٣٢]
داڕێژە:Flagdeco داڕێژە:بنز، دوورگەکانی ماریانای باکوور^[٤٣٣]

داڕێژە:Div col end

پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان

مانیلا میوانداری باڵیۆزخانەکانی داڕێژە:بنز^[٤٣٤] و ڤێتنام دەکات.^[٤٣٥] کونسوڵخانە فەخرییەکانی بەلیز، بورکینافاسۆ، ئوردن، نیپاڵ، پۆڵەندا، ئایسلەند، پاراگوای، تایلەند، و تونس لە شارەکەدا بنکەیان ھەیە.^[٤٣٦]

کەسایەتییە دیارەکان

داڕێژە:Main

بڕوانە ھەروەھا

تێبینییەکان

داڕێژە:Notelist داڕێژە:Reflist

سەرچاوەکان

داڕێژە:Reflist

سەرچاوەکانی تر

داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
Moore, Charles (1921). "Daniel H. Burnham: Planner of Cities". Houghton Mifflin and Co., Boston and New York.

بەستەرە دەرەکییەکان

داڕێژە:Official website
[داڕێژە:NSCB detail کۆدی جوگرافیای ستانداردی فلیپین]
داڕێژە:OSM relation

داڕێژە:S-start داڕێژە:Succession box داڕێژە:Succession box داڕێژە:S-non داڕێژە:S-ttl داڕێژە:S-aft |- داڕێژە:S-aft |- داڕێژە:S-bef داڕێژە:S-ttl داڕێژە:S-aft داڕێژە:S-bef داڕێژە:S-ttl داڕێژە:S-inc |- داڕێژە:S-non داڕێژە:S-ttl داڕێژە:S-aft |- داڕێژە:S-bef داڕێژە:S-ttl داڕێژە:S-non داڕێژە:S-end

داڕێژە:Geographic location داڕێژە:Manila داڕێژە:Navboxes

داڕێژە:Subject bar

داڕێژە:Authority control داڕێژە:تووڵی دەروازە داڕێژە:پۆلی کۆمنز

↑ «'Pearl of Orient' Stripped of Food; Manila, Before Pearl Harbor, Had Been Prosperous—Its Harbor One, of Best Focus for Two Attacks Osmeña Succeeded Quezon». The New York Times. ٥ی شوباتی ١٩٤٥. لە ٣ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە. Manila, modernized and elevated to the status of a metropolis by American engineering skill, was before Pearl Harbor a city of 623,000 population, contained in an area of ١٤ میلی چوارگۆشە (٣٦ km²).
↑ داڕێژە:DILG detail
↑ «Manila». City Government of Manila.
↑ «Mappa topografica Manila» (بە زمانی ئیتاڵی). لە 5ی تشرینی دووەمی 2024 ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ «2024 Census of Population (POPCEN) Population Counts Declared Official by the President». 17ی تەممووزی 2025. لە 18ی تەممووزی 2025 ھێنراوە.
1 2 3 «Philippine Population Density (Based on the 2015 Census of Population)». Philippine Statistics Authority. لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ The original form as used by José Rizal in El filibusterismo.
↑ «881 Cities and Municipalities Recorded Poverty Incidence of 20 Percent or Lower in 2023». 6ی شوباتی 2026. لە ڕەسەنەکە لە 3ی حوزەیرانی 2026 ئەرشیڤ کراوە. لە 7ی شوباتی 2026 ھێنراوە.
↑ Sub-national HDI. «Area Database – Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org.
↑ «2024 Census of Population (POPCEN) Population Counts Declared Official by the President». Philippine Statistics Authority. ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٥. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ China and the Birth of Globalization in the 16th Century, by Dennis O. Flynn and Arturo Giráldez
↑ Frank، Andre G. (١٩٩٨). ReOrient: Global Economy in the Asian Age. Berkeley: University of California Press. لاپەڕە ١٣١. ژپنک ٩٧٨٠٥٢٠٢١٤٧٤٣.
1 2 داڕێژە:Cite PH act
↑ «Annual Audit Report: City of Manila» (PDF). Commission on Audit (en). ٢٠١٤. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «GaWC – The World According to GaWC 2018». www.lboro.ac.uk. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ «Brookings – Global Metro Monitor 2018». www.brookings.edu. ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١. لە ٦ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ «The Global Financial Centres Index 27» (PDF). Long Finance. ئازاری ٢٠٢٠. لە ٥ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
1 2 Lozada، Bong (٢٧ی ئازاری ٢٠١٤). «Metro Manila is world's second riskiest capital to live in–poll». Philippine Daily Inquirer. لە ٩ی نیسانی ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ Ibarra-Marinas، D.؛ Silva-Mendoza، L.M.؛ Mata-Chacón، D.؛ Belmonte-Serrato، F. (٢٠٢٦). «Climate Change and Subsidence in Metro Manila: Relative Sea-Level Projections Through Tide-Gauge Records and Satellite Altimetry up to 2150». Geographies. ٦ (2): ٤١. doi:١٠.٣٣٩٠/geographies٦٠٢٠٠٤١. hdl:١٠٢٦١/٤٣٠٥٩٣.
1 2 3 4 5 Baumgartner، Joseph (ئازاری ١٩٧٥). «Manila – Maynilad or Maynila?». Philippine Quarterly of Culture and Society. ٣ (1): ٥٢–٥٤. JSTOR ٢٩٧٩١١٨٨.
↑ Chamberlain، Alexander F. (١٩٠١). «Philippine Studies: V. The Origin of the Name Manila». The American Antiquarian and Oriental Journal. ٢٣ (5): ٣٣.
↑ Thomas، Hugh (١١ی ئابی ٢٠١٥). World Without End: Spain, Philip II, and the First Global Empire (بە ئینگلیزی). Random House Publishing Group. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٢٩-٩٨١٢-٢. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Ixora manila Blanco». World Marine Species Database. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ Merrill، Elmer Drew (١٩٠٣). A Dictionary of the Plant Names of the Philippine Islands. Manila: Bureau of Public Printing.
↑ Aloma Monte de los Santos (١٩٩٤). Parish of Santo Niño de Molino – Bacoor, Cavite – 1984–1994: The Making of a Parish. Parish of Santo Niño de Molino. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.
1 2 Reyes، Wensley M.؛ Mataac، Trisha Anne M. (٢٠٢٥). «Ang Pagbabalik ng "Nilad": Kasaysayan ng Isang Toponimo». لە Navarro، Atoy M.؛ Reyes، Wensley M. (eds.). Maestra sa Maynila: Kalipunan ng mga Saliksik sa Araling Maynila at Aklat-Parangal Kay Dr. Celestina P. Boncan (بە Filipino). Manila: Department of Social Sciences, University of the Philippines Manila. لاپەڕە ٢١–٨٢. ژپنک ٩٧٨-٦٢١-٩٦٠٦٨-٩-٩.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Transactions_rolfe" نەدراوە
↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Historia Plantarum_bhl" نەدراوە
↑ Mijares, Armand Salvador B. (2006). .The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites July 7, 2014 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association 26: 72–78.
↑ Junker، Laura Lee (٢٠٠٠). Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. لاپەڕە ١٨٤–١٩٢. ژپنک ٩٧٨-٩٧١٥٥٠٣٤٧١.
↑ Wakan Sansai Zue, Pages 202-216
↑ Reading Song-Ming Records on the Pre-colonial History of the Philippines By Wang Zhenping Page 256.
↑ Lopez، V.B. (١ی نیسانی ١٩٧٤). «Culture Contact and Ethnogenesis in Mindoro up to the End of the Spanish Rule». The Asian Center. ١٢ (1): ٣ – لەڕێگەی Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia.
↑ Joaquin، Nick (١٩٩٠). Manila, My Manila: A History for the Young. City of Manila: Anvil Publishing, Inc. ژپنک ٩٧٨-٩٧١-٥٦٩-٣١٣-٤.
↑ Wright, Hamilton M. (1907). "A Handbook of the Philippines", p. 143. A.C. McClurg & Co., Chicago.
↑ Latino Book Review (١٦ی شوباتی ٢٠٢٣). «When Tlaxcalan Natives Went to War in the Philippines». لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
↑ Blair، Emma Helen (١٩٠٣). The Philippine Islands, 1493–1898. بەرگی ٤. Arthur H. Clark Company. لاپەڕە ٩٥. ژپنک ٩٧٨-٠٥٥٤٢٥٩٦٠٤.
↑ Blair، Emma Helen (١٩٠٣). The Philippine Islands, 1493–1898. بەرگی ٤. Arthur H. Clark Company. لاپەڕە ٩٦. ژپنک ٩٧٨-٠٥٥٤٢٥٩٦٠٤.
↑ «Datuk Manila Tomb, Melaka». Malaysia Traveller. لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
↑ Bartolome Juan Leonardy y de Argensola, Conquistas de las islas Molucas (Madrid: Alonso Martin, 1909) pp. 351-8; Cesar Majul, Muslims in the Philippines (Quezon City: University of the Philippines Press, 1973) pp. 119-20; Hal, History of Southeast Asia, pp. 249-50.
↑ Peter Borschberg (٢٠١٥). Journal, Memorials and Letters of Cornelis Matelieff de Jonge. Security, Diplomacy and Commerce in 17th-Century Southeast Asia. Singapore: NUS Press. لاپەڕە ٨٢, ٨٤, ١٢٦, ٤٢١. لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٥ ھێنراوە.
↑ Zamboangueño Chavacano: Philippine Spanish Creole or Filipinized Spanish Creole? By Tyron Judes D. Casumpang (Page 3)
↑ Gordon، Peter؛ Morales، Juan José (٨ی نیسانی ٢٠١٧). The Silver Way: China, Spanish America and the Birth of Globalisation, 1565-1815. Penguin Books. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٣٤٣-٩٩٤٣-٤ – لەڕێگەی Google Books.
↑ Bhattacharya، Bhaswati (ئازاری ٢٠٠٨). «Making money at the blessed place of Manila: Armenians in the Madras–Manila trade in the eighteenth century*». Journal of Global History (بە ئینگلیزی). ٣ (1): ١–٢٠. doi:١٠.١٠١٧/S١٧٤٠٠٢٢٨٠٨٠٠٢٤١٦. ISSN ١٧٤٠-٠٢٣٦.
↑ «Manila (Philippines)». Britannica. لە March 3, 2014 ھێنراوە.
↑ Backhouse, Thomas (١٧٦٥). The Secretary at War to Mr. Secretary Conway. London: British Library. لاپەڕە v. ٤٠.
↑ Fish، Shirley (٢٠٠٣). When Britain Ruled The Philippines 1762–1764. 1stBooks. لاپەڕە ١٥٨. ژپنک ٩٧٨-١-٤١٠٧-١٠٦٩-٧.
↑ «Wars and Battles: Treaty of Paris (1763)». www.u-s-history.com.
↑ Barrows، David (٢٠١٤). «A History of the Philippines». Guttenburg Free Online E-books. ١: ١٧٩. Within the walls, there were some six hundred houses of a private nature, most of them built of stone and tile, and an equal number outside in the suburbs, or "arrabales", all occupied by Spaniards ("todos son vivienda y poblacion de los Españoles"). This gives some twelve hundred Spanish families or establishments, exclusive of the religious, who in Manila numbered at least one hundred and fifty, the garrison, at certain times, about four hundred trained Spanish soldiers who had seen service in Holland and the Low Countries, and the official classes.
1 2 Raitisoja, Geni " Chinatown Manila: Oldest in the world" April 2, 2011 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە., Tradio86.com, July 8, 2006, accessed March 19, 2011.
↑ "In 1637 the military force maintained in the islands consisted of one thousand seven hundred and two Spaniards and one hundred and forty Indians." ~Memorial de D. Juan Grau y Monfalcon, Procurador General de las Islas Filipinas, Docs. Inéditos del Archivo de Indias, vi, p. 425. "In 1787 the garrison at Manila consisted of one regiment of Mexicans comprising one thousand three hundred men, two artillery companies of eighty men each, three cavalry companies of fifty men each." La Pérouse, ii, p. 368.
↑ (Page 10) Pérez، Marilola (2015). Cavite Chabacano Philippine Creole Spanish: Description and Typology (PDF) (PhD). University of California, Berkeley. لە ڕەسەنەکە لە January 14, 2021 ئەرشیڤ کراوە. The galleon activities also attracted a great number of Mexican men that arrived from the Mexican Pacific coast as ships' crewmembers (Grant 2009: 230). Mexicans were administrators, priests and soldiers (guachinangos or hombres de pueblo) (Bernal 1964: 188) many though, integrated into the peasant society, even becoming tulisanes "bandits" who in the late 18th century "infested" Cavite and led peasant revolts (Medina 2002: 66). Meanwhile, in the Spanish garrisons, Spanish was used among administrators and priests. Nonetheless, there is not enough historical information on the social role of these men. In fact some of the few references point to a quick integration into the local society: "los hombres del pueblo, los soldados y marinos, anónimos, olvidados, absorbidos en su totalidad por la población Filipina." (Bernal 1964: 188). In addition to the Manila-Acapulco galleon, a complex commercial maritime system circulated European and Asian commodities including slaves. During the 17th century, Portuguese vessels traded with the ports of Manila and Cavite, even after the prohibition of 1644 (Seijas 2008: 21). Crucially, the commercial activities included the smuggling and trade of slaves: "from the Moluccas, and Malacca, and India... with the monsoon winds" carrying "clove spice, cinnamon, and pepper and black slaves, and Kafir [slaves]" (Antonio de Morga cf Seijas 2008: 21)." Though there is no data on the numbers of slaves in Cavite, the numbers in Manila suggest a significant fraction of the population had been brought in as slaves by the Portuguese vessels. By 1621, slaves in Manila numbered 1,970 out of a population of 6,110. This influx of slaves continued until late in the 17th century; according to contemporary cargo records in 1690, 200 slaves departed from Malacca to Manila (Seijas 2008: 21). Different ethnicities were favored for different labor; Africans were brought to work on the agricultural production, and skilled slaves from India served as caulkers and carpenters. Veguherandina tezê bo pirtûkekê Veguherandina teza di pirtûkê de pêvajoyek dijwar e ku hewildan, sebir û motîvasyonê hewce dike. Di vê pêvajoyê de, nivîskar divê naveroka tezê analîz bike û ji bo xwendevanên gelemperî veguherîne formek balkêş û têgihîştî. Ev pêvajo ji nûvekirin, başkirin û berfirehkirina mijaran, lêzêdekirina materyalên nû, nûavakirin, û ji nû ve nivîsandina paragraf û beşan pêk tê. Her weha divê nivîskar ji pêvajoya çapkirina pirtûkê û kirrûbirra wê bi tevahî haydar be. Ji bo weşandina tezek di pirtûkekê de hevkarî bi edîtor, rexnegir û weşanxaneyan re hewce dike ku ne tenê pirtûkek bi kalîte çêbike, di heman demê de ji bo bazarê jî bike û temaşevanên rast bikişîne.
↑ "Jesuits In The Philippines (1581-1768)" Page 132 "In 1591 there arrived in Manila a secular priest named Juan Fernandez de Leon. He had led a hermit's life in Mexico and planned to continue it in the Philippines. For this purpose he built himself a retreat near a wayside shrine just outside the city walls which was dedicated to Our Lady of Guidance, Nuestra Sehora de Guia. His hermitage later gave its name to the entire district, which is called Ermita to this day."
↑ Mawson، Stephanie J. (١ی ئابی ٢٠١٦). «Convicts or Conquistadores ? Spanish Soldiers in the Seventeenth-Century Pacific». Past & Present (232): ٨٧–١٢٥. doi:١٠.١٠٩٣/pastj/gtw٠٠٨. ISSN ٠٠٣١-٢٧٤٦.
↑ «West Coast of the Island Of Luzon | Tourist Attractions». لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)
↑ Patricia Flannery، Kristie (٣ی نیسانی ٢٠٢٣). «Colonial Latin Asia? The case for incorporating the Philippines and the Spanish Pacific into colonial Latin American studies». Colonial Latin American Review. ٣٢ (2): ٢٣٥–٢٤٢. doi:١٠.١٠٨٠/١٠٦٠٩١٦٤.٢٠٢٣.٢٢٠٥٢٣٣.
↑ Spanish Churches in the Philippines By Alice M. L. Coseteng UNESCO National Commission of the Philippines, 1972. (Page 59)
↑ John. M. Lipski, with P. Mühlhaüsler and F. Duthin (١٩٩٦). «Spanish in the Pacific» (PDF). لە Stephen Adolphe Wurm & Peter Mühlhäusler (ed.). Atlas of Languages of Intercultural Communication in the Pacific, Asia, and the Americas: Texts, Volume 2. Walter de Gruyter. لاپەڕە ٢٧٦. ژپنک ٩٧٨٣١١٠١٣٤١٧٩.
1 2 3 «ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS TOMO PRIMERO By Joaquín Martínez de Zúñiga (Original Spanish)» (PDF). لە ٩ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٣ی شوباتی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ The Age of Trade: The Manila Galleons and the Dawn of the Global Economy by Arturo Giraldez
↑ Robertson, James Alexander؛ Blair, Emma Helen (١٩٠٦). The Philippine Islands, 1493–1898. بەرگی XLIV. لاپەڕە ٢٩. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە. {{cite book}}: زیاتر لە یەک دانە لە |بەستەری نووسەر2= و |بەستەری نووسەر= دیاری کراوە (یارمەتی)
↑ Bartolomé de Letona, La perfecta religiosa (Puebla, 1662), as quoted in Irving, Colonial Counterpoint, page 245
↑ «Connecting the Indies: the hispano-asian Pacific world in early Modern Global History». ResearchGate.
↑ Criado، Buenaventura Delgado، ed. (١٩٩٢). Historia de la educación en España y América (بە ئیسپانی). بەرگی ٣: La educación en la España contemporánea (١٧٨٩–١٩٧٥). Madrid: Fundación Santa María. لاپەڕە ٥٠٨. ژپنک ٩٧٨-٨٤-٧١١٢-٣٧٨-٧.
↑ John Bowring, "Travels in the Philippines", p. 18, London, 1875
↑ Olsen، Rosalinda N. «Semantics of Colonization and Revolution». www.bulatlat.com. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.
↑ «Filipinos In Mexico's History 4 (The Mexican Connection – The Cultural Cargo Of The Manila-Acapulco Galleons) By Carlos Quirino». لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئابی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ Beede، Benjamin R. (١ی ئایاری ١٩٩٤). The War of 1898 and U.S. Interventions, 1898T1934: An Encyclopedia (بە ئینگلیزی). Routledge. لاپەڕە ٤١٧-٤١٨. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٦-٧٤٦٩٠-١. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ The text of the amended version published by General Otis is quoted in its entirety in José Roca de Togores y Saravia؛ Remigio Garcia؛ National Historical Institute (Philippines) (٢٠٠٣)، Blockade and siege of Manila، National Historical Institute، لاپەڕە ١٤٨–١٥٠، ژپنک ٩٧٨-٩٧١-٥٣٨-١٦٧-٣
See also s:Letter from E.S. Otis to the inhabitants of the Philippine Islands, January 4, 1899.
↑ Magoc، Chris J.؛ Bernstein، David (١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥). Imperialism and Expansionism in American History: A Social, Political, and Cultural Encyclopedia and Document Collection [4 volumes]: A Social, Political, and Cultural Encyclopedia and Document Collection (بە ئینگلیزی). ABC-CLIO. لاپەڕە ٧٣١. ژپنک ٩٧٨-١-٦١٠٦٩-٤٣٠-٨. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Joaquin, Nick (1990). Manila My Manila. Vera-Reyes, Inc. p. 137, 178.
↑ Moore 1921, p. 162.
↑ Moore 1921, p. 162B.
↑ Moore 1921, p. 180.
↑ Torres، Cristina Evangelista (٢٠١٠). The Americanization of Manila, 1898-1921 (بە ئینگلیزی). UP Press. لاپەڕە ١٦٩. ژپنک ٩٧٨-٩٧١-٥٤٢-٦١٣-٨.
↑ «Japanese Bombs Fire Open City Of Manila; Civilian Toll Heavy; Invaders Gain In Luzon». The New York Times. بەرگی XCI, ژمارە 30, 654. ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١. لاپەڕە ١.
↑ Horner، David (١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠). World War II: The Pacific (بە ئینگلیزی). The Rosen Publishing Group, Inc. لاپەڕە ٣٠. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٥٨-٩١٣٣-٣. لە ٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Stich، Rodney (٢٠١٠). Japanese and U.S. World War II Plunder and Intrigue (بە ئینگلیزی). Silverpeak Enterprises. لاپەڕە ٢٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٣٢٤٣٨-٧٠-٦. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ White، Matthew. «Death Tolls for the Man-made Megadeaths of the 20th Century». لە ١ی ئابی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
↑ Boldorf، Marcel؛ Okazaki، Tetsuji (٢٤ی ئازاری ٢٠١٥). Economies under Occupation: The hegemony of Nazi Germany and Imperial Japan in World War II (بە ئینگلیزی). Routledge. لاپەڕە ١٩٤. ژپنک ٩٧٨-١-٣١٧-٥٠٦٥٠-٨. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Synott، John P. (٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧). Teacher Unions, Social Movements and the Politics of Education in Asia: South Korea, Taiwan and the Philippines (بە ئینگلیزی). Routledge. ژپنک ٩٧٨-١-٣٥١-٧٣٤٢٤-٠. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ "Milestone in History" March 7, 2016 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. Quezon City Official Website. Retrieved April 22, 2013.
↑ Hancock 2000، لاپەڕە 16
↑ Kahlon، Swarn Singh (١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦). Sikhs in Asia Pacific: Travels Among the Sikh Diaspora from Yangon to Kobe (بە ئینگلیزی). Taylor & Francis. لاپەڕە ١٨٤. ژپنک ٩٧٨-١-٣٥١-٩٨٧٤١-٧. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Jones، Gavin W.؛ Douglass، Mike (٢٠٠٨). Mega-urban Regions in Pacific Asia: Urban Dynamics in a Global Era (بە ئینگلیزی). NUS Press. لاپەڕە ١٥٤. ژپنک ٩٧٨-٩٩٧١-٦٩-٣٧٩-٤. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Yearbook of Philippine Statistics (بە ئینگلیزی). Philippines Bureau of the Census and Statistics. ١٩٩٤. لاپەڕە ١٨. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ "Presidential Decree No. 940 June 24, 1976". Chan C. Robles Virtual Law Library. Retrieved April 22, 2013.
↑ Lico, Gerard. Edifice Complex: Power, Myth, and Marcos State Architecture. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2003.
↑ Lacaba, Jose F. (February 7, 1970) The January 26 Confrontation: A Highly Personal Account. The Philippines Free Press.
1 2 3 Joaquin، Nick (١٩٨٦). The Quartet of the Tiger Moon: Scenes from the People-Power Apocalypse. Book Stop. لاپەڕە ٩٠. ژپنک ٩٧١-٨٥٢٣-٠٠-٦.
1 2 Dacanay، Barbara Mae Naredo (٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠). «The 7 deadly protests of the First Quarter Storm». ABS CBN News and Public Affairs. لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ «A History of the Philippine Political Protest». Official Gazette of the Republic of the Philippines (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ڕەسەنەکە لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ Balbosa، Joven Zamoras (١٩٩٢). «IMF Stabilization Program and Economic Growth: The Case of the Philippines» (PDF). Journal of Philippine Development. XIX (35). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ Cororaton، Cesar B. «Exchange Rate Movements in the Philippines». DPIDS Discussion Paper Series 97-05: ٣, ١٩.
↑ Diola، Camille. «Debt, deprivation and spoils of dictatorship: 31 years of amnesia». The Philippine Star. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ Talitha Espiritu Passionate Revolutions: The Media and the Rise and Fall of the Marcos Regime Athens, OH: Ohio University Press, 2017.
1 2 3 Daroy، Petronilo Bn. (١٩٨٨). «On the Eve of Dictatorship and Revolution». لە Javate -de Dios، Aurora؛ Daroy، Petronilo Bn.؛ Kalaw-Tirol، Lorna (eds.). Dictatorship and revolution : roots of people's power (چاپی 1st). Metro Manila: Conspectus. ژپنک ٩٧٨-٩٩١٩١٠٨٠١٤. OCLC ١٩٦٠٩٢٤٤.
↑ Tan، Oscar Franklin (٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤). «Why Ateneo is honoring Edgar Jopson». Philippine Daily Inquirer. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ Pimentel، Benjamin (٢٠٠٦). U.G. an underground tale: the journey of Edgar Jopson and the first quarter storm generation. Pasig: Anvil Publishing, Inc. ژپنک ٩٧١٢٧١٥٩٠٦. OCLC ٨١١٤٦٠٣٨.
↑ «Ricky Lee, martial law detainee, on historical revisionism: 'Para akong binubura'». ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١.
↑ «Victims recall horrors of Marcos' martial law». ABS-CBN News (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ «They were tortured under Philippine dictator Ferdinand Marcos SNR. Now they fear their stories are being erased». ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢.
↑ Rocamora، Rick (٢٠٢٣). Dark Memories of Torture, Incarceration, Disappearance, and Death under Ferdinand E. Marcos Sr.'s Martial Law. Quezon City. ژپنک ٩٧٩-٨-٢١٨-٩٦٧٥١-٢.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: location missing publisher (بەستەر)
↑ Medina، Kate Pedroso, Marielle (ئەیلوولی ٢٠١٥). «Liliosa Hilao: First Martial Law detainee killed».{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە فرەکان: authors list (بەستەر)
↑ «3,257: Fact checking the Marcos killings, 1975–1985 – The Manila Times Online». www.manilatimes.net. ١٢ی نیسانی ٢٠١٦. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ Sicat، Gerardo P.؛ Virata، Cesar Enrique Aguinaldo (٢٠١٤). Cesar Virata: life and times; through four decades of Philippine economic history. Diliman, Quezon City: The Univ. of the Philippines Press. ژپنک ٩٧٨-٩٧١-٥٤٢-٧٤١-٨.
↑ Pimentel، Benjamin (٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤). «10 anniversaries Filipinos should remember in 2015». Inquirer (بە ئینگلیزی). لە ٥ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ Mathews، Jay (١٠ی نیسانی ١٩٧٨). «Philippine Police Arrest Hundreds To Block Protest». Washington Post. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «'They are scared,' Martial law victim says of surprise Marcos burial». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ «Lorenzo Tañada undaunted in line of fire». ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.
↑ Oreña-Drilon، Ces (٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠). «The M-16 bullet that changed Fidel Nemenzo's life». ABS-CBN News and Public Affairs. لە ٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ Pollard, Vincent Kelly (٢٠٠٤). Globalization, democratization and Asian leadership: power sharing, foreign policy and society in the Philippines and Japan. Ashgate Publishing. لاپەڕە ٥٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٥٤٦-١٥٣٩-٢.
↑ Parnell, Philip C. (٢٠٠٣). «Criminalizing Colonialism: Democracy Meets Law in Manila». لە Parnell, Philip C.؛ Kane, Stephanie C. (eds.). Crime's power: anthropologists and the ethnography of crime. Palgrave-Macmillan. لاپەڕە ٢١٤. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٣٩-٦١٧٩-٢.
↑ Zunes، Stephen؛ Asher، Sarah Beth؛ Kurtz، Lester (٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩). Nonviolent Social Movements: A Geographical Perspective. Wiley. لاپەڕە ١٢٩. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٧١٨-٠٧٦-٠. لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «Speech of President Aquino at the anniversary of Tagumpay ng Bayan, February 16, 2012 (English translation)». Official Gazette of the Republic of the Philippines. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ Schock، Kurt (١٩٩٩). «People Power and Political Opportunities: Social Movement Mobilization and Outcomes in the Philippines and Burma». Social Problems. ٤٦ (3): ٣٥٥–٣٧٥. doi:١٠.٢٣٠٧/٣٠٩٧١٠٥. ISSN ٠٠٣٧-٧٧٩١. JSTOR ٣٠٩٧١٠٥.
↑ Cruz، Elfren S. «The road to EDSA». Philstar.com. لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ Vitug، Marites Dañguilan؛ Almonte، Jose T. (٢٣ی شوباتی ٢٠١٥). «Transfer power to the people». Philippine Daily Inquirer (بە ئینگلیزی). لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ Fineman، Mark (٢٧ی شوباتی ١٩٨٦). «The 3-Day Revolution: How Marcos Was Toppled». Los Angeles Times.
1 2 Paul Sagmayao، Mercado؛ Tatad، Francisco S. (١٩٨٦)، People Power: The Philippine Revolution of 1986: An Eyewitness History، Manila, Philippines: The James B. Reuter, S.J., Foundation، OCLC ١٦٨٧٤٨٩٠
1 2 «What was Edsa?». ٢٥ی شوباتی ٢٠١٦.
↑ ڤیدیۆ لە یووتیووب
↑ McCargo، Duncan (٢٠٠٣)، Media and Politics in Pacific Asia، Routledge (لە 2003 بڵاو کراوەتەوە)، لاپەڕە ٢٠، ژپنک ٩٧٨-٠-٤١٥-٢٣٣٧٥-٠، لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە
↑ Avecilla، Victor (١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧). «Remembering Manila's Mel Lopez». Manila Standard. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Mundo، Sheryl (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩). «It's Atienza vs. Lim Part 2 in Manila». ABS-CBN News. Manila. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە. Environment Secretary Jose "Lito" Atienza will get to tangle again with incumbent Manila Alfredo Lim in the coming 2010 elections.
↑ Legaspi، Amita (١٧ی تەممووزی ٢٠٠٨). «Councilor files raps vs Lim, Manila execs before CHR». GMA News. GMA Network. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ «Mayor Lim charged anew with graft over rehabilitation of public schools». The Daily Tribune. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢ ھێنراوە.
↑ Ranada، Pia (٤ی ئابی ٢٠١٤). «Pia Cayetano to look into Torre de Manila violations». Rappler. لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ Dario، Dethan (٢٨ی نیسانی ٢٠١٧). «Timeline: Tracking the Torre De Manila case». The Philippine Star. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ «Duterte says "comfort woman" statue a "constitutional right"». ABS-CBN News. ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ «Japan voices regret to Duterte over "comfort women" statue». ABS-CBN Corporation. ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ Lopez، Tony (١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦). «Erap's hairline victory». The Standard Philippines. لە ١٨ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «10 Heritage Sites in Manila That Need Your Attention». SPOT.PH.
↑ «NHCP stops Erap's demolition of postwar Santa Cruz Building in Escolta». Philippine Daily Inquirer. ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩.
↑ Jose، Christian San (٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «Almost already gone: Santa Cruz Bldg. in Escolta saved from demolition». NOLISOLI. لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
↑ Rola، Alyssa. «Rizal Memorial saved from demolition by NHCP». Rappler.
↑ «Estrada declares Manila City government "debt-free" after paying off GSIS arrears». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Tomacruz، Sofia. «Erap leaves Manila in debt by P4.4 billion – COA». Rappler.
↑ Modesto، Catherine A. (١٤ی ئایاری ٢٠١٩). «Isko Moreno is new Manila mayor, defeats "Goliaths" in politics». The Manila Times. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Esguerra، Christian V. (١٤ی ئایاری ٢٠١٩). «Ex-scavenger beats ex-president: Moreno in, Estrada out as Manila mayor». ABS-CBN News. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Maru، Davinci (١٤ی ئایاری ٢٠١٩). «End of an era for Estrada-Ejercito political clan?». ABS-CBN News. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Cabico، Gaea Katreena (١٠ی تەممووزی ٢٠١٩). «Recto: Isko's efforts to fix Manila show charter change not sole solution». The Philippine Star. لە ١١ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ «Perks and privileges for Manila senior citizens». BusinessMirror. ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ «Moreno signs ordinance granting monthly allowance for qualified PLM, UdM students». CNN Philippines. ٣١ی تەممووزی ٢٠١٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ «Students of PLM, UdM start receiving P1,000 allowance from Manila gov't». Philippine Daily Inquirer. ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ «The 53 best cities in the world in 2022». Time Out. ١١ی تەممووزی ٢٠٢٢. لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Manila adjudged as one of world's best cities». Philippine News Agency. ١١ی تەممووزی ٢٠٢٢. لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Manila named world's 'most loving capital city' By Marc Jayson Cayabyab
↑ «Marcos suspends all Manila Bay reclamation projects under review». PhilStar Global. ١١ی ئابی ٢٠٢٣. لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «Manila wants to pursue bay reclamation activities». PhilStar Global. ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Pecson & Rebanal، J. & M. «2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President».
↑ «Geography of Manila». HowStuffWorks. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی شوباتی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ «Environment – Manila». City-Data. لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.
1 2 «An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area» (PDF). Philippine Institute of Volcanology and Seismology. ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.
1 2 «Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis» (PDF). Philippine Institute of Volcanology and Seismology and Geoscience Australia. لە ١٦ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ Guidelines for Settlement Planning In Areas Prone To Flood Disasters (بە ئینگلیزی). UN-HABITAT. لاپەڕە ٧٧. ژپنک ٩٧٨-٩٢-١-١٣١٢٩٦-٦. لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Cabuenas, Jon Viktor D. (٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧). «Waterfront Manila to develop man-made island in Manila Bay». GMA News. GMA Network. لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ «4 Manila Bay reclamation projects get greenlight as gov't dispels flooding fears». ABS-CBN News. ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ Talabong, Rambo (١٢ی ئایاری ٢٠١٧). «Manila to relocate 7,000 families in esteros». Rappler. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ Rambo Talabong (٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧). «Estrada approves building 3 islands at Manila Bay for new commercial district». Rappler. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ See, Aie Balagtas (٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧). «Erap OKs fourth reclamation project in Manila Bay». Philippine Daily Inquirer. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ «Philippines, Netherlands Sign MOU on Manila Bay Development». National Economic and Development Authority. ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.^{[بەستەری مردووی ھەمیشەیی‍]}
↑ «2015 Annual Financial Reports for Local Government Units (Volume III)». Commission on Audit. لە ڕەسەنەکە لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ Santos، Reynaldo Jr. (٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣). «Barangay in numbers». Rappler. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ Macairan، Evelyn (١٥ی ئابی ٢٠٠٧). «Manila councilor wants fewer barangays». The Philippine Star. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
1 2 3 4 5 6 «TABLE 1 Population of Legislative Districts by Province and Selected Highly Urbanized/ Component City: 2020» (PDF). Philippine Statistics Authority. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٥ی شوباتی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Tagapagtala، Ang (٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١). «Heralds of Unending Grace – The Martyrs of University of Santo Tomas».
↑ «Which University Has Most Saints?». Top Universities. ٨ی نیسانی ٢٠٢٥.
↑ «NCR by barangay». Philippine Statistics Authority. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «Temperatures drop further in Baguio, MM». The Philippine Star. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ «Metro Manila temperature soars to 36.2C». ABS-CBN News. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ «Manila». Jeepneyguide. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی ئابی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ Cappelen، John؛ Jensen، Jens. «Filippinerne – Manila, Luzon» (PDF). Climate Data for Selected Stations (1931–1960) (بە دانماركی). Danish Meteorological Institute. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Nelson، Alan R.؛ Personius، Stephen F.؛ Rimando، Rolly E.؛ Punongbayan، Raymundo S.؛ Tungol، Norman؛ Mirabueno، Hannah؛ Rasdas، Ariel (٢٠٠٠). «Multiple Large Earthquakes in the Past 1500 Years on a Fault in Metropolitan Manila, the Philippines». Bulletin of the Seismological Society of America. ٩٠ (1): ٨٤. Bibcode:٢٠٠٠BuSSA..٩٠...٧٣N. doi:١٠.١٧٨٥/٠١١٩٩٩٠٠٠٢. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
↑ Rimando، Rolly؛ Rolly E. Rimando؛ Peter L.K. Knuepfer (١٠ی شوباتی ٢٠٠٤). «Neotectonics of the Marikina Valley fault system (MVFS) and tectonic framework of structures in northern and central Luzon, Philippines». Tectonophysics. ٤١٥ (1–4): ١٧–٣٨. Bibcode:٢٠٠٦Tectp.٤١٥...١٧R. doi:١٠.١٠١٦/j.tecto.٢٠٠٥.١١.٠٠٩. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
↑ "Fire and Quake in the construction of old Manila" February 3, 2013 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. The Frequency of Earthquakes in Manila. Retrieved November 22, 2013.
1 2 "The City of God: Churches, Convents and Monasteries" Discovering Philippines. Retrieved July 6, 2011.
↑ Delos Reyes, P. J., et al. (2018). A synthesis and review of historical eruptions at Taal Volcano, Southern Luzon, Philippines. Philippine Journal of Science, 147(2), 291-308.
↑ Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory, Hurricane Research Division. «Frequently Asked Questions: What are the upcoming tropical cyclone names?». NOAA. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ ھێنراوە.
↑ Tharoor، Ishaan (٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩). «The Manila Floods: Why Wasn't the City Prepared?». Time. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ «Situation Report: Ondoy» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٣٠ی ئایاری ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
↑ «Manila's 'last lung'». Inquirer.net. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Asian Green City Index (PDF). Munich, Germany: Economist Intelligence Unit, sponsored by Siemens. ٢٠١١. لاپەڕە ٨٠. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Centre، European Commission-Joint Research. «The Future of Cities». European Commission. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Public Parks and Open Spaces: A Planning & Development Guide (PDF). The Alliance for Safe, Sustainable & Resilient Environments (ASSURE). لاپەڕە ٢–٣.
↑ «Arroceros forest park should be preserved». The Philippine Star. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «City Profiles:Manila, Philippines». United Nations. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئابی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
↑ Alave، Kristine L. (١٨ی ئابی ٢٠٠٤). «Metro Manila Air Polluted Beyond Acceptable Levels». Clean Air Initiative – Asia. Manila: Cleanairnet.org. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ «Air quality in Manila». IQAir. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی شوباتی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی شوباتی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ de Guzman، Lawrence (١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦). «Pasig now one of world's most polluted rivers». Philippine Daily Inquirer. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی ئابی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
↑ Badilla، Nelson (٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧). «Quezon City, Manila, Caloocan biggest waste producers». The Manila Times. لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ «Meet the team trying to clear up one of the world's most polluted rivers». World Economic Forum (بە ئینگلیزی). لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Santelices، Menchit. «A dying river comes back to life». Philippine Information Agency. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی ئازاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە.
↑ «Estero de San Miguel: The great transformation». Yahoo! Philippines. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ Mayuga، Jonathan (١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩). «DENR, 12 agencies to craft Manila Bay rehab plan». BusinessMirror. لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Santos G.، Tina (١ی شوباتی ٢٠١٩). «Manila Bay Still Unsafe For Bathers». Philippine Daily Inquirer. لە ١ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Adams، Thomas (تشرینی دووەمی ٢٠٠٤). Early Urban Planning (بە ئینگلیزی). Taylor & Francis. لاپەڕە ٢٠١. ژپنک ٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٠٩٤-٠. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Alcazaren، Paulo (٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٢). «Sta. Mesa: Manila's northeastern edge». The Philippine Star. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ World and Its Peoples: Eastern and Southern Asia (بە ئینگلیزی). Marshall Cavendish. ٢٠٠٧. لاپەڕە ١٢٦١. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٦١٤-٧٦٤٢-٩. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Byrne، Denis Richard (٢٠٠٧). Surface Collection: Archaeological Travels in Southeast Asia (بە ئینگلیزی). Rowman Altamira. لاپەڕە ٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٥٩١-١٠١٨-٢. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Wernstedt، Frederick L.؛ Spencer، Joseph Earle (١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧). The Philippine Island World: A Physical, Cultural, and Regional Geography (بە ئینگلیزی). University of California Press. لاپەڕە ٣٨٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٣٥١٣-٣. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Pending Philippine UNESCO Nominations or Applications».
↑ «Manila : : Architecture». Encyclopædia Britannica. لە January 29, 2015 ھێنراوە.
↑ Art: Perception & Appreciation (بە ئینگلیزی). Goodwill Trading Co., Inc. لاپەڕە ٢٩٢. ژپنک [[Special:BookSources/978-971 -11-0933-2|٩٧٨-٩٧١ -١١-٠٩٣٣-٢]]. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە. {{cite book}}: line feed character لە |ژپنک= لە 8 (یارمەتی)
↑ Harper، Bambi L. (٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١). «An architect named Roxas». Philippine Daily Inquirer. لاپەڕە ٩. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە – لەڕێگەی Google News.
↑ Martinez، Melanio L. Jr. (١٠ی ئایاری ٢٠٢٢). «Juan Arellano and the Bulacan Provincial Capitol Building». The Manila Times (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Ronquillo، Aaron (٣٠ی ئابی ٢٠٢٢). «Tomas Mapua — first Philippine architect». The Manila Times (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Deocampo، Nick (٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧). Film: American Influences on Philippine Cinema (بە ئینگلیزی). Anvil Publishing, Inc. ژپنک ٩٧٨-٩٧١-٢٧-٢٨٩٦-٩. لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Escolta Street tour shows retro architecture and why it's worth reviving as a gimmick place». News5. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئازاری ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
↑ Jenny F. Manongdo (١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦). «Culture agency moves to restore "Manila, Paris of the East" image». Manila Bulletin. لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «Let's bring back the glory days of Manila with the rehabilitation of the Met!». Coconuts Manila. ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦. لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ Lila Ramos Shahani (١١ی ئایاری ٢٠١٥). «Living on a Fault Line: Manila in a 7.2 Earthquake». The Philippine Star. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئایاری ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
↑ «2024 Census of Population (POPCEN) Population Counts Declared Official by the President». 17ی تەممووزی 2025. لە 18ی تەممووزی 2025 ھێنراوە.
↑ Census of Population (2015). «National Capital Region (NCR)». Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. PSA. {{cite encyclopedia}}: |ڕێکەوتی سەردان= پێویستی بە |ناونیشان= ھەیە (یارمەتی); بەستەری دەرەکی لە |chapterurl= (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |chapterurl= چاوپۆشیی لێ کرا (|chapter-url= پێشنیار کراوە) (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە ژمارەیییەکان: authors list (بەستەر)
↑ Census of Population and Housing (2010). «National Capital Region (NCR)». Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. NSO. {{cite encyclopedia}}: |ڕێکەوتی سەردان= پێویستی بە |ناونیشان= ھەیە (یارمەتی); بەستەری دەرەکی لە |chapterurl= (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |chapterurl= چاوپۆشیی لێ کرا (|chapter-url= پێشنیار کراوە) (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە ژمارەیییەکان: authors list (بەستەر)
↑ Censuses of Population (1903–2007). «National Capital Region (NCR)». Table 1. Population Enumerated in Various Censuses by Province/Highly Urbanized City: 1903 to 2007. NSO. {{cite encyclopedia}}: بەستەری دەرەکی لە |chapterurl= (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |chapterurl= چاوپۆشیی لێ کرا (|chapter-url= پێشنیار کراوە) (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە ژمارەیییەکان: authors list (بەستەر) ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر)
↑ «2024 Census of Population (POPCEN) Population Counts Declared Official by the President». 17ی تەممووزی 2025. لە 18ی تەممووزی 2025 ھێنراوە.
↑ «Manila – The city, History, Sister cities» (PDF). Cambridge Encyclopedia. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە. (from Webcite archive)
↑ «The Philippines: The Spanish Period». Encyclopædia Britannica. لە ٨ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ Lorenzana، Jozon A. (٢٠٠٨). «Being Indian in Post-colonial Metro Manila: Ethnic Identities, Class, Race and the Media». Philippine Sociological Review. ٥٦: ٥٦–٧٩. JSTOR ٢٣٩٠٢٩٣٣.
↑ Go، Matthew C. (١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨). «An Admixture Approach to Trihybrid Ancestry Variation in the Philippines with Implications for Forensic Anthropology». Human Biology (بە ئینگلیزی). ٢٣٢ (3): ١٧٨. doi:١٠.١٣١١٠/humanbiology.٩٠.٣.٠١. PMID ٣٣٩٤٧١٧٤. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە. Filipinos appear considerably admixed with respect to the other Asian population samples, carrying on average less Asian ancestry (71%) than our Korean (99%), Japanese (96%), Thai (93%), and Vietnamese (84%) reference samples. We also revealed substructure in our Filipino sample, showing that the patterns of ancestry vary within the Philippines—that is, between the four differently sourced Filipino samples. Mean estimates of Asian (76%) and European (7%) ancestry are greatest for the cemetery sample of forensic significance from Manila.
1 2 3 Go MC، Jones AR، Algee-Hewitt B، Dudzik B، Hughes C (٢٠١٩). «Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1». Human Biology (بە ئینگلیزی). ٢ (4). University of Florida Press: ٢٩٣–٣٠٣. doi:١٠.٥٧٤٤/fa.٢٠١٩.١٠٠٥. S2CID ١٥٩٢٦٦٢٧٨. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە. [Page 1] ABSTRACT: Filipinos represent a significant contemporary demographic group globally, yet they are underrepresented in the forensic anthropological literature. Given the complex population history of the Philippines, it is important to ensure that traditional methods for assessing the biological profile are appropriate when applied to these peoples. Here we analyze the classification trends of a modern Filipino sample (n = 110) when using the Fordisc 3.1 (FD3) software. We hypothesize that Filipinos represent an admixed population drawn largely from Asian and marginally from European parental gene pools, such that FD3 will classify these individuals morphometrically into reference samples that reflect a range of European admixture, in quantities from small to large. Our results show the greatest classification into Asian reference groups (72.7%), followed by Hispanic (12.7%), Indigenous American (7.3%), African (4.5%), and European (2.7%) groups included in FD3. This general pattern did not change between males and females. Moreover, replacing the raw craniometric values with their shape variables did not significantly alter the trends already observed. These classification trends for Filipino crania provide useful information for casework interpretation in forensic laboratory practice. Our findings can help biological anthropologists to better understand the evolutionary, population historical, and statistical reasons for FD3-generated classifications. The results of our study indicate that ancestry estimation in forensic anthropology would benefit from population-focused research that gives consideration to histories of colonialism and periods of admixture.
1 2 3 Go، Matthew C.؛ Hefner، Joseph T. (١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠). «Morphoscopic ancestry estimates in Filipino crania using multivariate probit regression models». American Journal of Biological Anthropology. ١٧٢ (3): ٣٨٦–٤٠١. Bibcode:٢٠٢٠AJPA..١٧٢..٣٨٦G. doi:١٠.١٠٠٢/ajpa.٢٤٠٠٨. PMID ٣١٩٤٣١٣٩. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
↑ Doeppers، Daniel F. (١٩٩٤). «Tracing the Decline of the Mestizo Categories in Philippine Life in the Late 19th Century». Philippine Quarterly of Culture and Society. ٢٢ (2): ٨٢. JSTOR ٢٩٧٩٢١٤٩.
↑ Hedman، Eva-Lotta؛ Sidel، John (٢٠٠٥). Philippine Politics and Society in the Twentieth Century: Colonial Legacies, Post-Colonial Trajectories. Routledge. لاپەڕە ٧١. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٤-٧٥٤٢١-٢. لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ Steinberg، David Joel (٢٠١٨). «Chapter – 3 A SINGULAR AND A PLURAL FOLK». THE PHILIPPINES A Singular and a Plural Place. Routledge. لاپەڕە ٤٧. doi:١٠.٤٣٢٤/٩٧٨٠٤٢٩٤٩٤٣٨٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٣٧٥٥-٥. The cultural identity of the mestizos was challenged as they became increasingly aware that they were true members of neither the Indio nor the Chinese community. Increasingly powerful but adrift, they linked with the Spanish mestizos, who were also being challenged because after the Latin American revolutions broke the Spanish Empire, many of the settlers from the New World, Caucasian Creoles born in Mexico or Peru, became suspect in the eyes of the Iberian Spanish. The Spanish Empire had lost its universality.
↑ Doeppers، Daniel F. (١٩٩٤). «Tracing the Decline of the Mestizo Categories in Philippine Life in the Late 19th Century». Philippine Quarterly of Culture and Society. ٢٢ (2): ٨٠–٨٩. ISSN ٠١١٥-٠٢٤٣. JSTOR ٢٩٧٩٢١٤٩.
↑ «Population estimates for Metro Manila, Philippines, 1950–2015». books.mongabay.com.
↑ «Profile of Makati City» (PDF). Makati City Government.
↑ Mercurio، Richmond S. «Philippine cities with over 1M population to nearly triple by 2025». The Philippine Star. لە ٨ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ «More than 3 million Chinese allowed entry into Philippines since 2016 – Immigration data». The Philippine Star. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ Ranada، Pia (٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦). «A look at the state of crime, drugs in the Philippines». Rappler. Rappler. لە ٢٦ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «Top 15 cities with highest index crimes». ABS-CBN News. ١ی نیسانی ٢٠١٦. لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ Aberia, Jaimie Rose (٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧). «Crime rate in Manila drops by 38% for past 12 months». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ Casas, Bill (٢٢ی ئابی ٢٠١٧). «MPD is top NCR police district». Manila Standard. لە ٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە.
1 2 «Manila ("Maynila")» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
↑ «Manila churches under tight guard». The Manila Times. ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «Wow Philippines: Manila-Cosmopolitan City of the Philippines». Department of Tourism. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ Madarang، Rhea Claire (١٥ی نیسانی ٢٠١٤). «8 beautiful Metro Manila churches for Visita Iglesia». Rappler. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی تەممووزی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Baroque Churches of the Philippines». UNESCO World Heritage Centre (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «House Honors Iglesia Ni Cristo on 108th Founding Anniversary». House of Representatives of the Philippines. ٨ی ئابی ٢٠٢٢. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Religious group na MCGI, namigay ng food packs sa Manila Police District». RMN Networks. ٢٦ی ئایاری ٢٠٢١. لە ٨ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ Veer، Peter van der (١٩ی ئایاری ٢٠١٥). Handbook of Religion and the Asian City: Aspiration and Urbanization in the Twenty-First Century (بە ئینگلیزی). Univ of California Press. لاپەڕە ٧٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٨١٢٢-٦. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «World Heritage: San Sebastian Church». Tentative List for the World Heritage List. UNESCO. لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
↑ Calvelo، George (٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢). «Seng Guan temple prepped for Lunar New Year». ABS-CBN News. لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Saludes، Mark (٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «Manila tour promotes closer Muslim-Christian ties - UCA News». Union of Catholic Asian News (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Macapagal، Tony (٨ی شوباتی ٢٠١٧). «Manila dads hail fast CTO service». The Standard. لە ١١ی شوباتی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ «Institutionalizing the Provincial Product Accounts: PSA Releases the 2024 Economic Performance of 82 Provinces and 33 Highly Urbanized Cities». Philippine Statistics Authority. ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «2022 Rankings of Highly Urbanized Cities». Cities and Municipalities Competitiveness Index. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Rex Remitio (١٧ی تەممووزی ٢٠١٥). «Manila is Philippines' most competitive city – NCC». CNN Philippines. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئابی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «City of Manila's Economy Records a 2.2 Percent Growth in 2023» (PDF). Philippine Statistics Authority. ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ «Quezon City Posts 4.5 Percent GDP Growth in 2023; Leading NCR's Economy with 19.3 Percent Share». Philippine Statistics Authority. ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ «Plan to turn Chinatown into BPO hub gains ground». ABS-CBN News. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ «International Container Terminal Services Inc». Philippine Stock Exchange. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. {{cite web}}: نرخی |ناونیشانی ئەرشیڤ= بپشکنە (یارمەتی)
↑ «Asia's 200 Best Under A Billion: International Container Terminal Services». Forbes. ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
↑ Roberts، Toby؛ Williams، Ian؛ Preston، John (٢٠٢١). «The Southampton system: A new universal standard approach for port-city classification». Maritime Policy & Management. ٤٨ (4): ٥٣٠–٥٤٢. doi:١٠.١٠٨٠/٠٣٠٨٨٨٣٩.٢٠٢٠.١٨٠٢٧٨٥. S2CID ٢٢٥٥٠٢٧٥٥.
↑ «Food Processing Ingredients Annual» (PDF). Foreign Agricultural Service. ١ی نیسانی ٢٠٢٤. لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ «Estrada: Oil depot closed by July 15». Philippine Daily Inquirer. ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
↑ «Pandacan oil depot "decontamination" pushed after Big 3 exit». Philippine Daily Inquirer. ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
↑ «Finally, Pandacan oil depot dismantled». The Manila Times (بە ئینگلیزی). ١٧ی ئابی ٢٠١٥. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Lectura، Lenie (٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «SMC wants to turn Pandacan oil depot into bus, food terminal». BusinessMirror. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
1 2 MSN Encarta: Manila. MSN Encarta. لە ڕەسەنەکە لە October 28, 2009 ئەرشیڤ کراوە. لە March 4, 2014 ھێنراوە.
↑ «MB Website». Manila Bulletin.
↑ Andrade, Jeannette (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧). «Lino Brocka, 3 others installed on remembrance wall». Philippine Daily Inquirer. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئایاری ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ «COMPANY PROFILE». 96.3 Easy Rock. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «BSP Website». Central Bank of the Phils.
↑ «Unilever Philippines». Unilever. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی ئازاری ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی نیسانی ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ «10 Best Places to Visit in Manila with Kids». Gofamgo. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)
↑ داڕێژە:Cite PH act
↑ Gwen de la Cruz (١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «FAST FACTS: Rizal Park». Rappler. لە ٧ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
↑ «Rizal Park». WordTravels. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ Aning، Jerome (١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢). «Vatican City can fit in Rizal Park». Philippine Daily Inquirer (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Jovic Lee (٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤). «Intramuros cocheros: Hooves, history and hope for a fare hike». Philippine Daily Inquirer. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
↑ Cortés، Carlos E. (١٥ی ئابی ٢٠١٣). Multicultural America: A Multimedia Encyclopedia (بە ئینگلیزی). SAGE Publications. لاپەڕە ٤٨٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٥٢٢-٧٦٢٦-٧. لە ١٩ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Medical Tourism, Treatments and Surgery in Manila». World Guides. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ Edgardo S. Tugade (١ی حوزەیرانی ٢٠١٤). «Challenges to PH medical tourism». The Manila Times. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ «Manila 11th most attractive shopping destination in Asia Pacific –study – Yahoo! News Philippines». Ph.news.yahoo.com. ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢. لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ Arveen، Kim (٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢). «Manila outperforms 15 Asian cities in "shopping" index – Yahoo! News Philippines». Ph.news.yahoo.com. لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ Macas، Trisha (١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤). «Divisoria shopping guide: Where to shop for what in Manila's shopping mecca». GMA News Online (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «What NOT to buy in Divisoria». Rappler. ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station». ABS-CBN News. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
↑ «More cops on Manila streets». Tempo. ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧. لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ «Quiapo: "Old Downtown" Manila». Pulitzer Center (بە ئینگلیزی). ١٢ی ئابی ٢٠١١. لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Manila». Robinsons Malls. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئازاری ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ «Miss Earth candidates visits 100 Revolving Restaurant». لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
↑ «Sanso mural hails 70-year friendship with Henry Sy». Philippine Daily Inquirer. ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧. لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە – لەڕێگەی Google News.
↑ Layug، Benjamin (٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١). «The Museum of the Filipino People reopens its doors». BusinessMirror. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Nicolas، Jino (١٧ی ئایاری ٢٠١٨). «National Museum of Natural History: A focus on biodiversity». BusinessWorld. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی ئایاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Philippines». Simmons University. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Other Executive Offices (OEOs); National Library of the Philippines; Strategic Objectives» (PDF). Department of Budget and Management. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Villafuerte، Din M. (٢ی ئازاری ٢٠١٩). «Water runs deep at Museo El Deposito». Philippine Daily Inquirer (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئازاری ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «About Us». Museum of Contemporary Art and Design. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی شوباتی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Home». UST Museum. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «About Us». UP Museum of a History of Ideas. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Mawis، Arch Vittoria Lou (١٠ی شوباتی ٢٠١٨). «The house that Tsinoys built». Philippine Daily Inquirer (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Rocamora، Joyce Ann L. (١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «Visita Intramuros: Reintroducing Manila's tourism belt». Philippine News Agency (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Metropolitan Museum of Manila». ASEF culture360 (بە ئینگلیزی). Asia-Europe Museum Network. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Contact Information». Museo Pambata. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئایاری ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Museo Pambata». ASEF culture360 (بە ئینگلیزی). Asia-Europe Museum Network. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «2021 Implementing Rules and Regulations (IRR) of Presidential Decree No. 1616, as Amended» (PDF). Official Gazette of the Republic of the Philippines. Intramuros Administration. لاپەڕە ٤٩. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Built Heritage Tradition of the Sta. Ana Church». National Museum of the Philippines. ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١. لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Godinez، Bong (٢٧ی شوباتی ٢٠٢١). «Catch a Lenten exhibit at the reopened San Agustin Museum in Intramuros, Manila». GMA Entertainment (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Soliman، Michelle Anne P. (٧ی ئایاری ٢٠١٩). «Filipino faith and artistry at the Museo de Intramuros». BusinessWorld. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Manila: Sports». لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
↑ Terrado، Reuben (١٣ی تەممووزی ٢٠٢٢). «Five times the Philippines reigned as FIBA Asia Cup champion». Sports Interactive Network Philippines (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Terrado، Reuben (٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠). «Remembering that grand slam-winning Stag team in the PBL». Spin.ph (بە ئینگلیزی). لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Manila routes Cebu, 96-70». Manila Standard. ٨ی ئازاری ١٩٩٨. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە – لەڕێگەی Google News.
↑ «Manila is 1999 MBA Champion». Newsflash.org. ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Talao، Tito (١٠ی ئازاری ٢٠٠٤). «Baseball loses no time in preparing for SEAG». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ «World Cup of Pool begins». ABS-CBN News. ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە.
↑ Fenix، Ryan (٤ی حوزەیرانی ٢٠١١). «All systems go for Azkals' World Cup qualifier at Rizal Memorial». Interaksyon.com. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. {{cite news}}: نرخی |ناونیشانی ئەرشیڤ= بپشکنە (یارمەتی)
↑ «Teams ready for RWC Qualifiers in Manila». Rugbyworldcup.com. ١٤ی نیسانی ٢٠١٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی نیسانی ٢٠١٢ ھێنراوە.
↑ Roque، EJ (٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «Palace declares June 24 holiday in Manila». Philippine News Agency (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Living in Manila». InterNations. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ Nicolas، Jino (٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨). «A blend of old and new Manila». BusinessWorld. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Jan 9 is holiday in Manila due to Traslacion». ABS-CBN News. ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧. لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Luci-Atienza، Charissa؛ Cahiles-Magkilat، Bernie (٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩). «Feast of Sto. Niño de Tondo». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Marquez، Oliver (١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧). «Viva Sto. Nino De Pandacan». Philippine News Agency (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Siytangco، AJ؛ Hermoso، Christina (١١ی ئایاری ٢٠١٩). «Feast of Our Lady of the Abandoned, Saint Pancras». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی ئایاری ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Manila Hotel holds Flores de Mayo procession». BusinessWorld. ٢٨ی نیسانی ٢٠١٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Proclamation No. 1105, s. 2015». Official Gazette of the Republic of the Philippines. ٢٠ی ئابی ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ #invoke:citation/CS1
↑ #invoke:citation/CS1
1 2 3 داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:Cite thesis
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ Archived at Ghostarchive and the داڕێژە:بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی: داڕێژە:بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی
↑ داڕێژە:Cite report
↑ داڕێژە:بیرخستنەوە
↑ داڕێژە:بیرخستنەوە
↑ داڕێژە:بیرخستنەوە
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوورناڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
1 2 داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
1 2 3 4 5 6 7 8 داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
1 2 داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
1 2 داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

ئەو دەرگەیەی ناو ماکاتی (en) بریتییە لە گۆڕستانی باشووری مانیلا (en).
↑ ئەو دەرگەیەی ناو ماکاتی (en) بریتییە لە گۆڕستانی باشووری مانیلا (en).
↑ /məˈnɪlə/ ( گوێگرتن) mə-NIL-ə; بە Filipino: Maynila، IPA: [maɪˈniː.lɐʔ]
↑ بە Filipino: Lungsod ng Maynila، IPA: [luŋˈsod nɐŋ maɪˈniː.lɐʔ]
↑ ئەمە ھاندرا بە دۆزینەوەی وێنەیەکی پیرۆزی ناوخۆیی، واتە، مادۆنایەکی ڕەش کە سەرچاوەکەی نەزانراوە؛ تیۆرییەک ھەیە کە لە ماکاوی پورتوگالییەوە ھاتووە، تیۆرییەکی تر ئەوەیە کە خوداوەندێکی تانتریکە و لەلایەن دانیشتووانە ڕەسەنەکانەوە بە شێوەیەکی پاگان-ھیندوو دەپەرسترا و لە شکاندنی وێنە پیرۆزەکان لەلایەن سوڵتاننشینی برونێیەوە ڕزگاری بوبوو. ئەم وێنەیە بە سروشتێکی مریەمی لێکدرایەوە، و لە کاتی گەشتی میگێل دێ لێگازپیدا دۆزرایەوە و لە کۆتاییدا، دەروێشێکی مەکسیکی کڵێسایەکی لە دەوری ئەو وێنەیە دروست کرد.

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی <ref> بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="kurdish-alpha"/> نەدۆزرایەوە

↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Manila Note II" نەدراوە

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی <ref> بۆ گرووپێک بەناوی «note» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="note"/> نەدۆزرایەوە

[1] «'Pearl of Orient' Stripped of Food; Manila, Before Pearl Harbor, Had Been Prosperous—Its Harbor One, of Best Focus for Two Attacks Osmeña Succeeded Quezon». The New York Times. ٥ی شوباتی ١٩٤٥. لە ٣ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە. Manila, modernized and elevated to the status of a metropolis by American engineering skill, was before Pearl Harbor a city of 623,000 population, contained in an area of ١٤ میلی چوارگۆشە (٣٦ km²).

[4] داڕێژە:DILG detail

[5] «Manila». City Government of Manila.

[6] «Mappa topografica Manila» (بە زمانی ئیتاڵی). لە 5ی تشرینی دووەمی 2024 ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[7] «2024 Census of Population (POPCEN) Population Counts Declared Official by the President». 17ی تەممووزی 2025. لە 18ی تەممووزی 2025 ھێنراوە.

[PSApopden-8] 1 2 3 «Philippine Population Density (Based on the 2015 Census of Population)». Philippine Statistics Authority. لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[9] The original form as used by José Rizal in El filibusterismo.

[10] «881 Cities and Municipalities Recorded Poverty Incidence of 20 Percent or Lower in 2023». 6ی شوباتی 2026. لە ڕەسەنەکە لە 3ی حوزەیرانی 2026 ئەرشیڤ کراوە. لە 7ی شوباتی 2026 ھێنراوە.

[11] Sub-national HDI. «Area Database – Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org.

[14] «2024 Census of Population (POPCEN) Population Counts Declared Official by the President». Philippine Statistics Authority. ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٥. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[15] China and the Birth of Globalization in the 16th Century, by Dennis O. Flynn and Arturo Giráldez

[16] Frank، Andre G. (١٩٩٨). ReOrient: Global Economy in the Asian Age. Berkeley: University of California Press. لاپەڕە ١٣١. ژپنک ٩٧٨٠٥٢٠٢١٤٧٤٣.

[ra409-17] 1 2 داڕێژە:Cite PH act

[18] «Annual Audit Report: City of Manila» (PDF). Commission on Audit (en). ٢٠١٤. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[19] «GaWC – The World According to GaWC 2018». www.lboro.ac.uk. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[20] «Brookings – Global Metro Monitor 2018». www.brookings.edu. ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١. لە ٦ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[GFCI-21] «The Global Financial Centres Index 27» (PDF). Long Finance. ئازاری ٢٠٢٠. لە ٥ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[Philippine_Daily_Inquirer-22] 1 2 Lozada، Bong (٢٧ی ئازاری ٢٠١٤). «Metro Manila is world's second riskiest capital to live in–poll». Philippine Daily Inquirer. لە ٩ی نیسانی ٢٠١٤ ھێنراوە.

[23] Ibarra-Marinas، D.؛ Silva-Mendoza، L.M.؛ Mata-Chacón، D.؛ Belmonte-Serrato، F. (٢٠٢٦). «Climate Change and Subsidence in Metro Manila: Relative Sea-Level Projections Through Tide-Gauge Records and Satellite Altimetry up to 2150». Geographies. ٦ (2): ٤١. doi:١٠.٣٣٩٠/geographies٦٠٢٠٠٤١. hdl:١٠٢٦١/٤٣٠٥٩٣.

[baumgartner-24] 1 2 3 4 5 Baumgartner، Joseph (ئازاری ١٩٧٥). «Manila – Maynilad or Maynila?». Philippine Quarterly of Culture and Society. ٣ (1): ٥٢–٥٤. JSTOR ٢٩٧٩١١٨٨.

[chamberlain-25] Chamberlain، Alexander F. (١٩٠١). «Philippine Studies: V. The Origin of the Name Manila». The American Antiquarian and Oriental Journal. ٢٣ (5): ٣٣.

[26] Thomas، Hugh (١١ی ئابی ٢٠١٥). World Without End: Spain, Philip II, and the First Global Empire (بە ئینگلیزی). Random House Publishing Group. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٢٩-٩٨١٢-٢. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[27] «Ixora manila Blanco». World Marine Species Database. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[merrill-28] Merrill، Elmer Drew (١٩٠٣). A Dictionary of the Plant Names of the Philippine Islands. Manila: Bureau of Public Printing.

[29] Aloma Monte de los Santos (١٩٩٤). Parish of Santo Niño de Molino – Bacoor, Cavite – 1984–1994: The Making of a Parish. Parish of Santo Niño de Molino. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[:2-30] 1 2 Reyes، Wensley M.؛ Mataac، Trisha Anne M. (٢٠٢٥). «Ang Pagbabalik ng "Nilad": Kasaysayan ng Isang Toponimo». لە Navarro، Atoy M.؛ Reyes، Wensley M. (eds.). Maestra sa Maynila: Kalipunan ng mga Saliksik sa Araling Maynila at Aklat-Parangal Kay Dr. Celestina P. Boncan (بە Filipino). Manila: Department of Social Sciences, University of the Philippines Manila. لاپەڕە ٢١–٨٢. ژپنک ٩٧٨-٦٢١-٩٦٠٦٨-٩-٩.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[Transactions_rolfe-31] ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Transactions_rolfe" نەدراوە

[Historia_Plantarum_bhl-32] ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Historia Plantarum_bhl" نەدراوە

[33] Mijares, Armand Salvador B. (2006). .The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites July 7, 2014 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association 26: 72–78.

[34] Junker، Laura Lee (٢٠٠٠). Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. لاپەڕە ١٨٤–١٩٢. ژپنک ٩٧٨-٩٧١٥٥٠٣٤٧١.

[35] Wakan Sansai Zue, Pages 202-216

[36] Reading Song-Ming Records on the Pre-colonial History of the Philippines By Wang Zhenping Page 256.

[37] Lopez، V.B. (١ی نیسانی ١٩٧٤). «Culture Contact and Ethnogenesis in Mindoro up to the End of the Spanish Rule». The Asian Center. ١٢ (1): ٣ – لەڕێگەی Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia.

[JoaquinManila-38] Joaquin، Nick (١٩٩٠). Manila, My Manila: A History for the Young. City of Manila: Anvil Publishing, Inc. ژپنک ٩٧٨-٩٧١-٥٦٩-٣١٣-٤.

[39] Wright, Hamilton M. (1907). "A Handbook of the Philippines", p. 143. A.C. McClurg & Co., Chicago.

[40] Latino Book Review (١٦ی شوباتی ٢٠٢٣). «When Tlaxcalan Natives Went to War in the Philippines». لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.

[42] Blair، Emma Helen (١٩٠٣). The Philippine Islands, 1493–1898. بەرگی ٤. Arthur H. Clark Company. لاپەڕە ٩٥. ژپنک ٩٧٨-٠٥٥٤٢٥٩٦٠٤.

[43] Blair، Emma Helen (١٩٠٣). The Philippine Islands, 1493–1898. بەرگی ٤. Arthur H. Clark Company. لاپەڕە ٩٦. ژپنک ٩٧٨-٠٥٥٤٢٥٩٦٠٤.

[44] «Datuk Manila Tomb, Melaka». Malaysia Traveller. لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.

[45] Bartolome Juan Leonardy y de Argensola, Conquistas de las islas Molucas (Madrid: Alonso Martin, 1909) pp. 351-8; Cesar Majul, Muslims in the Philippines (Quezon City: University of the Philippines Press, 1973) pp. 119-20; Hal, History of Southeast Asia, pp. 249-50.

[46] Peter Borschberg (٢٠١٥). Journal, Memorials and Letters of Cornelis Matelieff de Jonge. Security, Diplomacy and Commerce in 17th-Century Southeast Asia. Singapore: NUS Press. لاپەڕە ٨٢, ٨٤, ١٢٦, ٤٢١. لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٥ ھێنراوە.

[47] Zamboangueño Chavacano: Philippine Spanish Creole or Filipinized Spanish Creole? By Tyron Judes D. Casumpang (Page 3)

[48] Gordon، Peter؛ Morales، Juan José (٨ی نیسانی ٢٠١٧). The Silver Way: China, Spanish America and the Birth of Globalisation, 1565-1815. Penguin Books. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٣٤٣-٩٩٤٣-٤ – لەڕێگەی Google Books.

[49] Bhattacharya، Bhaswati (ئازاری ٢٠٠٨). «Making money at the blessed place of Manila: Armenians in the Madras–Manila trade in the eighteenth century*». Journal of Global History (بە ئینگلیزی). ٣ (1): ١–٢٠. doi:١٠.١٠١٧/S١٧٤٠٠٢٢٨٠٨٠٠٢٤١٦. ISSN ١٧٤٠-٠٢٣٦.

[50] «Manila (Philippines)». Britannica. لە March 3, 2014 ھێنراوە.

[Backhouse-51] Backhouse, Thomas (١٧٦٥). The Secretary at War to Mr. Secretary Conway. London: British Library. لاپەڕە v. ٤٠.

[52] Fish، Shirley (٢٠٠٣). When Britain Ruled The Philippines 1762–1764. 1stBooks. لاپەڕە ١٥٨. ژپنک ٩٧٨-١-٤١٠٧-١٠٦٩-٧.

[53] «Wars and Battles: Treaty of Paris (1763)». www.u-s-history.com.

[54] Barrows، David (٢٠١٤). «A History of the Philippines». Guttenburg Free Online E-books. ١: ١٧٩. Within the walls, there were some six hundred houses of a private nature, most of them built of stone and tile, and an equal number outside in the suburbs, or "arrabales", all occupied by Spaniards ("todos son vivienda y poblacion de los Españoles"). This gives some twelve hundred Spanish families or establishments, exclusive of the religious, who in Manila numbered at least one hundred and fifty, the garrison, at certain times, about four hundred trained Spanish soldiers who had seen service in Holland and the Low Countries, and the official classes.

[en.radio86.com-55] 1 2 Raitisoja, Geni " Chinatown Manila: Oldest in the world" April 2, 2011 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە., Tradio86.com, July 8, 2006, accessed March 19, 2011.

[56] "In 1637 the military force maintained in the islands consisted of one thousand seven hundred and two Spaniards and one hundred and forty Indians." ~Memorial de D. Juan Grau y Monfalcon, Procurador General de las Islas Filipinas, Docs. Inéditos del Archivo de Indias, vi, p. 425. "In 1787 the garrison at Manila consisted of one regiment of Mexicans comprising one thousand three hundred men, two artillery companies of eighty men each, three cavalry companies of fifty men each." La Pérouse, ii, p. 368.

[57] (Page 10) Pérez، Marilola (2015). Cavite Chabacano Philippine Creole Spanish: Description and Typology (PDF) (PhD). University of California, Berkeley. لە ڕەسەنەکە لە January 14, 2021 ئەرشیڤ کراوە. The galleon activities also attracted a great number of Mexican men that arrived from the Mexican Pacific coast as ships' crewmembers (Grant 2009: 230). Mexicans were administrators, priests and soldiers (guachinangos or hombres de pueblo) (Bernal 1964: 188) many though, integrated into the peasant society, even becoming tulisanes "bandits" who in the late 18th century "infested" Cavite and led peasant revolts (Medina 2002: 66). Meanwhile, in the Spanish garrisons, Spanish was used among administrators and priests. Nonetheless, there is not enough historical information on the social role of these men. In fact some of the few references point to a quick integration into the local society: "los hombres del pueblo, los soldados y marinos, anónimos, olvidados, absorbidos en su totalidad por la población Filipina." (Bernal 1964: 188). In addition to the Manila-Acapulco galleon, a complex commercial maritime system circulated European and Asian commodities including slaves. During the 17th century, Portuguese vessels traded with the ports of Manila and Cavite, even after the prohibition of 1644 (Seijas 2008: 21). Crucially, the commercial activities included the smuggling and trade of slaves: "from the Moluccas, and Malacca, and India... with the monsoon winds" carrying "clove spice, cinnamon, and pepper and black slaves, and Kafir [slaves]" (Antonio de Morga cf Seijas 2008: 21)." Though there is no data on the numbers of slaves in Cavite, the numbers in Manila suggest a significant fraction of the population had been brought in as slaves by the Portuguese vessels. By 1621, slaves in Manila numbered 1,970 out of a population of 6,110. This influx of slaves continued until late in the 17th century; according to contemporary cargo records in 1690, 200 slaves departed from Malacca to Manila (Seijas 2008: 21). Different ethnicities were favored for different labor; Africans were brought to work on the agricultural production, and skilled slaves from India served as caulkers and carpenters. Veguherandina tezê bo pirtûkekê Veguherandina teza di pirtûkê de pêvajoyek dijwar e ku hewildan, sebir û motîvasyonê hewce dike. Di vê pêvajoyê de, nivîskar divê naveroka tezê analîz bike û ji bo xwendevanên gelemperî veguherîne formek balkêş û têgihîştî. Ev pêvajo ji nûvekirin, başkirin û berfirehkirina mijaran, lêzêdekirina materyalên nû, nûavakirin, û ji nû ve nivîsandina paragraf û beşan pêk tê. Her weha divê nivîskar ji pêvajoya çapkirina pirtûkê û kirrûbirra wê bi tevahî haydar be. Ji bo weşandina tezek di pirtûkekê de hevkarî bi edîtor, rexnegir û weşanxaneyan re hewce dike ku ne tenê pirtûkek bi kalîte çêbike, di heman demê de ji bo bazarê jî bike û temaşevanên rast bikişîne.

[58] "Jesuits In The Philippines (1581-1768)" Page 132 "In 1591 there arrived in Manila a secular priest named Juan Fernandez de Leon. He had led a hermit's life in Mexico and planned to continue it in the Philippines. For this purpose he built himself a retreat near a wayside shrine just outside the city walls which was dedicated to Our Lady of Guidance, Nuestra Sehora de Guia. His hermitage later gave its name to the entire district, which is called Ermita to this day."

[Mexicans-59] Mawson، Stephanie J. (١ی ئابی ٢٠١٦). «Convicts or Conquistadores ? Spanish Soldiers in the Seventeenth-Century Pacific». Past & Present (232): ٨٧–١٢٥. doi:١٠.١٠٩٣/pastj/gtw٠٠٨. ISSN ٠٠٣١-٢٧٤٦.

[60] «West Coast of the Island Of Luzon | Tourist Attractions». لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)

[61] Patricia Flannery، Kristie (٣ی نیسانی ٢٠٢٣). «Colonial Latin Asia? The case for incorporating the Philippines and the Spanish Pacific into colonial Latin American studies». Colonial Latin American Review. ٣٢ (2): ٢٣٥–٢٤٢. doi:١٠.١٠٨٠/١٠٦٠٩١٦٤.٢٠٢٣.٢٢٠٥٢٣٣.

[Coseteng-62] Spanish Churches in the Philippines By Alice M. L. Coseteng UNESCO National Commission of the Philippines, 1972. (Page 59)

[lipski-63] John. M. Lipski, with P. Mühlhaüsler and F. Duthin (١٩٩٦). «Spanish in the Pacific» (PDF). لە Stephen Adolphe Wurm & Peter Mühlhäusler (ed.). Atlas of Languages of Intercultural Communication in the Pacific, Asia, and the Americas: Texts, Volume 2. Walter de Gruyter. لاپەڕە ٢٧٦. ژپنک ٩٧٨٣١١٠١٣٤١٧٩.

[Estadismo1-64] 1 2 3 «ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS TOMO PRIMERO By Joaquín Martínez de Zúñiga (Original Spanish)» (PDF). لە ٩ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٣ی شوباتی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[65] The Age of Trade: The Manila Galleons and the Dawn of the Global Economy by Arturo Giraldez

[philislands-66] Robertson, James Alexander؛ Blair, Emma Helen (١٩٠٦). The Philippine Islands, 1493–1898. بەرگی XLIV. لاپەڕە ٢٩. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە. {{cite book}}: زیاتر لە یەک دانە لە |بەستەری نووسەر2= و |بەستەری نووسەر= دیاری کراوە (یارمەتی)

[67] Bartolomé de Letona, La perfecta religiosa (Puebla, 1662), as quoted in Irving, Colonial Counterpoint, page 245

[68] «Connecting the Indies: the hispano-asian Pacific world in early Modern Global History». ResearchGate.

[69] Criado، Buenaventura Delgado، ed. (١٩٩٢). Historia de la educación en España y América (بە ئیسپانی). بەرگی ٣: La educación en la España contemporánea (١٧٨٩–١٩٧٥). Madrid: Fundación Santa María. لاپەڕە ٥٠٨. ژپنک ٩٧٨-٨٤-٧١١٢-٣٧٨-٧.

[70] John Bowring, "Travels in the Philippines", p. 18, London, 1875

[a112-71] Olsen، Rosalinda N. «Semantics of Colonization and Revolution». www.bulatlat.com. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.

[72] «Filipinos In Mexico's History 4 (The Mexican Connection – The Cultural Cargo Of The Manila-Acapulco Galleons) By Carlos Quirino». لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئابی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە.

[73] Beede، Benjamin R. (١ی ئایاری ١٩٩٤). The War of 1898 and U.S. Interventions, 1898T1934: An Encyclopedia (بە ئینگلیزی). Routledge. لاپەڕە ٤١٧-٤١٨. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٦-٧٤٦٩٠-١. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[74] The text of the amended version published by General Otis is quoted in its entirety in José Roca de Togores y Saravia؛ Remigio Garcia؛ National Historical Institute (Philippines) (٢٠٠٣)، Blockade and siege of Manila، National Historical Institute، لاپەڕە ١٤٨–١٥٠، ژپنک ٩٧٨-٩٧١-٥٣٨-١٦٧-٣
See also s:Letter from E.S. Otis to the inhabitants of the Philippine Islands, January 4, 1899.

[Magoc-2015-75] Magoc، Chris J.؛ Bernstein، David (١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥). Imperialism and Expansionism in American History: A Social, Political, and Cultural Encyclopedia and Document Collection [4 volumes]: A Social, Political, and Cultural Encyclopedia and Document Collection (بە ئینگلیزی). ABC-CLIO. لاپەڕە ٧٣١. ژپنک ٩٧٨-١-٦١٠٦٩-٤٣٠-٨. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[JN-76] Joaquin, Nick (1990). Manila My Manila. Vera-Reyes, Inc. p. 137, 178.

[77] Moore 1921, p. 162.

[78] Moore 1921, p. 162B.

[79] Moore 1921, p. 180.

[Torres-2010-80] Torres، Cristina Evangelista (٢٠١٠). The Americanization of Manila, 1898-1921 (بە ئینگلیزی). UP Press. لاپەڕە ١٦٩. ژپنک ٩٧٨-٩٧١-٥٤٢-٦١٣-٨.

[81] «Japanese Bombs Fire Open City Of Manila; Civilian Toll Heavy; Invaders Gain In Luzon». The New York Times. بەرگی XCI, ژمارە 30, 654. ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١. لاپەڕە ١.

[82] Horner، David (١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠). World War II: The Pacific (بە ئینگلیزی). The Rosen Publishing Group, Inc. لاپەڕە ٣٠. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٥٨-٩١٣٣-٣. لە ٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[Stich-2010-83] Stich، Rodney (٢٠١٠). Japanese and U.S. World War II Plunder and Intrigue (بە ئینگلیزی). Silverpeak Enterprises. لاپەڕە ٢٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٣٢٤٣٨-٧٠-٦. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[84] White، Matthew. «Death Tolls for the Man-made Megadeaths of the 20th Century». لە ١ی ئابی ٢٠٠٧ ھێنراوە.

[85] Boldorf، Marcel؛ Okazaki، Tetsuji (٢٤ی ئازاری ٢٠١٥). Economies under Occupation: The hegemony of Nazi Germany and Imperial Japan in World War II (بە ئینگلیزی). Routledge. لاپەڕە ١٩٤. ژپنک ٩٧٨-١-٣١٧-٥٠٦٥٠-٨. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[86] Synott، John P. (٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧). Teacher Unions, Social Movements and the Politics of Education in Asia: South Korea, Taiwan and the Philippines (بە ئینگلیزی). Routledge. ژپنک ٩٧٨-١-٣٥١-٧٣٤٢٤-٠. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[87] "Milestone in History" March 7, 2016 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. Quezon City Official Website. Retrieved April 22, 2013.

[RoseHistorianManila-88] Hancock 2000، لاپەڕە 16

[89] Kahlon، Swarn Singh (١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦). Sikhs in Asia Pacific: Travels Among the Sikh Diaspora from Yangon to Kobe (بە ئینگلیزی). Taylor & Francis. لاپەڕە ١٨٤. ژپنک ٩٧٨-١-٣٥١-٩٨٧٤١-٧. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[90] Jones، Gavin W.؛ Douglass، Mike (٢٠٠٨). Mega-urban Regions in Pacific Asia: Urban Dynamics in a Global Era (بە ئینگلیزی). NUS Press. لاپەڕە ١٥٤. ژپنک ٩٧٨-٩٩٧١-٦٩-٣٧٩-٤. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[91] Yearbook of Philippine Statistics (بە ئینگلیزی). Philippines Bureau of the Census and Statistics. ١٩٩٤. لاپەڕە ١٨. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[92] "Presidential Decree No. 940 June 24, 1976". Chan C. Robles Virtual Law Library. Retrieved April 22, 2013.

[93] Lico, Gerard. Edifice Complex: Power, Myth, and Marcos State Architecture. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2003.

[FreePressFeb71970-94] Lacaba, Jose F. (February 7, 1970) The January 26 Confrontation: A Highly Personal Account. The Philippines Free Press.

[TigerMoon-95] 1 2 3 Joaquin، Nick (١٩٨٦). The Quartet of the Tiger Moon: Scenes from the People-Power Apocalypse. Book Stop. لاپەڕە ٩٠. ژپنک ٩٧١-٨٥٢٣-٠٠-٦.

[7DeadlyProtests-96] 1 2 Dacanay، Barbara Mae Naredo (٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠). «The 7 deadly protests of the First Quarter Storm». ABS CBN News and Public Affairs. لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[GazetteHistoryProtest-97] «A History of the Philippine Political Protest». Official Gazette of the Republic of the Philippines (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ڕەسەنەکە لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[Balbosas1992-98] Balbosa، Joven Zamoras (١٩٩٢). «IMF Stabilization Program and Economic Growth: The Case of the Philippines» (PDF). Journal of Philippine Development. XIX (35). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[Cororaton1997-99] Cororaton، Cesar B. «Exchange Rate Movements in the Philippines». DPIDS Discussion Paper Series 97-05: ٣, ١٩.

[CamilleDiola-100] Diola، Camille. «Debt, deprivation and spoils of dictatorship: 31 years of amnesia». The Philippine Star. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە.

[Passionate-101] Talitha Espiritu Passionate Revolutions: The Media and the Rise and Fall of the Marcos Regime Athens, OH: Ohio University Press, 2017.

[Daroy1988-102] 1 2 3 Daroy، Petronilo Bn. (١٩٨٨). «On the Eve of Dictatorship and Revolution». لە Javate -de Dios، Aurora؛ Daroy، Petronilo Bn.؛ Kalaw-Tirol، Lorna (eds.). Dictatorship and revolution : roots of people's power (چاپی 1st). Metro Manila: Conspectus. ژپنک ٩٧٨-٩٩١٩١٠٨٠١٤. OCLC ١٩٦٠٩٢٤٤.

[OscarFranklinTan20141208-103] Tan، Oscar Franklin (٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤). «Why Ateneo is honoring Edgar Jopson». Philippine Daily Inquirer. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[Pimentel2006-104] Pimentel، Benjamin (٢٠٠٦). U.G. an underground tale: the journey of Edgar Jopson and the first quarter storm generation. Pasig: Anvil Publishing, Inc. ژپنک ٩٧١٢٧١٥٩٠٦. OCLC ٨١١٤٦٠٣٨.

[binubura-105] «Ricky Lee, martial law detainee, on historical revisionism: 'Para akong binubura'». ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١.

[ABS-CBN_News-106] «Victims recall horrors of Marcos' martial law». ABS-CBN News (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[107] «They were tortured under Philippine dictator Ferdinand Marcos SNR. Now they fear their stories are being erased». ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢.

[RocamoraBook-108] Rocamora، Rick (٢٠٢٣). Dark Memories of Torture, Incarceration, Disappearance, and Death under Ferdinand E. Marcos Sr.'s Martial Law. Quezon City. ژپنک ٩٧٩-٨-٢١٨-٩٦٧٥١-٢.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: location missing publisher (بەستەر)

[Inquirer04172017-109] Medina، Kate Pedroso, Marielle (ئەیلوولی ٢٠١٥). «Liliosa Hilao: First Martial Law detainee killed».{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە فرەکان: authors list (بەستەر)

[RachelAGReyes201604122-110] «3,257: Fact checking the Marcos killings, 1975–1985 – The Manila Times Online». www.manilatimes.net. ١٢ی نیسانی ٢٠١٦. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[VirataBioBook-111] Sicat، Gerardo P.؛ Virata، Cesar Enrique Aguinaldo (٢٠١٤). Cesar Virata: life and times; through four decades of Philippine economic history. Diliman, Quezon City: The Univ. of the Philippines Press. ژپنک ٩٧٨-٩٧١-٥٤٢-٧٤١-٨.

[112] Pimentel، Benjamin (٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤). «10 anniversaries Filipinos should remember in 2015». Inquirer (بە ئینگلیزی). لە ٥ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[113] Mathews، Jay (١٠ی نیسانی ١٩٧٨). «Philippine Police Arrest Hundreds To Block Protest». Washington Post. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[MB-114] «'They are scared,' Martial law victim says of surprise Marcos burial». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[115] «Lorenzo Tañada undaunted in line of fire». ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.

[CesM16-116] Oreña-Drilon، Ces (٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠). «The M-16 bullet that changed Fidel Nemenzo's life». ABS-CBN News and Public Affairs. لە ٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[117] Pollard, Vincent Kelly (٢٠٠٤). Globalization, democratization and Asian leadership: power sharing, foreign policy and society in the Philippines and Japan. Ashgate Publishing. لاپەڕە ٥٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٥٤٦-١٥٣٩-٢.

[118] Parnell, Philip C. (٢٠٠٣). «Criminalizing Colonialism: Democracy Meets Law in Manila». لە Parnell, Philip C.؛ Kane, Stephanie C. (eds.). Crime's power: anthropologists and the ethnography of crime. Palgrave-Macmillan. لاپەڕە ٢١٤. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٣٩-٦١٧٩-٢.

[NSM-119] Zunes، Stephen؛ Asher، Sarah Beth؛ Kurtz، Lester (٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩). Nonviolent Social Movements: A Geographical Perspective. Wiley. لاپەڕە ١٢٩. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٧١٨-٠٧٦-٠. لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.

[120] «Speech of President Aquino at the anniversary of Tagumpay ng Bayan, February 16, 2012 (English translation)». Official Gazette of the Republic of the Philippines. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.

[121] Schock، Kurt (١٩٩٩). «People Power and Political Opportunities: Social Movement Mobilization and Outcomes in the Philippines and Burma». Social Problems. ٤٦ (3): ٣٥٥–٣٧٥. doi:١٠.٢٣٠٧/٣٠٩٧١٠٥. ISSN ٠٠٣٧-٧٧٩١. JSTOR ٣٠٩٧١٠٥.

[122] Cruz، Elfren S. «The road to EDSA». Philstar.com. لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.

[123] Vitug، Marites Dañguilan؛ Almonte، Jose T. (٢٣ی شوباتی ٢٠١٥). «Transfer power to the people». Philippine Daily Inquirer (بە ئینگلیزی). لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە.

[124] Fineman، Mark (٢٧ی شوباتی ١٩٨٦). «The 3-Day Revolution: How Marcos Was Toppled». Los Angeles Times.

[peoplepower_eyewitness-125] 1 2 Paul Sagmayao، Mercado؛ Tatad، Francisco S. (١٩٨٦)، People Power: The Philippine Revolution of 1986: An Eyewitness History، Manila, Philippines: The James B. Reuter, S.J., Foundation، OCLC ١٦٨٧٤٨٩٠

[RafaelWhatWasEDSA-126] 1 2 «What was Edsa?». ٢٥ی شوباتی ٢٠١٦.

[Aussie-127] ڤیدیۆ لە یووتیووب

[McCargo-128] McCargo، Duncan (٢٠٠٣)، Media and Politics in Pacific Asia، Routledge (لە 2003 بڵاو کراوەتەوە)، لاپەڕە ٢٠، ژپنک ٩٧٨-٠-٤١٥-٢٣٣٧٥-٠، لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە

[129] Avecilla، Victor (١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧). «Remembering Manila's Mel Lopez». Manila Standard. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[130] Mundo، Sheryl (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩). «It's Atienza vs. Lim Part 2 in Manila». ABS-CBN News. Manila. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە. Environment Secretary Jose "Lito" Atienza will get to tangle again with incumbent Manila Alfredo Lim in the coming 2010 elections.

[131] Legaspi، Amita (١٧ی تەممووزی ٢٠٠٨). «Councilor files raps vs Lim, Manila execs before CHR». GMA News. GMA Network. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.

[132] «Mayor Lim charged anew with graft over rehabilitation of public schools». The Daily Tribune. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢ ھێنراوە.

[133] Ranada، Pia (٤ی ئابی ٢٠١٤). «Pia Cayetano to look into Torre de Manila violations». Rappler. لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[134] Dario، Dethan (٢٨ی نیسانی ٢٠١٧). «Timeline: Tracking the Torre De Manila case». The Philippine Star. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[135] «Duterte says "comfort woman" statue a "constitutional right"». ABS-CBN News. ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[136] «Japan voices regret to Duterte over "comfort women" statue». ABS-CBN Corporation. ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[137] Lopez، Tony (١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦). «Erap's hairline victory». The Standard Philippines. لە ١٨ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[138] «10 Heritage Sites in Manila That Need Your Attention». SPOT.PH.

[139] «NHCP stops Erap's demolition of postwar Santa Cruz Building in Escolta». Philippine Daily Inquirer. ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩.

[140] Jose، Christian San (٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «Almost already gone: Santa Cruz Bldg. in Escolta saved from demolition». NOLISOLI. لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.

[141] Rola، Alyssa. «Rizal Memorial saved from demolition by NHCP». Rappler.

[142] «Estrada declares Manila City government "debt-free" after paying off GSIS arrears». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[143] Tomacruz، Sofia. «Erap leaves Manila in debt by P4.4 billion – COA». Rappler.

[144] Modesto، Catherine A. (١٤ی ئایاری ٢٠١٩). «Isko Moreno is new Manila mayor, defeats "Goliaths" in politics». The Manila Times. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە.

[145] Esguerra، Christian V. (١٤ی ئایاری ٢٠١٩). «Ex-scavenger beats ex-president: Moreno in, Estrada out as Manila mayor». ABS-CBN News. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە.

[146] Maru، Davinci (١٤ی ئایاری ٢٠١٩). «End of an era for Estrada-Ejercito political clan?». ABS-CBN News. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە.

[147] Cabico، Gaea Katreena (١٠ی تەممووزی ٢٠١٩). «Recto: Isko's efforts to fix Manila show charter change not sole solution». The Philippine Star. لە ١١ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[148] «Perks and privileges for Manila senior citizens». BusinessMirror. ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[149] «Moreno signs ordinance granting monthly allowance for qualified PLM, UdM students». CNN Philippines. ٣١ی تەممووزی ٢٠١٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[150] «Students of PLM, UdM start receiving P1,000 allowance from Manila gov't». Philippine Daily Inquirer. ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[151] «The 53 best cities in the world in 2022». Time Out. ١١ی تەممووزی ٢٠٢٢. لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[152] «Manila adjudged as one of world's best cities». Philippine News Agency. ١١ی تەممووزی ٢٠٢٢. لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[MostLoving-153] Manila named world's 'most loving capital city' By Marc Jayson Cayabyab

[154] «Marcos suspends all Manila Bay reclamation projects under review». PhilStar Global. ١١ی ئابی ٢٠٢٣. لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[155] «Manila wants to pursue bay reclamation activities». PhilStar Global. ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[:0-156] Pecson & Rebanal، J. & M. «2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President».

[157] «Geography of Manila». HowStuffWorks. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی شوباتی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.

[158] «Environment – Manila». City-Data. لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[arearef1-159] 1 2 «An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area» (PDF). Philippine Institute of Volcanology and Seismology. ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.

[arearef2-160] 1 2 «Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis» (PDF). Philippine Institute of Volcanology and Seismology and Geoscience Australia. لە ١٦ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.

[161] Guidelines for Settlement Planning In Areas Prone To Flood Disasters (بە ئینگلیزی). UN-HABITAT. لاپەڕە ٧٧. ژپنک ٩٧٨-٩٢-١-١٣١٢٩٦-٦. لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[162] Cabuenas, Jon Viktor D. (٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧). «Waterfront Manila to develop man-made island in Manila Bay». GMA News. GMA Network. لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[163] «4 Manila Bay reclamation projects get greenlight as gov't dispels flooding fears». ABS-CBN News. ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[164] Talabong, Rambo (١٢ی ئایاری ٢٠١٧). «Manila to relocate 7,000 families in esteros». Rappler. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[165] Rambo Talabong (٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧). «Estrada approves building 3 islands at Manila Bay for new commercial district». Rappler. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[166] See, Aie Balagtas (٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧). «Erap OKs fourth reclamation project in Manila Bay». Philippine Daily Inquirer. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[167] «Philippines, Netherlands Sign MOU on Manila Bay Development». National Economic and Development Authority. ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.^{[بەستەری مردووی ھەمیشەیی‍]}

[MNLLN-168] «2015 Annual Financial Reports for Local Government Units (Volume III)». Commission on Audit. لە ڕەسەنەکە لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[169] Santos، Reynaldo Jr. (٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣). «Barangay in numbers». Rappler. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[170] Macairan، Evelyn (١٥ی ئابی ٢٠٠٧). «Manila councilor wants fewer barangays». The Philippine Star. لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[PSAGovPH-2020Legislative-171] 1 2 3 4 5 6 «TABLE 1 Population of Legislative Districts by Province and Selected Highly Urbanized/ Component City: 2020» (PDF). Philippine Statistics Authority. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٥ی شوباتی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[UnendingGrace-172] Tagapagtala، Ang (٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١). «Heralds of Unending Grace – The Martyrs of University of Santo Tomas».

[TopUnis-173] «Which University Has Most Saints?». Top Universities. ٨ی نیسانی ٢٠٢٥.

[PSAGovPH-NCR-2020-174] «NCR by barangay». Philippine Statistics Authority. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[175] «Temperatures drop further in Baguio, MM». The Philippine Star. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.

[176] «Metro Manila temperature soars to 36.2C». ABS-CBN News. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.

[177] «Manila». Jeepneyguide. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی ئابی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.

[DMI-178] Cappelen، John؛ Jensen، Jens. «Filippinerne – Manila, Luzon» (PDF). Climate Data for Selected Stations (1931–1960) (بە دانماركی). Danish Meteorological Institute. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[MVFSUSGS-179] Nelson، Alan R.؛ Personius، Stephen F.؛ Rimando، Rolly E.؛ Punongbayan، Raymundo S.؛ Tungol، Norman؛ Mirabueno، Hannah؛ Rasdas، Ariel (٢٠٠٠). «Multiple Large Earthquakes in the Past 1500 Years on a Fault in Metropolitan Manila, the Philippines». Bulletin of the Seismological Society of America. ٩٠ (1): ٨٤. Bibcode:٢٠٠٠BuSSA..٩٠...٧٣N. doi:١٠.١٧٨٥/٠١١٩٩٩٠٠٠٢. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)

[180] Rimando، Rolly؛ Rolly E. Rimando؛ Peter L.K. Knuepfer (١٠ی شوباتی ٢٠٠٤). «Neotectonics of the Marikina Valley fault system (MVFS) and tectonic framework of structures in northern and central Luzon, Philippines». Tectonophysics. ٤١٥ (1–4): ١٧–٣٨. Bibcode:٢٠٠٦Tectp.٤١٥...١٧R. doi:١٠.١٠١٦/j.tecto.٢٠٠٥.١١.٠٠٩. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)

[Earthquake-181] "Fire and Quake in the construction of old Manila" February 3, 2013 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. The Frequency of Earthquakes in Manila. Retrieved November 22, 2013.

[City-182] 1 2 "The City of God: Churches, Convents and Monasteries" Discovering Philippines. Retrieved July 6, 2011.

[183] Delos Reyes, P. J., et al. (2018). A synthesis and review of historical eruptions at Taal Volcano, Southern Luzon, Philippines. Philippine Journal of Science, 147(2), 291-308.

[AOML_FAQ_B2-184] Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory, Hurricane Research Division. «Frequently Asked Questions: What are the upcoming tropical cyclone names?». NOAA. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ ھێنراوە.

[Ondoy-185] Tharoor، Ishaan (٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩). «The Manila Floods: Why Wasn't the City Prepared?». Time. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.

[186] «Situation Report: Ondoy» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٣٠ی ئایاری ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.

[Inquirer-187] «Manila's 'last lung'». Inquirer.net. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[188] Asian Green City Index (PDF). Munich, Germany: Economist Intelligence Unit, sponsored by Siemens. ٢٠١١. لاپەڕە ٨٠. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[189] Centre، European Commission-Joint Research. «The Future of Cities». European Commission. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[190] Public Parks and Open Spaces: A Planning & Development Guide (PDF). The Alliance for Safe, Sustainable & Resilient Environments (ASSURE). لاپەڕە ٢–٣.

[phil-191] «Arroceros forest park should be preserved». The Philippine Star. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[UNcyberbus-192] «City Profiles:Manila, Philippines». United Nations. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئابی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.

[193] Alave، Kristine L. (١٨ی ئابی ٢٠٠٤). «Metro Manila Air Polluted Beyond Acceptable Levels». Clean Air Initiative – Asia. Manila: Cleanairnet.org. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.

[194] «Air quality in Manila». IQAir. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی شوباتی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی شوباتی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[195] Guzman، Lawrence (١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦). «Pasig now one of world's most polluted rivers». Philippine Daily Inquirer. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی ئابی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.

[196] Badilla، Nelson (٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧). «Quezon City, Manila, Caloocan biggest waste producers». The Manila Times. لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[197] «Meet the team trying to clear up one of the world's most polluted rivers». World Economic Forum (بە ئینگلیزی). لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[pianews-198] Santelices، Menchit. «A dying river comes back to life». Philippine Information Agency. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی ئازاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە.

[199] «Estero de San Miguel: The great transformation». Yahoo! Philippines. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە.

[200] Mayuga، Jonathan (١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩). «DENR, 12 agencies to craft Manila Bay rehab plan». BusinessMirror. لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[201] Santos G.، Tina (١ی شوباتی ٢٠١٩). «Manila Bay Still Unsafe For Bathers». Philippine Daily Inquirer. لە ١ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[202] Adams، Thomas (تشرینی دووەمی ٢٠٠٤). Early Urban Planning (بە ئینگلیزی). Taylor & Francis. لاپەڕە ٢٠١. ژپنک ٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٠٩٤-٠. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[203] Alcazaren، Paulo (٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٢). «Sta. Mesa: Manila's northeastern edge». The Philippine Star. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[204] World and Its Peoples: Eastern and Southern Asia (بە ئینگلیزی). Marshall Cavendish. ٢٠٠٧. لاپەڕە ١٢٦١. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٦١٤-٧٦٤٢-٩. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[205] Byrne، Denis Richard (٢٠٠٧). Surface Collection: Archaeological Travels in Southeast Asia (بە ئینگلیزی). Rowman Altamira. لاپەڕە ٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٥٩١-١٠١٨-٢. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[Wernstedt-1967-206] Wernstedt، Frederick L.؛ Spencer، Joseph Earle (١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧). The Philippine Island World: A Physical, Cultural, and Regional Geography (بە ئینگلیزی). University of California Press. لاپەڕە ٣٨٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٣٥١٣-٣. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[207] «Pending Philippine UNESCO Nominations or Applications».

[208] «Manila : : Architecture». Encyclopædia Britannica. لە January 29, 2015 ھێنراوە.

[209] Art: Perception & Appreciation (بە ئینگلیزی). Goodwill Trading Co., Inc. لاپەڕە ٢٩٢. ژپنک [[Special:BookSources/978-971 -11-0933-2|٩٧٨-٩٧١ -١١-٠٩٣٣-٢]]. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە. {{cite book}}: line feed character لە |ژپنک= لە 8 (یارمەتی)

[210] Harper، Bambi L. (٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١). «An architect named Roxas». Philippine Daily Inquirer. لاپەڕە ٩. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە – لەڕێگەی Google News.

[211] Martinez، Melanio L. Jr. (١٠ی ئایاری ٢٠٢٢). «Juan Arellano and the Bulacan Provincial Capitol Building». The Manila Times (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[212] Ronquillo، Aaron (٣٠ی ئابی ٢٠٢٢). «Tomas Mapua — first Philippine architect». The Manila Times (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[213] Deocampo، Nick (٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧). Film: American Influences on Philippine Cinema (بە ئینگلیزی). Anvil Publishing, Inc. ژپنک ٩٧٨-٩٧١-٢٧-٢٨٩٦-٩. لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[214] «Escolta Street tour shows retro architecture and why it's worth reviving as a gimmick place». News5. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئازاری ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.

[215] Jenny F. Manongdo (١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦). «Culture agency moves to restore "Manila, Paris of the East" image». Manila Bulletin. لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[216] «Let's bring back the glory days of Manila with the rehabilitation of the Met!». Coconuts Manila. ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦. لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[217] Lila Ramos Shahani (١١ی ئایاری ٢٠١٥). «Living on a Fault Line: Manila in a 7.2 Earthquake». The Philippine Star. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئایاری ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە.

[218] «2024 Census of Population (POPCEN) Population Counts Declared Official by the President». 17ی تەممووزی 2025. لە 18ی تەممووزی 2025 ھێنراوە.

[PSA15–13-219] Census of Population (2015). «National Capital Region (NCR)». Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. PSA. {{cite encyclopedia}}: |ڕێکەوتی سەردان= پێویستی بە |ناونیشان= ھەیە (یارمەتی); بەستەری دەرەکی لە |chapterurl= (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |chapterurl= چاوپۆشیی لێ کرا (|chapter-url= پێشنیار کراوە) (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە ژمارەیییەکان: authors list (بەستەر)

[NSO10–13-220] Census of Population and Housing (2010). «National Capital Region (NCR)». Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. NSO. {{cite encyclopedia}}: |ڕێکەوتی سەردان= پێویستی بە |ناونیشان= ھەیە (یارمەتی); بەستەری دەرەکی لە |chapterurl= (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |chapterurl= چاوپۆشیی لێ کرا (|chapter-url= پێشنیار کراوە) (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە ژمارەیییەکان: authors list (بەستەر)

[NSO07-13-221] Censuses of Population (1903–2007). «National Capital Region (NCR)». Table 1. Population Enumerated in Various Censuses by Province/Highly Urbanized City: 1903 to 2007. NSO. {{cite encyclopedia}}: بەستەری دەرەکی لە |chapterurl= (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |chapterurl= چاوپۆشیی لێ کرا (|chapter-url= پێشنیار کراوە) (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە ژمارەیییەکان: authors list (بەستەر) ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر)

[222] «2024 Census of Population (POPCEN) Population Counts Declared Official by the President». 17ی تەممووزی 2025. لە 18ی تەممووزی 2025 ھێنراوە.

[manilapop-223] «Manila – The city, History, Sister cities» (PDF). Cambridge Encyclopedia. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە. (from Webcite archive)

[224] «The Philippines: The Spanish Period». Encyclopædia Britannica. لە ٨ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[225] Lorenzana، Jozon A. (٢٠٠٨). «Being Indian in Post-colonial Metro Manila: Ethnic Identities, Class, Race and the Media». Philippine Sociological Review. ٥٦: ٥٦–٧٩. JSTOR ٢٣٩٠٢٩٣٣.

[226] Go، Matthew C. (١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨). «An Admixture Approach to Trihybrid Ancestry Variation in the Philippines with Implications for Forensic Anthropology». Human Biology (بە ئینگلیزی). ٢٣٢ (3): ١٧٨. doi:١٠.١٣١١٠/humanbiology.٩٠.٣.٠١. PMID ٣٣٩٤٧١٧٤. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە. Filipinos appear considerably admixed with respect to the other Asian population samples, carrying on average less Asian ancestry (71%) than our Korean (99%), Japanese (96%), Thai (93%), and Vietnamese (84%) reference samples. We also revealed substructure in our Filipino sample, showing that the patterns of ancestry vary within the Philippines—that is, between the four differently sourced Filipino samples. Mean estimates of Asian (76%) and European (7%) ancestry are greatest for the cemetery sample of forensic significance from Manila.

[PhilippineAnthropologyStudy-227] 1 2 3 Go MC، Jones AR، Algee-Hewitt B، Dudzik B، Hughes C (٢٠١٩). «Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1». Human Biology (بە ئینگلیزی). ٢ (4). University of Florida Press: ٢٩٣–٣٠٣. doi:١٠.٥٧٤٤/fa.٢٠١٩.١٠٠٥. S2CID ١٥٩٢٦٦٢٧٨. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە. [Page 1] ABSTRACT: Filipinos represent a significant contemporary demographic group globally, yet they are underrepresented in the forensic anthropological literature. Given the complex population history of the Philippines, it is important to ensure that traditional methods for assessing the biological profile are appropriate when applied to these peoples. Here we analyze the classification trends of a modern Filipino sample (n = 110) when using the Fordisc 3.1 (FD3) software. We hypothesize that Filipinos represent an admixed population drawn largely from Asian and marginally from European parental gene pools, such that FD3 will classify these individuals morphometrically into reference samples that reflect a range of European admixture, in quantities from small to large. Our results show the greatest classification into Asian reference groups (72.7%), followed by Hispanic (12.7%), Indigenous American (7.3%), African (4.5%), and European (2.7%) groups included in FD3. This general pattern did not change between males and females. Moreover, replacing the raw craniometric values with their shape variables did not significantly alter the trends already observed. These classification trends for Filipino crania provide useful information for casework interpretation in forensic laboratory practice. Our findings can help biological anthropologists to better understand the evolutionary, population historical, and statistical reasons for FD3-generated classifications. The results of our study indicate that ancestry estimation in forensic anthropology would benefit from population-focused research that gives consideration to histories of colonialism and periods of admixture.

[Hefner-228] 1 2 3 Go، Matthew C.؛ Hefner، Joseph T. (١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠). «Morphoscopic ancestry estimates in Filipino crania using multivariate probit regression models». American Journal of Biological Anthropology. ١٧٢ (3): ٣٨٦–٤٠١. Bibcode:٢٠٢٠AJPA..١٧٢..٣٨٦G. doi:١٠.١٠٠٢/ajpa.٢٤٠٠٨. PMID ٣١٩٤٣١٣٩. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)

[229] Doeppers، Daniel F. (١٩٩٤). «Tracing the Decline of the Mestizo Categories in Philippine Life in the Late 19th Century». Philippine Quarterly of Culture and Society. ٢٢ (2): ٨٢. JSTOR ٢٩٧٩٢١٤٩.

[230] Hedman، Eva-Lotta؛ Sidel، John (٢٠٠٥). Philippine Politics and Society in the Twentieth Century: Colonial Legacies, Post-Colonial Trajectories. Routledge. لاپەڕە ٧١. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٤-٧٥٤٢١-٢. لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[231] Steinberg، David Joel (٢٠١٨). «Chapter – 3 A SINGULAR AND A PLURAL FOLK». THE PHILIPPINES A Singular and a Plural Place. Routledge. لاپەڕە ٤٧. doi:١٠.٤٣٢٤/٩٧٨٠٤٢٩٤٩٤٣٨٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٣٧٥٥-٥. The cultural identity of the mestizos was challenged as they became increasingly aware that they were true members of neither the Indio nor the Chinese community. Increasingly powerful but adrift, they linked with the Spanish mestizos, who were also being challenged because after the Latin American revolutions broke the Spanish Empire, many of the settlers from the New World, Caucasian Creoles born in Mexico or Peru, became suspect in the eyes of the Iberian Spanish. The Spanish Empire had lost its universality.

[232] Doeppers، Daniel F. (١٩٩٤). «Tracing the Decline of the Mestizo Categories in Philippine Life in the Late 19th Century». Philippine Quarterly of Culture and Society. ٢٢ (2): ٨٠–٨٩. ISSN ٠١١٥-٠٢٤٣. JSTOR ٢٩٧٩٢١٤٩.

[233] «Population estimates for Metro Manila, Philippines, 1950–2015». books.mongabay.com.

[234] «Profile of Makati City» (PDF). Makati City Government.

[235] Mercurio، Richmond S. «Philippine cities with over 1M population to nearly triple by 2025». The Philippine Star. لە ٨ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[236] «More than 3 million Chinese allowed entry into Philippines since 2016 – Immigration data». The Philippine Star. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[rapplerdrugtrade-237] Ranada، Pia (٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦). «A look at the state of crime, drugs in the Philippines». Rappler. Rappler. لە ٢٦ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[238] «Top 15 cities with highest index crimes». ABS-CBN News. ١ی نیسانی ٢٠١٦. لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[239] Aberia, Jaimie Rose (٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧). «Crime rate in Manila drops by 38% for past 12 months». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[240] Casas, Bill (٢٢ی ئابی ٢٠١٧). «MPD is top NCR police district». Manila Standard. لە ٣ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە.

[RELIGION-241] 1 2 «Manila ("Maynila")» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.

[242] «Manila churches under tight guard». The Manila Times. ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[wow-243] «Wow Philippines: Manila-Cosmopolitan City of the Philippines». Department of Tourism. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.

[244] Madarang، Rhea Claire (١٥ی نیسانی ٢٠١٤). «8 beautiful Metro Manila churches for Visita Iglesia». Rappler. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی تەممووزی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[245] «Baroque Churches of the Philippines». UNESCO World Heritage Centre (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[246] «House Honors Iglesia Ni Cristo on 108th Founding Anniversary». House of Representatives of the Philippines. ٨ی ئابی ٢٠٢٢. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[247] «Religious group na MCGI, namigay ng food packs sa Manila Police District». RMN Networks. ٢٦ی ئایاری ٢٠٢١. لە ٨ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[248] Veer، Peter van der (١٩ی ئایاری ٢٠١٥). Handbook of Religion and the Asian City: Aspiration and Urbanization in the Twenty-First Century (بە ئینگلیزی). Univ of California Press. لاپەڕە ٧٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٨١٢٢-٦. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[whl-249] «World Heritage: San Sebastian Church». Tentative List for the World Heritage List. UNESCO. لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٠٨ ھێنراوە.

[250] Calvelo، George (٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢). «Seng Guan temple prepped for Lunar New Year». ABS-CBN News. لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[251] Saludes، Mark (٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «Manila tour promotes closer Muslim-Christian ties - UCA News». Union of Catholic Asian News (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[252] Macapagal، Tony (٨ی شوباتی ٢٠١٧). «Manila dads hail fast CTO service». The Standard. لە ١١ی شوباتی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[PSA-10LargerstEconomy-253] «Institutionalizing the Provincial Product Accounts: PSA Releases the 2024 Economic Performance of 82 Provinces and 33 Highly Urbanized Cities». Philippine Statistics Authority. ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[254] «2022 Rankings of Highly Urbanized Cities». Cities and Municipalities Competitiveness Index. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[255] Rex Remitio (١٧ی تەممووزی ٢٠١٥). «Manila is Philippines' most competitive city – NCC». CNN Philippines. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئابی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[256] «City of Manila's Economy Records a 2.2 Percent Growth in 2023» (PDF). Philippine Statistics Authority. ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[257] «Quezon City Posts 4.5 Percent GDP Growth in 2023; Leading NCR's Economy with 19.3 Percent Share». Philippine Statistics Authority. ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[258] «Plan to turn Chinatown into BPO hub gains ground». ABS-CBN News. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.

[pse-259] «International Container Terminal Services Inc». Philippine Stock Exchange. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. {{cite web}}: نرخی |ناونیشانی ئەرشیڤ= بپشکنە (یارمەتی)

[forbes-260] «Asia's 200 Best Under A Billion: International Container Terminal Services». Forbes. ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.

[261] Roberts، Toby؛ Williams، Ian؛ Preston، John (٢٠٢١). «The Southampton system: A new universal standard approach for port-city classification». Maritime Policy & Management. ٤٨ (4): ٥٣٠–٥٤٢. doi:١٠.١٠٨٠/٠٣٠٨٨٨٣٩.٢٠٢٠.١٨٠٢٧٨٥. S2CID ٢٢٥٥٠٢٧٥٥.

[262] «Food Processing Ingredients Annual» (PDF). Foreign Agricultural Service. ١ی نیسانی ٢٠٢٤. لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[263] «Estrada: Oil depot closed by July 15». Philippine Daily Inquirer. ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.

[264] «Pandacan oil depot "decontamination" pushed after Big 3 exit». Philippine Daily Inquirer. ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.

[265] «Finally, Pandacan oil depot dismantled». The Manila Times (بە ئینگلیزی). ١٧ی ئابی ٢٠١٥. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[266] Lectura، Lenie (٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «SMC wants to turn Pandacan oil depot into bus, food terminal». BusinessMirror. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[encarta-267] 1 2 MSN Encarta: Manila. MSN Encarta. لە ڕەسەنەکە لە October 28, 2009 ئەرشیڤ کراوە. لە March 4, 2014 ھێنراوە.

[Manila_Bulletin-268] «MB Website». Manila Bulletin.

[memorial-269] Andrade, Jeannette (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧). «Lino Brocka, 3 others installed on remembrance wall». Philippine Daily Inquirer. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئایاری ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە.

[270] «COMPANY PROFILE». 96.3 Easy Rock. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[BSP-271] «BSP Website». Central Bank of the Phils.

[Unilever_Phils-272] «Unilever Philippines». Unilever. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی ئازاری ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی نیسانی ٢٠١٤ ھێنراوە.

[274] «10 Best Places to Visit in Manila with Kids». Gofamgo. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)

[TourismAct-275] داڕێژە:Cite PH act

[276] Gwen de la Cruz (١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «FAST FACTS: Rizal Park». Rappler. لە ٧ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.

[277] «Rizal Park». WordTravels. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.

[278] Aning، Jerome (١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢). «Vatican City can fit in Rizal Park». Philippine Daily Inquirer (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[279] Jovic Lee (٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤). «Intramuros cocheros: Hooves, history and hope for a fare hike». Philippine Daily Inquirer. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.

[280] Cortés، Carlos E. (١٥ی ئابی ٢٠١٣). Multicultural America: A Multimedia Encyclopedia (بە ئینگلیزی). SAGE Publications. لاپەڕە ٤٨٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٥٢٢-٧٦٢٦-٧. لە ١٩ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[281] «Medical Tourism, Treatments and Surgery in Manila». World Guides. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.

[282] Edgardo S. Tugade (١ی حوزەیرانی ٢٠١٤). «Challenges to PH medical tourism». The Manila Times. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.

[283] «Manila 11th most attractive shopping destination in Asia Pacific –study – Yahoo! News Philippines». Ph.news.yahoo.com. ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢. لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.

[284] Arveen، Kim (٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢). «Manila outperforms 15 Asian cities in "shopping" index – Yahoo! News Philippines». Ph.news.yahoo.com. لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.

[285] Macas، Trisha (١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤). «Divisoria shopping guide: Where to shop for what in Manila's shopping mecca». GMA News Online (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[286] «What NOT to buy in Divisoria». Rappler. ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[287] «Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station». ABS-CBN News. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.

[288] «More cops on Manila streets». Tempo. ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧. لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[289] «Quiapo: "Old Downtown" Manila». Pulitzer Center (بە ئینگلیزی). ١٢ی ئابی ٢٠١١. لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[290] «Manila». Robinsons Malls. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئازاری ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.

[291] «Miss Earth candidates visits 100 Revolving Restaurant». لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.

[292] «Sanso mural hails 70-year friendship with Henry Sy». Philippine Daily Inquirer. ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧. لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە – لەڕێگەی Google News.

[293] Layug، Benjamin (٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١). «The Museum of the Filipino People reopens its doors». BusinessMirror. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[294] Nicolas، Jino (١٧ی ئایاری ٢٠١٨). «National Museum of Natural History: A focus on biodiversity». BusinessWorld. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی ئایاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[295] «Philippines». Simmons University. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[296] «Other Executive Offices (OEOs); National Library of the Philippines; Strategic Objectives» (PDF). Department of Budget and Management. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[297] Villafuerte، Din M. (٢ی ئازاری ٢٠١٩). «Water runs deep at Museo El Deposito». Philippine Daily Inquirer (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئازاری ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[298] «About Us». Museum of Contemporary Art and Design. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی شوباتی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[299] «Home». UST Museum. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[300] «About Us». UP Museum of a History of Ideas. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[301] Mawis، Arch Vittoria Lou (١٠ی شوباتی ٢٠١٨). «The house that Tsinoys built». Philippine Daily Inquirer (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[302] Rocamora، Joyce Ann L. (١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «Visita Intramuros: Reintroducing Manila's tourism belt». Philippine News Agency (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[303] «Metropolitan Museum of Manila». ASEF culture360 (بە ئینگلیزی). Asia-Europe Museum Network. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[304] «Contact Information». Museo Pambata. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی ئایاری ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[305] «Museo Pambata». ASEF culture360 (بە ئینگلیزی). Asia-Europe Museum Network. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[306] «2021 Implementing Rules and Regulations (IRR) of Presidential Decree No. 1616, as Amended» (PDF). Official Gazette of the Republic of the Philippines. Intramuros Administration. لاپەڕە ٤٩. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[307] «Built Heritage Tradition of the Sta. Ana Church». National Museum of the Philippines. ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١. لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[308] Godinez، Bong (٢٧ی شوباتی ٢٠٢١). «Catch a Lenten exhibit at the reopened San Agustin Museum in Intramuros, Manila». GMA Entertainment (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[309] Soliman، Michelle Anne P. (٧ی ئایاری ٢٠١٩). «Filipino faith and artistry at the Museo de Intramuros». BusinessWorld. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[310] «Manila: Sports». لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.

[311] Terrado، Reuben (١٣ی تەممووزی ٢٠٢٢). «Five times the Philippines reigned as FIBA Asia Cup champion». Sports Interactive Network Philippines (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[312] Terrado، Reuben (٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠). «Remembering that grand slam-winning Stag team in the PBL». Spin.ph (بە ئینگلیزی). لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[313] «Manila routes Cebu, 96-70». Manila Standard. ٨ی ئازاری ١٩٩٨. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە – لەڕێگەی Google News.

[314] «Manila is 1999 MBA Champion». Newsflash.org. ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[315] Talao، Tito (١٠ی ئازاری ٢٠٠٤). «Baseball loses no time in preparing for SEAG». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە.

[316] «World Cup of Pool begins». ABS-CBN News. ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە.

[317] Fenix، Ryan (٤ی حوزەیرانی ٢٠١١). «All systems go for Azkals' World Cup qualifier at Rizal Memorial». Interaksyon.com. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. {{cite news}}: نرخی |ناونیشانی ئەرشیڤ= بپشکنە (یارمەتی)

[318] «Teams ready for RWC Qualifiers in Manila». Rugbyworldcup.com. ١٤ی نیسانی ٢٠١٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی نیسانی ٢٠١٢ ھێنراوە.

[319] Roque، EJ (٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «Palace declares June 24 holiday in Manila». Philippine News Agency (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[320] «Living in Manila». InterNations. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[321] Nicolas، Jino (٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨). «A blend of old and new Manila». BusinessWorld. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[322] «Jan 9 is holiday in Manila due to Traslacion». ABS-CBN News. ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧. لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[323] Luci-Atienza، Charissa؛ Cahiles-Magkilat، Bernie (٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩). «Feast of Sto. Niño de Tondo». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[324] Marquez، Oliver (١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧). «Viva Sto. Nino De Pandacan». Philippine News Agency (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[325] Siytangco، AJ؛ Hermoso، Christina (١١ی ئایاری ٢٠١٩). «Feast of Our Lady of the Abandoned, Saint Pancras». Manila Bulletin. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی ئایاری ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[326] «Manila Hotel holds Flores de Mayo procession». BusinessWorld. ٢٨ی نیسانی ٢٠١٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[327] «Proclamation No. 1105, s. 2015». Official Gazette of the Republic of the Philippines. ٢٠ی ئابی ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[328] #invoke:citation/CS1

[329] #invoke:citation/CS1

[2019audit-330] 1 2 3 داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[331] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[332] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[333] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[334] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[335] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[Morley-2018-336] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[337] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[338] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[339] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[340] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[341] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[342] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[343] داڕێژە:Cite thesis

[344] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[345] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[346] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[347] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[348] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[349] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[350] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[351] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[352] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[353] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[354] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[355] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[356] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[10points-357] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[358] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[359] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[360] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[361] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[362] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[363] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[364] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[365] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[366] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[367] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[368] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[369] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[370] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[371] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[372] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[373] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[374] Archived at Ghostarchive and the داڕێژە:بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی: داڕێژە:بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی

[375] داڕێژە:Cite report

[376] داڕێژە:بیرخستنەوە

[377] داڕێژە:بیرخستنەوە

[378] داڕێژە:بیرخستنەوە

[379] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[380] داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوورناڵ

[381] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[382] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[383] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[384] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[385] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[386] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[387] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[388] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[389] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[390] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[391] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[392] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[393] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[394] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[395] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[396] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[397] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[398] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[399] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[Ricklefs-2010-400] 1 2 داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[PACUOrg-MemberSchools-401] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[402] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[403] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[404] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[405] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[406] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[:1-407] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[About_Manila:_Sister_Cities-408] 1 2 3 4 5 6 7 8 داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[409] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[410] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[411] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[ChinaEmbassyOrg-412] 1 2 داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[413] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[414] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[415] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[416] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[417] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[418] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[PrefKyotoJP-419] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[Business_Partner_Cities_PC-420] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[Shanghai_twinnings-421] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[422] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[423] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[JapanCLAIRSingapore-424] 1 2 داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[425] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[426] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[hermanadas-427] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[Nice_Jumellage-428] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[429] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[430] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[SC-431] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[432] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[433] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[434] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[435] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[436] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[SCI-437] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[438] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[439] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[440] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[441] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[DFAGovPH-ForeignConsulates-442] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[2] ئەو دەرگەیەی ناو ماکاتی (en) بریتییە لە گۆڕستانی باشووری مانیلا (en).

[3] ئەو دەرگەیەی ناو ماکاتی (en) بریتییە لە گۆڕستانی باشووری مانیلا (en).

[12] /məˈnɪlə/ ( گوێگرتن) mə-NIL-ə; بە Filipino: Maynila، IPA: [maɪˈniː.lɐʔ]

[13] بە Filipino: Lungsod ng Maynila، IPA: [luŋˈsod nɐŋ maɪˈniː.lɐʔ]

[41] ئەمە ھاندرا بە دۆزینەوەی وێنەیەکی پیرۆزی ناوخۆیی، واتە، مادۆنایەکی ڕەش کە سەرچاوەکەی نەزانراوە؛ تیۆرییەک ھەیە کە لە ماکاوی پورتوگالییەوە ھاتووە، تیۆرییەکی تر ئەوەیە کە خوداوەندێکی تانتریکە و لەلایەن دانیشتووانە ڕەسەنەکانەوە بە شێوەیەکی پاگان-ھیندوو دەپەرسترا و لە شکاندنی وێنە پیرۆزەکان لەلایەن سوڵتاننشینی برونێیەوە ڕزگاری بوبوو. ئەم وێنەیە بە سروشتێکی مریەمی لێکدرایەوە، و لە کاتی گەشتی میگێل دێ لێگازپیدا دۆزرایەوە و لە کۆتاییدا، دەروێشێکی مەکسیکی کڵێسایەکی لە دەوری ئەو وێنەیە دروست کرد.

[Manila_Note_II-273] ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Manila Note II" نەدراوە

[١]

[ا]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[ب]

[پ]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]

[١٤]

[١٥]

[١٦]

[١٧]

[١٨]

[١٩]

[٢٠]

[٢١]

[٢٢]

[٢٣]

[٢٤]

[٢٥]

[٢٦]

[٢٧]

[٢٨]

[٢٩]

[٣٠]

[٣١]

[٣٢]

[٣٣]

[٣٤]

[٣٥]

[٣٦]

[ت]

[٣٧]

[٣٨]

[٣٩]

[٤٠]

[٤١]

[٤٢]

[٤٣]

[٤٤]

[٤٥]

[٤٦]

[٤٧]

[٤٨]

[٤٩]

[٥٠]

[٥١]

[٥٢]

[٥٣]

[٥٤]

[٥٥]

[٥٦]

[٥٧]

[٥٨]

[٥٩]

[٦٠]

[٦١]

[٦٢]

[٦٣]

[٦٤]

[٦٥]

[٦٦]

[٦٧]

[٦٨]

[٦٩]

[٧٠]

[٧١]

[٧٢]

[٧٣]

[٧٤]

[٧٥]

[٧٦]

[٧٧]

[٧٨]

[٧٩]

[٨٠]

[٨١]

[٨٢]

[٨٣]

[٨٤]

[٨٥]

[٨٦]

[٨٧]

[٨٨]

[٨٩]

[٩٠]

[٩١]

[٩٢]

[٩٣]

[٩٤]

[٩٥]

[٩٦]

وشەناسی

مەی-نیلا

مەی-نیلاد

مێژوو

مێژووی سەرەتایی

سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانی

سەردەمی دەسەڵاتی ئەمریکا

داگیرکاریی ژاپۆن

سەردەمی دوای جەنگ و سەربەخۆیی

سەردەمی یاسای سەربازی

شۆڕشی ھێزی گەل

سەردەمی ھاوچەرخ

جوگرافیا

بارانگای و ناوچەکان

ئاووھەوا

مەترسییە سروشتییەکان

پارکەکان و شوێنە سەوزەکان

پیسبوون

دیمەنی شار

تەلارسازی

دیمۆگرافیا

زمان

تاوان

ئایین

مەسیحییەت

ئایینەکانی تر

ئابووری

گەشتیاری

بازاڕکردن

کەلتوور

مۆزەخانەکان

وەرزش

ڤیستیڤاڵەکان و پشووەکان

حکوومەت

حکوومەتی خۆجێیی

حکوومەتی نیشتمانی

دارایی

ژێرخان

نیشتەجێبوون

گواستنەوە

ئاو و کارەبا

چاودێری تەندروستی

پەروەردە

شارە دەستەخوشکەکان

ئاسیا

ئەورووپا

ئەمریکاکان

ئۆقیانووسیا

پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان

کەسایەتییە دیارەکان

بڕوانە ھەروەھا

تێبینییەکان

سەرچاوەکان

سەرچاوەکانی تر

بەستەرە دەرەکییەکان