سینگاپوور

کۆماری سینگاپوور (بە زمانە فەرمییەکانی تر) بە مالایی Republik Singapura بە Tamil சிங்கப்பூர் குடியரசு Ciṅkappūr Kuṭiyaracu بە چینی 新加坡共和国 Xīnjiāpō Gònghéguó
پەڕگە:State Crest of Singapore.png ئاڵا
دروشم: Majulah Singapura (مالایی) "بەرەو پێشەوە سینگاپوور"
سروود: Majulah Singapura (مالایی) "بەرەو پێشەوە سینگاپوور"
[[File: |250px |center |alt= ھەڵکەوتەی  سینگاپوور  (green) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا | ھەڵکەوتەی  سینگاپوور  (green) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا ]] ھەڵکەوتەی  سینگاپوور  (green) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پایتەخت		سینگاپوور (شار-دەوڵەت)
گەورەترین ناوچەی نەخشەدانان بەپێی دانیشتووان		تامپینیس
زمانە فەرمییەکان		ئینگلیزی مالایی ماندارین تامیلی
زمانی نیشتمانی		مالایی
گرووپە ڕەگەزییەکان (٢٠٢٣)		٧٤٫٣٪ چینی ١٣٫٥٪ مالایی ٩٫٠٪ ھیندی ٣٫٢٪ ئەوانی تر
ناوی هاووڵاتی		سینگاپووری
دەوڵەت		کۆماری پەرلەمانیی یەکگرتوو
-	سەرۆک کۆمار	ثارمان شانموگاراتنام
-	سەرۆک وەزیران	لۆڕێنس وۆنگ
یاسادانەر		پەرلەمان
سەربەخۆیی		لە شانشینی یەکگرتوو و مالیزیا
-	خۆبەڕێوەبەری	٣ی حوزەیرانی ١٩٥٩
-	ڕێکەوتننامەی مالیزیا	١٦ی ئەیلوولی ١٩٦٣
-	ڕاگەیاندنی سینگاپوور	٩ی ئابی ١٩٦٥
ڕووبەر
-	سەرجەم	٧٤٤٫٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٧٦ەم) ٢٨٧ مایلی چوارگۆشە
-	ئاو (%)	١٫٤٣٪
ژمارەی دانیشتوان
-	بەراوردی ٢٠٢٥	6,110,200 (١١١ەم)
-	چڕی	8,290 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣یەم) autoکەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP)		بەراوردی ٢٠٢٦
-	سەرجەم	١٫٠٦٣ تریلیۆن دۆلار (٣٤ەم)
-	سەرانە	١٧٣٬٧٠٨ دۆلار (١ەم)
GDP (nominal)		بەراوردی ٢٠٢٦
-	سەرجەم	٦٥٩٫٥٧٢ ملیار دۆلار (٢٧ەم)
-	سەرانە	١٠٧٬٧٥٨ دۆلار (٤ەم)
Gini (٢٠٢٣)		43.3
HDI (٢٠٢٣)		0.946 (١٣یەم)
دراو		دۆلاری سینگاپووری (S$) (SGD)
ناوچەی کاتی		SGT (UTC+8)
شێوازەکانی ڕێکەوتنووسین		dd-mm-yyyy (AD)
کۆدی ISO 3166		SG
پاوانی ئینتەرنێت		.sg .新加坡 .சிங்கப்பூர்
کۆدی تەلەفۆن		+٦٥

سینگاپوور، بە فەرمی کۆماری سینگاپوور، وڵاتێکی دوورگەیییە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا. خاکەکەی لە دوورگەیەکی سەرەکی، زیاتر لە ٦٠ دوورگە و دوورگۆچکەی مانگی دەستکرد (پاشکۆ)، و یەک دوورگۆچکەی دەرەکی پێکھاتووە. وڵاتەکە نزیکەی یەک ھێڵی پانی (١٣٧ kiloمەتر or ٨٥ میل) لە باکووری کەمەرەی زەوییەوە دوورە، لە نزیک نووکی باشووری نیمچەدوورگەی مالایەوە، و ھاوسنوورە لەگەڵ گەرووی مالاکا لە ڕۆژاوا، گەرووی سینگاپوور لە باشوور شانبەشانی دوورگەکانی ڕیاو لە ئیندۆنیزیا، دەریای باشووری چین لە ڕۆژھەڵات و گەرووی جۆھۆر شانبەشانی ویلایەتی جۆھۆر لە مالیزیا لە باکوورەوە.

لە مێژووی دێرینیدا، سینگاپوور ناوەندێکی بازرگانیی دەریایی بوو کە بە تەماسێک دەناسرێت؛ دواتر، بەشێکی سەرەکی بوو لە چەندین ئیمپراتۆریەتیی دەریاییی یەک لە دوای یەک. سەردەمی ھاوچەرخی لە ساڵی ١٨١٩ دەستی پێکرد، کاتێک ستامفۆرد ڕافڵز سینگاپووری وەک بنکەیەکی بازرگانیی ناوەندیی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی دامەزراند. لە ساڵی ١٨٦٧، سینگاپوور وەک بەشێک لە نیشینگە گەروویییەکان کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی بەریتانیا. لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا، سینگاپوور لە ساڵی ١٩٤٢ لەلایەن ژاپۆنەوە داگیرکرا و دوای خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن لە ساڵی ١٩٤٥ وەک کۆلۆنییەکی شاھانە گەڕێنرایەوە بۆ بەریتانیا. سینگاپوور لە ساڵی ١٩٥٩ خۆبەڕێوەبەریی بەدەستھێنا و لە ساڵی ١٩٦٣ بووە بەشێک لە فیدراسیۆنی نوێی مالیزیا، شانبەشانی مالایا، بۆرنیۆی باکوور و ساراواک. جیاوازییە ئایدۆلۆژییەکان دوو ساڵ دواتر بوونە ھۆی دەرکردنی سینگاپوور لە فیدراسیۆنەکە؛ و لە ساڵی ١٩٦٥ بوو بە وڵاتێکی سەروەری سەربەخۆ. دوای ساڵانی سەرەتاییی پشێوی و سەرەڕای نەبوونی سەرچاوەی سروشتی و ناوچەی پاڵپشت، نەتەوەکە بە خێرایی گەشەی کرد و بوو بە یەکێک لە چوار پڵنگەکەی ئاسیا.

وەک وڵاتێکی زۆر پێشکەوتوو، سینگاپوور خاوەنی بەرزترین تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیییە بۆ ھەر تاکێک لەسەر بنەمای یەکسانیی ھێزی کڕین لە جیھاندا و تاکە وڵاتە لە ئاسیادا کە ھەڵسەنگاندنی قەرزی سەروەریی AAAی لە سەرجەم ئاژانسە سەرەکییەکانی ھەڵسەنگاندنەوە ھەیە. وەک بەھەشتی باج دەناسرێت، ناوەندێکی سەرەکیی فڕۆکەوانی، دارایی و کەشتیوانیی دەریایییە و بەردەوام وەک یەکێک لە گرانترین شارەکان بۆ تاراوگەنشینان و کرێکارە بیانییەکان پۆلێن کراوە. سینگاپوور لە پێوەرە کۆمەڵایەتییە سەرەکییەکاندا پلەی بەرزی ھەیە: پەروەردە، چاودێریی تەندروستی، نیشتەجێبوون، ئاشتی، ھێزی پاسپۆرت، سەلامەتیی کەسی و ژێرخان، لەگەڵ ڕێژەیەکی بەرزی خاوەندارێتیی ماڵ. سینگاپوورییەکان چێژ لە یەکێک لە درێژترین تەمەنە پێشبینیکراوەکان، خێراترین خێرایییەکانی ئینتەرنێت، کەمترین ڕێژەی مردنی کۆرپە و کەمترین ئاستی گەندەڵی لە جیھاندا وەردەگرن. سینگاپوور بەسەر پێنج ناوچە، ٥٥ ناوچەی نەخشەدانان و سەدان ژێرناوچەدا ڕێکخراوە. دووەم بەرزترین چڕیی دانیشتووانی ھەیە لە نێوان ھەموو وڵاتاندا، ھەرچەندە بەھۆی نەخشەدانانی شارنشینییەوە چەندین شوێنی سەوز و کات بەسەربردن ھەن. بە ھەبوونی دانیشتووانێکی فرەکلتوور و بۆ ناساندنی شوناسە کولتوورییەکانی گرووپە نەتەوەیییە سەرەکییەکانی وڵاتەکە، سینگاپوور چوار زمانی فەرمیی ھەیە: ئینگلیزی، مالایی، ماندارین و تامیلی. ئینگلیزی زمانی ھاوبەشە (لینگووا فرانکا)، و بە شێوەیەکی تایبەت لە چەندین خزمەتگوزاریی گشتیدا بەکاردەھێنرێت. فرەنەتەوەیی لە دەستووردا چەسپێنراوە و بەردەوامە لە داڕشتنی سیاسەتە نیشتمانییەکان.

سینگاپوور کۆمارێکی پەرلەمانییە و سیستەمی یاسایییەکەی لەسەر بنەمای یاسای باو (کۆمۆن لۆ) دامەزراوە. لە کاتێکدا لە ڕووی دەستوورییەوە دیموکراسییەکی فرەپارتییە کە تێیدا ھەڵبژاردنی ئازاد بە شێوەیەکی ڕێکوپێک بەڕێوەدەچێت، بەڵام بە شێوەیەکی دیفاکتۆ وەک دەوڵەتێکی یەکپارتی کار دەکات، کە پارتی چالاکیی گەل (PAP) لە ساڵی ١٩٥٩ەوە باڵادەستیی سیاسیی بەردەوامی پاراستووە. کۆنترۆڵی درێژخایەنی پارتی چالاکیی گەل بووەتە ھۆی سنوورداربوونی فرەییی سیاسی و پێکھاتەیەکی حوکمڕانیی زۆر ناوەندیکراو بەسەر دامەزراوە نیشتمانییەکاندا. سینگاپوور، یەکێک لە پێنج ئەندامی دامەزرێنەری ئاسێان، ھەروەھا بارەگای سکرتارییەتی ھاوکاریی ئابووریی ئاسیا-پاسیفیک، سکرتارییەتی ئەنجومەنی ھاوکاریی ئابووریی پاسیفیکە و شاری میوانداری چەندین کۆنفرانس و بۆنەی نێونەتەوەیییە. سینگاپوور ھەروەھا ئەندامە لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕێکخراوەی بازرگانیی جیھانی، لووتکەی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، بزووتنەوەی بێلایەنەکان و نەتەوەکانی کۆمۆنوێلس.

ناو و وشەناسی

ناوی ئینگلیزیی "Singapore" بەئینگلیزیکراوی ناوی ڕەسەنی مالاییی وڵاتەکەیە، کە بریتییە لە Singapura (گۆکردن بە مالایی: [siŋapura] [[:میدیا:LL-Q9237 (msa)-Noaius Paticus-Singapura.wav|]] )، کە ئەویش لە بەرامبەردا لە وشەی سانسکریتییەوە بۆ 'شاری شێر' وەرگیراوە (بە Sanskrit: सिंहपुर؛ ڕۆمانیکراو: Siṃhapura؛ براھمی: 𑀲𑀺𑀁𑀳𑀧𑀼𑀭؛ بە واتای وشەیی "شاری شێر"؛ siṃha بە واتای 'شێر'، pura بە واتای 'شار' یان 'قەڵا' دێت). پولاڤ ئوجۆنگ یەکێک بوو لە زووەترین ناوەکانی دوورگەی سینگاپوور، کە ھاوتایە لەگەڵ گێڕانەوەیەکی چینی لە سەدەی سێیەم کە ئاماژەی بە شوێنێک دەکرد بە ناوی پو لۆ ژۆنگ (بە چینی: 蒲 羅 中�)، کە نووسینەوەی ناوی مالایییە بۆ 'دوورگەی کۆتاییی نیمچەدوورگەیەک'. ئاماژە زووەکانی ناوی تەماسێک (یان توماسیک) لە ناگاراکریتاگامادا دەدۆزرێنەوە، کە مەدحییەیەکی جاڤایییە و لە ساڵی ١٣٦٥دا نووسراوە، ھەروەھا سەرچاوەیەکی ڤێتنامی لە ھەمان سەردەمەوە. ناوەکە ئەگەری زۆرە بە واتای شاری دەریایی بێت، کە لە وشەی مالاییی tasekەوە وەرگیراوە، بە واتای 'دەریا' یان 'دەریاچە'. گەشتیاری چینی وانگ دایوان لە دەوروبەری ساڵی ١٣٣٠دا سەردانی شوێنێکی کرد بە ناوی دانماکسی (بە چینی: 淡馬錫؛ بە پین-ین: Dànmǎxí؛ بە Wade–Giles: Tan Ma Hsi�) یان تام ما سیاک، بەپێی گۆکردن؛ ئەمە لەوانەیە نووسینەوەی تەماسێک بێت، یان بە جێگرەوەیەک، لەوانەیە تێکەڵەیەک بێت لە وشەی مالاییی Tanah بە واتای 'زەوی' و وشەی چینیی xi بە واتای 'قەسدیر'، کە لە دوورگەکەدا مامەڵەی پێوە دەکرا.

جۆرە جیاوازەکانی ناوی Siṃhapura بۆ چەندین شار لە سەرانسەری ناوچەکەدا بەکاردەھێنران پێش دامەزراندنی شانشینی سینگاپوورا. لە کەلتووری ھیندوو-بووداییدا، شێرەکان پەیوەست بوون بە ھێز و پاراستنەوە، کە ئەمەش لەوانەیە ڕوونکردنەوەیەک بێت بۆ سەرنجڕاکێشیی ناوێکی لەم جۆرە. ناوی سینگاپوورا لە کاتێکدا پێش سەدەی ١٥ەم جێگەی تەماسێکی گرتەوە، دوای دامەزراندنی شانشینی سینگاپوورا لە دوورگەکەدا لەلایەن ڕاجایەکی (شازادەیەکی) ھەڵاتووی سوماترا لە پالمبانگەوە. بەڵام کاتی ورد و ھۆکاری گۆڕینی ناوەکە نەزانراوە. تۆمارە مالایییە نیمچە-مێژوویییەکان باس لەوە دەکەن کە تەماسێک لەلایەن سانگ نیلا ئوتاما، کە ڕاجایەکی سوماتری سەدەی ١٣یەم بوو لە پالمبانگەوە، ناونرا سینگاپوورا. تۆمارەکان دەڵێن کە سانگ نیلا ئوتاما تووشی ئاژەڵێکی سەیر بوو لە دوورگەکەدا کە وای دانا شێرێک بێت. بە بینینی ئەمە وەک نیشانەیەک، ئەو شارۆچکەی سینگاپوورای دامەزراند لەو شوێنەی کە تووشی ئاژەڵەکە بوو. دووەم گریمانە، کە لە سەرچاوە پورتوگالییەکانەوە وەرگیراوە، پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەم چیرۆکە ئەفسانەیییە لەسەر بنەمای ژیانی ڕاستەقینەی پارامیسڤارای پالمبانگ دامەزراوە. پارامیسڤارا سەربەخۆییی لە ماجاپھیت ڕاگەیاند و چووە سەر تەختی شێر. دوای ئەوەی لەلایەن جاڤایییەکانەوە بۆ تاراوگە دەرکرا، دەستی بەسەر تەماسێکدا گرت. لەوانەیە ئەو ناوچەکەی دووبارە ناو نابێتەوە سینگاپوورا، بە بیرھێنانەوەی ئەو تەختەی کە لێی دەرکرابوو.

لەژێر داگیرکاریی ژاپۆنیدا، ناوی سینگاپوور گۆڕدرا بۆ سیۆنان-تۆ (بە ژاپۆنی: 昭 南، بە ڕۆماجی: Shōnan)، بە واتای 'ڕووناکی باشوور'. سینگاپوور ھەندێک جار بە نازناوی "شاری باخچە" ناودەبرێت، کە ئاماژەیە بۆ پارکەکان و شەقامە داردارەکانی. ناوێکی تری نافەرمی، "خاڵە سوورە بچووکەکە"، دوای ئەوە وەرگیرا کە وتارێک لە ئاسیان وۆڵ ستریت جۆرناڵ لە ٤ی ئابی ١٩٩٨دا گوتی سەرۆکی ئیندۆنیزیا بی. جی. حەبیبی ئاماژەی بە سینگاپوور کرد وەک خاڵێکی سوور لەسەر نەخشەیەک.

مێژوو

سینگاپووری دێرین

لە ساڵی ١٢٩٩دا، بەپێی تۆمارە مالایییەکان، شانشینی سینگاپوورا لە دوورگەکەدا لەلایەن سانگ نیلا ئوتاماوە دامەزرا. ھەرچەندە مێژووییبوونی ئەو گێڕانەوانەی لە تۆمارە مالایییەکاندا ھاتوون جێی مشتومڕی ئەکادیمین، بەڵام سەرەڕای ئەوەش لە چەندین بەڵگەنامەی جیاوازەوە زانراوە کە سینگاپوور لە سەدەی ١٤یەمدا، کە ئەوکات بە تەماسێک ناسرابوو، بەندەرێکی بازرگانی بووە لەژێر کاریگەریی ھەردوو ئیمپراتۆریەتیی ماجاپھیت و شانشینە سیامییەکاندا، و بەشێک بووە لە ئیندۆسفێر. ئەم شانشینە بەھیندیبووانە بە خۆڕاگرییەکی سەرسووڕھێنەر، یەکپارچەییی سیاسی و سەقامگیریی کارگێڕی جیادەکرانەوە. سەرچاوە مێژوویییەکانیش ئاماژە بەوە دەکەن کە لە دەوروبەری کۆتاییی سەدەی ١٤یەمدا، فەرمانڕەواکەی، پارامیسڤارا، لەلایەن ماجاپھیت یان سیامییەکانەوە ھێرشی کرایە سەر، کە ناچاری کرد بگوێزێتەوە بۆ مالاکا و لەوێ سوڵتاننشینی مالاکای دامەزراند. بەڵگە شوێنەوارییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە نیشتەجێبوونە سەرەکییەکەی سەر گردی فۆرت کانینگ لەم کاتەدا چۆڵ کرا، ھەرچەندە نیشتەجێبوونێکی بازرگانیی بچووک بۆ ماوەیەک دواتر لە سینگاپوور بەردەوام بوو. لە ساڵی ١٦١٣دا، ھێرشبەرە پورتوگالییەکان نیشتەجێبوونەکەیان سووتاند، و دوورگەکە بۆ دوو سەدەی داھاتوو چووە ناو گۆشەگیری و ونبوونەوە. لەو کاتەدا، سینگاپوور بە ناو بەشێک بوو لە سوڵتاننشینی جۆھۆر. ناوچە دەریایییە فراوانەکە و بەشێکی زۆری بازرگانی بۆ قۆناغی داھاتوو دوای داگیرکردنی مالاکا لەلایەن ھۆڵەندییەکانەوە لە ساڵی ١٦٤١دا، لەژێر کۆنترۆڵی ھۆڵەندادا بوو.

داگیرکاریی بەریتانیا

نامەیەک لە ویلیام فارکوارەوە بۆ سوڵتان محەممەد کانزول عەلەم، ٢١ەمین سوڵتانی بروونای، بە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٨١٩. لە دێڕی یەکەمدا، فارکوار ئاماژە بەوە دەکات کە سوڵتان حوسێن شا و تێمێنگۆنگ عەبدولڕەحمان ڕێگەیان بە کۆمپانیای بەریتانیی ڕۆژھەڵاتی ھیندستان داوە کە لە ٦ی شوباتی ١٨١٩دا کارگەیەک لە سینگاپوور دابمەزرێنن.

پارێزگاری بەریتانی ستامفۆرد ڕافڵز لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٨١٩ گەیشتە سینگاپوور و زوو دوورگەکەی وەک ھەڵبژاردەیەکی سروشتی بۆ بەندەرە نوێیەکە ناسی. ئەو کاتە دوورگەکە بە ناو لەلایەن تێنگکو عەبدولڕەحمان، سوڵتانی جۆھۆرەوە حوکم دەکرا، کە لەلایەن ھۆڵەندییەکان و بوگیسەکانەوە کۆنترۆڵ کرابوو. بەڵام سوڵتاننشینەکە بەھۆی دابەشبوونی کوتلەیییەوە لاواز ببوو: عەبدولڕەحمان، تێمێنگۆنگی جۆھۆر بۆ تێنگکو عەبدولڕەحمان، ھەروەھا بەرپرسەکانی، دڵسۆز بوون بۆ برا گەورەکەی سوڵتان، تێنگکو لۆنگ، کە لە تاراوگە لە دوورگەی پێنیێنگات، لە دوورگەکانی ڕیاو دەژیا. بە یارمەتیی تێمێنگۆنگ، ڕافڵز توانی تێنگکو لۆنگ بە قاچاخ بگەڕێنێتەوە بۆ سینگاپوور. ڕافڵز پێشنیاری کرد کە تێنگکو لۆنگ وەک سوڵتانی ڕەوای جۆھۆر بناسێنێت، لەژێر ناونیشانی سوڵتان حوسێن، ھەروەھا پارەیەکی ساڵانەی ٥٠٠٠ دۆلاری پێبدات و ٣٠٠٠ دۆلاری تریش بە تێمێنگۆنگ بدات؛ لە بەرامبەردا، سوڵتان حوسێن مافی دامەزراندنی بنکەیەکی بازرگانی لە سینگاپوور دەدات بە بەریتانییەکان. پەیماننامەی سینگاپوور لە ٦ی شوباتی ١٨١٩ واژوو کرا.

لە ساڵی ١٨٢٤دا، پەیماننامەیەکی تر لەگەڵ سوڵتان بووە ھۆی ئەوەی کە تەواوی دوورگەکە ببێتە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی. لە ساڵی ١٨٢٦دا، سینگاپوور بوو بە بەشێک لە نیشینگە گەروویییەکان، کە ئەوکات لەژێر دەسەڵاتی ھیندستانی بەریتانیدا بوون. سینگاپوور لە ساڵی ١٨٣٦ بوو بە پایتەختی ناوچەیی. پێش گەیشتنی ڕافڵز، تەنیا نزیکەی ھەزار کەس لە دوورگەکەدا دەژیان، کە زۆربەیان مالایییە ڕەسەنەکان بوون لەگەڵ ژمارەیەکی کەم لە چینییەکان. تا ساڵی ١٨٦٠ ژمارەی دانیشتووان بۆ زیاتر لە ٨٠٬٠٠٠ کەس بەرزبووەوە، کە زیاتر لە نیوەیان چینی بوون. زۆرێک لەم کۆچبەرە سەرەتایییانە بۆ کارکردن لە کێڵگەکانی بیبەر و گامبیر ھاتبوون. لە ساڵی ١٨٦٧دا، نیشینگە گەروویییەکان لە ھیندستانی بەریتانی جیاکرانەوە، و کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی بەریتانیاوە. دواتر، لە دەیەی ١٨٩٠ەکاندا، کاتێک پیشەسازیی لاستیک لە مالایا و سینگاپوور دامەزرا، دوورگەکە بوو بە ناوەندێکی جیھانی بۆ پۆلێنکردن و ھەناردەکردنی لاستیک.

لیتۆگرافیایەک لەلایەن ڤینسێنت بروکس بۆ شاری سینگاپوور لە ساڵی ١٨٦٥ لەسەر چیای واڵیچی پێشووەوە

سینگاپوور بە شێوەیەکی زۆر کاریگەریی جەنگی جیھانیی یەکەمی (١٩١٤-١٩١٨) بەسەرەوە نەبوو، چونکە ململانێکە بۆ باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بڵاونەبووەوە. تاکە ڕووداوی گرنگ لە کاتی جەنگەکەدا یاخیبوونی ساڵی ١٩١٥ی سینگاپوور بوو لەلایەن سەربازە موسڵمانەکانەوە لە ھیندستانی بەریتانییەوە، کە لە سینگاپوور جێگیر کرابوون. دوای بیستنی دەنگۆی ئەوەی کە دەنێردرێن بۆ شەڕکردن دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، کە دەوڵەتێکی موسڵمان بوو، سەربازەکان یاخیبوون، و ئەفسەرەکانیان و چەندین ھاووڵاتیی مەدەنیی بەریتانییان کوشت پێش ئەوەی یاخیبوونەکە لەلایەن ھێزە ناموسڵمانەکانەوە کە لە جۆھۆر و بورماوە گەیشتن، سەرکوت بکرێت.

کەشتیی شەڕکەری ئێچ ئێم ئێس ڕیپەڵس، یەکێک لەو چەند کەشتییە گەورانەی کە لەلایەن چێرچڵەوە نێردرابوو بۆ سینگاپوور بۆ پاراستنی

دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، بەریتانییەکان بنکە گەورەکەی ھێزی دەریاییی سینگاپووریان وەک بەشێک لە ستراتیژیی بەرگریی سینگاپوور بنیات نا. کە لە بنەڕەتدا لە ساڵی ١٩٢١ ڕاگەیەندرا، دروستکردنی بنکەکە بە خاوخلیچکی بەردەوام بوو تاوەکوو داگیرکاریی ژاپۆنییەکان بۆ سەر مانچووریا لە ساڵی ١٩٣١. بە تێچووی ٦٠ ملیۆن دۆلار و ھەرچەندە تا ساڵی ١٩٣٨ بەتەواوی تەواو نەببوو، بەڵام گەورەترین وشکەحەوزی جیھان بوو، سێیەم گەورەترین حەوزی سەرئاوکەوتوو بوو، و تانکیی سووتەمەنیی ئەوەندەی ھەبوو کە بۆ ماوەی شەش مانگ پاڵپشتیی تەواوی ھێزی دەریاییی بەریتانیا بکات. بنکەکە بە تۆپە گەورەکانی ١٥-ئینچ (٣٨٠ mm)ی ھێزی دەریایی دەپارێزرا کە لە فۆرت سیلۆسۆ، فۆرت کانینگ و لابرادۆر جێگیر کرابوون، ھەروەھا فڕۆکەخانەیەکی ھێزی ئاسمانیی شاھانە لە بنکەی ئاسمانیی تێنگاھ ھەبوو. وینستۆن چێرچڵ وەک "جیبرالتاری ڕۆژھەڵات" وەسفی دەکرد، و گفتوگۆ سەربازییەکان زۆرجار بە سادەیی ناویان دەبرد "ڕۆژھەڵاتی سوێس". بەڵام، کەشتیگەلی ناوخۆییی بەریتانیا لە ئەورووپا جێگیر ببوو، و بەریتانییەکان نەیاندەتوانی تێچووی دروستکردنی کەشتیگەلێکی دووەم بدەن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان لە ئاسیا. پلانەکە ئەوە بوو کە لە کاتی باری لەناکاودا کەشتیگەلی ناوخۆیی بەخێرایی بەرەو سینگاپوور بڕۆن. لە ئەنجامدا، دوای ئەوەی جەنگی جیھانیی دووەم لە ساڵی ١٩٣٩ ھەڵگیرسا، کەشتیگەلەکە بەتەواوی سەرقاڵی پاراستنی بەریتانیا بوو، و سینگاپووری بە لاوازی لە بەردەم داگیرکاریی ژاپۆندا جێھێشت.

داگیرکاریی ژاپۆن

دیلەکانی جەنگی بەریتانی لە ساڵی ١٩٤٥ پاش خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن لە فڕۆکەخانەی کالانگ چۆڵ دەکرێن. تاوەری کۆنترۆڵی فڕۆکەخانەکە، کە نزیک شارەکە ھەڵکەوتووە، پارێزراوە.

لە ماوەی جەنگی زەریای پاسیفیکدا، لەشکرکێشیی ژاپۆن بۆ سەر مالایا گەیشتە لووتکە لە شەڕی سینگاپوور. کاتێک ھێزی ٦٠٬٠٠٠ سەربازیی بەریتانی لە ١٥ی شوباتی ١٩٤٢ خۆیان بەدەستەوە دا، سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا وینستۆن چێرچڵ شکستەکەی بە "خراپترین کارەسات و گەورەترین خۆبەدەستەوەدان لە مێژووی بەریتانیادا" ناوبرد. زیانەکانی بەریتانیا و ئیمپراتۆریەت لە کاتی شەڕکردن بۆ سینگاپوور زۆر قورس بوون، کە بە کۆی گشتی نزیکەی ٨٥٬٠٠٠ کارمەند بەدیل گیران. نزیکەی ٥٬٠٠٠ کەس کوژران یان بریندار بوون، کە زۆرینەیان ئوسترالییەکان بوون. قوربانیانی ژاپۆن لە کاتی شەڕەکەدا لە سینگاپوور گەیشتە ١٬٧١٤ کوژراو و ٣٬٣٧٨ بریندار. داگیرکارییەکە بوو بە خاڵێکی وەرچەرخانی گەورە لە مێژووی چەندین نەتەوەدا، لەوانەش ژاپۆن، بەریتانیا، و سینگاپوور. ڕۆژنامەکانی ژاپۆن بە سەرکەوتوویی ڕایانگەیاند کە ئەم سەرکەوتنە دۆخی گشتیی جەنگەکە یەکلایی دەکاتەوە. لە نێوان ٥٬٠٠٠ بۆ ٢٥٬٠٠٠ کەسی بە ڕەچەڵەک چینی لە کۆمەڵکوژیی سوک چینگی دواتردا کوژران. ھێزەکانی بەریتانیا پلانیان دانابوو سینگاپوور ڕزگار بکەن لە ساڵانی ١٩٤٥/١٩٤٦؛ بەڵام، جەنگەکە کۆتایی ھات پێش ئەوەی ئەم ئۆپەراسیۆنانە ئەنجام بدرێن.

قۆناغی دوای جەنگ

نەخشەی شاری سینگاپوور لە ساڵی ١٩٥١

دوای خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن بە ھاوپەیمانان لە ١٥ی ئابی ١٩٤٥، سینگاپوور کەوتە ناو دۆخێکی کورتخایەنی توندوتیژی و پشێوییەوە؛ تاڵانکردن و کوشتنی تۆڵەسەندنەوە بەتایبەتی دژی ھاوبەشەکان (خۆفرۆشان) بەربڵاو بوون. ھێزەکانی بەریتانیا، ئوسترالیا، و ھیندستان بە سەرکردایەتیی لۆرد لویز ماونتباتن ئۆپەراسیۆنی تایدڕەیس بۆ وەرگرتنی خۆبەدەستەوەدانی فەرمیی ھێزەکانی ژاپۆن لە ناوچەکەدا لە جەنەڕاڵ سێیشیرۆ ئیتاگاکی بە نوێنەرایەتیی جەنەڕاڵ ھیسایچی تێراوچی لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥. لە ھەمان کاتدا، تۆمۆیۆکی یاماشیتا لەلایەن کۆمیسیۆنێکی سەربازیی ئەمریکاوە دادگایی کرا بۆ تاوانەکانی جەنگ، بەڵام نەک بۆ ئەو تاوانانەی لەلایەن ھێزەکانییەوە لە مالایا یان سینگاپوور ئەنجام درابوون. ئەو تاوانبار کرا و لە ٢٣ی شوباتی ١٩٤٦ لە فلیپین لەسێدارە درا (ھەڵواسرا).

بەشێکی زۆری ژێرخانی سینگاپوور لە کاتی جەنگەکەدا وێران ببوو، لەوانەش ئەوانەی بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان پێویست بوون. کەمیی خۆراک بووە ھۆی بەدخۆراکی، نەخۆشی، و تاوان و توندوتیژیی بەربڵاو. زنجیرەیەک مانگرتن لە ساڵی ١٩٤٧دا بووە ھۆی وەستانی گەورە لە گواستنەوەی گشتی و خزمەتگوزارییەکانی تردا. بەڵام، تا کۆتاییی ١٩٤٧ ئابووری دەستی بە چاکبوونەوە کرد، کە بەھۆی زیادبوونی خواستی نێونەتەوەیی بۆ قەسدیر و لاستیک ئاسانکاریی بۆ کرا. شکستی بەریتانیا لە بەرگریکردنی سەرکەوتووانە لە کۆلۆنییەکەی دژی ژاپۆنییەکان، وێنەی ئەو وڵاتەی لە چاوی سینگاپوورییەکاندا گۆڕی. ئیدارەی سەربازیی بەریتانی لە ١ی نیسانی ١٩٤٦ کۆتایی ھات، و سینگاپوور بوو بە کۆلۆنییەکی شاھانەیی جیاواز و سەربەخۆ، چونکە نیشینگە گەروویییەکان لەو ساڵەدا بە فەرمی ھەڵوەشێنرانەوە. لە تەممووزی ١٩٤٧دا، ئەنجومەنێکی جێبەجێکار و ئەنجومەنێکی یاسادانان (LegCo) دووبارە پێکھێنرانەوە و ھەڵبژاردنی شەش ئەندامی ئەنجومەنی یاسادانان بۆ ساڵی ١٩٤٨ دیاری کرا. تەنھا یەک پارتی سیاسی، پارتی پێشکەوتنخواز، کێبڕکێی کرد لەم ھەڵبژاردنە گشتییە زۆر سنووردارەدا، کە لە ساڵی ١٩٥١یشدا بەردەوام بوو.

لە ماوەی دەیەی ١٩٥٠ەکاندا، کۆمۆنیستە چینییەکان، کە پەیوەندیی بەھێزیان لەگەڵ سەندیکاکانی کرێکاران و قوتابخانە چینییەکاندا ھەبوو، شەڕێکی گەریلا (پارتیزانی)یان دژی حکوومەت ھەڵگیرساند، کە بووە ھۆی باری لەناکاوی مالایا. ئاژاوەکانی خزمەتی نیشتمانیی ساڵی ١٩٥٤، ئاژاوەکانی پاسی ھۆک لی لە ساڵی ١٩٥٥، و ئاژاوەکانی قوتابخانە ناوەندییە چینییەکان لە ساڵی ١٩٥٦ لە سینگاپوور ھەموویان پەیوەست بوون بەم ڕووداوانەوە. دەیڤد مارشال، سەرکردەی لایەنگری سەربەخۆییی بەرەی کار، سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ھەڵبژاردنی گشتیی سینگاپوور لە ساڵی ١٩٥٥دا کە مافی دەنگدانی تێدا فراوان کرابوو بەڵام ھێشتا گشتگیر نەبوو. لە ماوەی سەرۆک وەزیرانییەکەیدا، سەرکردایەتیی شاندێکی کرد بۆ لەندەن بۆ داواکردنی خۆبەڕێوەبەریی تەواو، بەڵام بەریتانیا داواکارییەکەی ڕەتکردەوە. دواتر دەستی لەکار کێشایەوە و جێگەکەی لەلایەن لیم یو ھۆکەوە لە ساڵی ١٩٥٦ پڕکرایەوە، و دوای دانوستانی زیاتر، بەریتانیا ڕەزامەندیی دا لەسەر بەخشینی خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆییی تەواو بە سینگاپوور بۆ ھەموو پرسەکان جگە لە بەرگری و کاروباری دەرەوە لە ٣ی حوزەیرانی ١٩٥٩. چەند ڕۆژێک پێشتر، لە ھەڵبژاردنی گشتیی ٣٠ی ئایاردا کە مافی دەنگدانی گشتگیری تێدابوو، پارتی چالاکیی گەل (PAP) سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستھێنا لەژێر سەرکردایەتیی لی کوان یو. پارێزگار ویلیام گود وەک یەکەم سەرۆکی دەوڵەت خزمەتی کرد، کە ھەروەھا بە یانگ دی-پێرتوان نێگاراش (Yang di-Pertuan Negara) دەناسرا.

لە ناو مالیزیا

سینگاپوور وەک ئەنتریپۆتێک گەشەی کرد. لە دەیەی ١٩٦٠دا، بەلەمە بچووکەکان (بامبۆت) بەکاردەھێنران بۆ گواستنەوەی بار و پێداویستی لە نێوان کەشتییەکانی کەنار دەریا و ڕووباری سینگاپووردا.

لی کوان یو، یەکەم سەرۆک وەزیرانی سینگاپوور لە ١٩٥٩ تا ١٩٩٠

سەرکردەکانی PAP پێیان وابوو کە داھاتووی سینگاپوور بەندە بە مالایاوە، بەھۆی پەیوەندییە بەھێزەکانی نێوانیانەوە. وا بیردەکرایەوە کە یەکگرتنەوە لەگەڵ مالایادا سوود بە ئابووری دەگەیەنێت لە ڕێگەی دروستکردنی بازاڕێکی ھاوبەشەوە، و کێشە بەردەوامەکانی بێکاری لە سینگاپوور کەم دەکاتەوە. بەڵام، باڵێکی چەپڕەوی گەورە لە ناو PAPدا بە توندی دژی یەکگرتنەکە بوون، لە ترسی لەدەستدانی کاریگەرییان، و بەو ھۆیەوە پاش دەرکرانیان لە PAP، پارتی بەریسان سۆسیالیس (Barisan Sosialis)یان پێکھێنا. پارتی فەرمانڕەوای مالایا، ڕێکخراوەی نیشتمانیی مالایییە یەکگرتووەکان (UMNO)، بە توندی دژە-کۆمۆنیست بوو، و گومان دەکرا UMNO پاڵپشتی لە باڵە ناکۆمۆنیستەکانی PAP بکات. UMNO، کە لە سەرەتادا گومانی لە بیرۆکەی یەکگرتنەکە ھەبوو بەھۆی متمانەنەکردن بە حکوومەتی PAP و نیگەرانی لەوەی کە دانیشتووانە چینییە زۆرەکەی سینگاپوور ھاوسەنگیی نەژادی لە مالایادا دەگۆڕێت کە بنکەی دەسەڵاتی سیاسییان لەسەری وەستابوو، دواتر بوو بە پاڵپشتیکاری بیرۆکەی یەکگرتنەکە بەھۆی ترسی ھاوبەش لە دەستبەسەرداگرتنی کۆمۆنیستەکان.

لە ٢٧ی ئایاری ١٩٦١دا، سەرۆک وەزیرانی مالایا، تونکو عەبدولڕەحمان، پێشنیارێکی چاوەڕواننەکراوی بۆ فیدراسیۆنێکی نوێ کرد بە ناوی مالیزیا، کە موڵک و خاکەکانی ئێستا و پێشووی بەریتانیا لە ناوچەکەدا یەکدەخات: فیدراسیۆنی مالایا، سینگاپوور، بروونای، بۆرنیۆی باکوور، و ساراواک. سەرکردەکانی UMNO پێیان وابوو کە دانیشتووانە مالایییە زیادەکان لە ناوچەکانی بۆرنیۆ ھاوسەنگیی دانیشتووانە چینییەکەی سینگاپوور دەکات. حکوومەتی بەریتانیاش، لەلای خۆیەوە، پێی وابوو کە یەکگرتنەکە ڕێگری دەکات لەوەی سینگاپوور ببێتە پەناگەیەک بۆ کۆمۆنیزم. بۆ بەدەستھێنانی شەرعییەت بۆ یەکگرتنەکە، PAP گشتپرسییەکی لەسەر یەکگرتنەکە ئەنجام دا. ئەم گشتپرسییە ھەڵبژاردەی مەرجە جیاوازەکانی بۆ یەکگرتن لەگەڵ مالیزیا لەخۆگرتبوو و ھیچ بژاردەیەکی تێدا نەبوو بۆ خۆبەدوورگرتن لە یەکگرتن بەتەواوی. لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٦٣دا، سینگاپوور پەیوەندیی بە مالایا، بۆرنیۆی باکوور، و ساراواکەوە کرد بۆ پێکھێنانی فیدراسیۆنی نوێی مالیزیا بەپێی مەرجەکانی ڕێکەوتننامەی مالیزیا. بەپێی ئەم ڕێکەوتننامەیە، سینگاپوور ئاستێکی تاڕادەیەک بەرزی لە سەربەخۆیی ھەبوو بەراورد بە ویلایەتەکانی تری مالیزیا.

ئیندۆنیزیا دژی پێکھێنانی مالیزیا بوو بەھۆی ئیدیعاکانی خۆی بەسەر بۆرنیۆدا و لە وەڵامی پێکھێنانی مالیزیادا کۆنفرۆنتاسی (ڕووبەڕووبوونەوە)ی دەستپێکرد. لە ١٠ی ئازاری ١٩٦٥دا، بۆمبێک کە لەلایەن تێکدەرانی ئیندۆنیزییەوە دانرابوو لە نھۆمێکی ناوەڕاستی ماکدۆناڵد ھاوس تەقییەوە، کە بووە ھۆی کوژرانی سێ کەس و برینداربوونی ٣٣ کەسی تر. ئەمە کوشندەترین ڕووداوی بۆمب بوو لە ناو لایەنی کەم ٤٢ ڕووداوی بۆمب کە لە کاتی کۆنفرۆنتاسیدا ڕوویاندا. دوو ئەندامی ھێزی دەریاییی ئیندۆنیزیا، بە ناوەکانی عوسمان کوڕی حاجی محەممەد عەلی و ھارون کوڕی سەعید، لە کۆتاییدا بە تاوانەکە مەحکووم کران و لەسێدارە دران. تەقینەوەکە بووە ھۆی زیانێکی ٢٥٠٬٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی (NaN) بۆ ماکدۆناڵد ھاوس.

تەنانەت دوای یەکگرتنەکەش، حکوومەتی سینگاپوور و حکوومەتی ناوەندیی مالیزیا ناکۆک بوون لەسەر چەندین پرسی سیاسی و ئابووری. سەرەڕای ڕێکەوتنێک بۆ دامەزراندنی بازاڕێکی ھاوبەش، سینگاپوور بەردەوام ڕووبەڕووی کۆت و بەند دەبووەوە لە کاتی بازرگانیکردن لەگەڵ بەشەکانی تری مالیزیا. لە کاردانەوەدا، سینگاپوور ئەو قەرزانەی بەتەواوی نەدا بە سەباھ و ساراواک کە ڕێککەوتنی لەسەر کرابوو بۆ گەشەپێدانی ئابووری لەو دوو ویلایەتە ڕۆژھەڵاتییەدا. گفتوگۆکان زوو داڕمان، و وتار و نووسینی ھێرشبەرانە لە ھەردوو لاوە بڵاوبوونەوە. ئەمە بووە ھۆی ململانێی تائیفی لە سینگاپوور، کە گەیشتە لووتکە لە ئاژاوە نەژادییەکانی ساڵی ١٩٦٤. لە ٧ی ئابی ١٩٦٥، دوای زنجیرەیەک دانوستانی نھێنی لە نێوان سەرکردەکانی مالیزیا و سینگاپوور، ڕێکەوتننامەی جیابوونەوە واژوو کرا، کە ڕێگەی خۆشکرد بۆ سەربەخۆیییەکی کتوپڕ بەڵام پلان بۆ داڕێژراو بۆ سینگاپوور. لە ٩ی ئابی ١٩٦٥، پەرلەمانی مالیزیا بە ١٢٦ دەنگ بەرامبەر بە ٠ دەنگ پڕۆژەیاسایەکی ھەموارکردنی دەستووریی پەسەند کرد، کە بەمەش سینگاپووری لە مالیزیا جیاکردەوە، و سینگاپووری وەک وڵاتێکی سەربەخۆی نوێ ھێشتەوە.

کۆماری سینگاپوور

ڕووبەڕووی ناوچەی ناوەندیی سینگاپوور لە ساڵی ١٩٧٨

مارینا بەی ساندس، یەکێکە لە دوو ھاڤینگەھە یەکخراوەکانی سینگاپوور

دوای دەرکردنی لە مالیزیا، سینگاپوور لە ٩ی ئابی ١٩٦٥ وەک "کۆماری سینگاپوور" سەربەخۆییی بەدەستھێنا، کە لی کوان یو و یوسف کوڕی ئیسحاق بە ڕێککەوت بوونە یەکەمین سەرۆک وەزیران و سەرۆک کۆمار. لە ساڵی ١٩٦٧، وڵاتەکە بەھاوبەشی کۆمەڵەی نەتەوەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا (ئاسێان)ی دامەزراند. ئاژاوە نەژادییەکان لە ساڵی ١٩٦٩دا دووبارە سەریان ھەڵداوە کە دەرئەنجام و کاریگەریی ڕووداوەکەی ١٣ی ئایار بوو لە مالیزیا. لەم جارەدا، پشێوییەکان بەتوندی کۆنترۆڵ کران. جەختکردنەوەی لی لەسەر گەشەی ئابووریی خێرا، تێکەڵبوونی نەژادی، بەرەوپێشبردنی کارسازانی بازرگانی و کۆتوبەندکردنی ئازادییە دیموکراسییەکان لە ڕێگەی حوکمڕانیکردن بە دەسەڵاتە یاسایییە بەرفراوانەکانەوە، سیاسەتەکانی سینگاپووری بۆ نیو سەدەی داھاتوو داڕشت. گەشەی ئابووری بە درێژاییی دەیەی ١٩٨٠ بەردەوام بوو، کە ڕێژەی بێکاری بۆ ٣٪ دابەزی و گەشەی ڕاستەقینەی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (GDP) تا ساڵی ١٩٩٩ بە تێکڕا نزیکەی ٨٪ بوو. لە ماوەی دەیەی ١٩٨٠ەکاندا، سینگاپوور دەستی کرد بە گۆڕان بەرەو پیشەسازییە تەکنۆلۆژیا بەرزەکان، وەکوو کەرتی بەرھەمھێنانی وەیفەر (نیوەگەیەنەر)، بۆ ئەوەی لە کێبڕکێدا بمێنێتەوە چونکە وڵاتانی دراوسێ دەستیان کرد بە بەرھەمھێنان بە ھێزی کاری ھەرزانتر. ھێڵی ئاسمانیی سینگاپوور لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزرا و فڕۆکەخانەی چانگی لە ساڵی ١٩٨١ کرایەوە، کە جێگەی فڕۆکەخانە نێونەتەوەیییەکەی گرتەوە لە پایا لێبار. حکوومەتەکەی لی سوودی لە ھەڵکەوتە جوگرافییە لەبارەکەی سینگاپوور وەرگرت بۆ پەرەپێدانی بەندەری سینگاپوور بۆ یەکێک لە قەرەباڵغترین بەندەرەکانی جیھان، لە ھەمان کاتدا پیشەسازییەکانی خزمەتگوزاری و گەشتیاریش لەم قۆناغەدا بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بوون.

پارتی چالاکیی گەل (PAP) لە ساڵی ١٩٥٩ەوە لە دەسەڵاتدا ماوەتەوە. زۆرجار وەک دەوڵەتێکی یەک-پارتی دیفاکتۆ وەسف دەکرێت بەھۆی مانەوەی نائاساییی درێژخایەنی بۆ وڵاتێک کە بە ناو دیموکراسییەکی لیبراڵە، ھەندێک لە چالاکوانان و سیاسەتمەدارانی ئۆپۆزسیۆن پێیان وایە کە ڕێکخستنی توندی چالاکییە سیاسی و ڕاگەیاندنییەکان لەلایەن حکوومەتی PAPەوە، لەگەڵ یاسا توندەکانی، پێشێلکارییە بۆ سەر مافە سیاسییەکان. لە وەڵامدا، PAP چەندین گۆڕانکاریی سیاسیی گرنگی خستە ڕوو، لەوانە دروستکردنی سیستەمی ئەندامانی دەرەوەی بازنەی پەرلەمان (NCMPs) لە ھەڵبژاردنی ١٩٨٤ەوە، کە ڕێگەی بە ژمارەیەکی سنووردار لەو کاندیدە دۆڕاوانەی ئۆپۆزسیۆن دەدا کە باشترین ئاستیان ھەبوو، وەک پەرلەمانتار دیاری بکرێن. بازنەکانی نوێنەرایەتیی گرووپ (GRCs) دواتر لە ھەڵبژاردنی ١٩٨٨دا ناسێنران وەک بازنەی ھەڵبژاردنی فرە-ئەندام کە مەبەست لێیان گەرەنتیکردنی نوێنەرایەتیی کەمینەکان بوو لە پەرلەماندا، ھەرچەندە ئۆپۆزسیۆن سیستەمەکەی تۆمەتبار کردووە بەوەی کە ڕێگە بە گەریماندەرینگ (یاریکردن بە سنوورەکانی ھەڵبژاردن) دەدات. سەرەڕای ئەوەش، ئەندامانی دەستنیشانکراوی پەرلەمان (NMPs) لە ساڵی ١٩٩٠دا ناسێنران بۆ ئەوەی ڕێگە بە نوێنەرانی ھەڵنەبژێردراو و بێلایەن لە بوارە پیشەیییە جیاوازەکانەوە بدات لە پەرلەماندا خزمەت بکەن. دەستوور لە ساڵی ١٩٩١دا ھەموار کرایەوە بۆ دەستەبەرکردنی سەرۆک کۆمارێکی ھەڵبژێردراو کە خاوەنی دەسەڵاتی ڤیتۆ بێت بەسەر بەکارھێنانی یەدەگەکانی ڕابردوودا و دامەزراندنە سەرەکییەکانی خزمەتگوزارییە گشتییەکاندا. یەکەمین ھەڵبژاردنی لەم جۆرە لە ساڵی ١٩٩٣دا بەڕێوەچوو.

لە ساڵی ١٩٩٠دا، گۆ چۆک تۆنگ جێگەی لی گرتەوە و بوو بە دووەم سەرۆک وەزیرانی سینگاپوور، و سەرکردایەتیی PAPی کرد لە ھەڵبژاردنی ١٩٩١دا. لە ماوەی سەرۆکایەتیی گۆدا، وڵاتەکە بە ناو قەیرانی داراییی ئاسیای ساڵی ١٩٩٧ و بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی سارس (SARS) لە ساڵانی ٢٠٠٢-٢٠٠٤دا تێپەڕی. لە ساڵی ٢٠٠٤دا، لی ھسیێنگ لوونگ، کوڕە گەورەی لی کوان یو، بوو بە سێیەم سەرۆک وەزیرانی وڵاتەکە. سەردەمی دەسەڵاتی لی ھسیێنگ لوونگ لەخۆگری قەیرانە دارایییەکەی ٢٠٠٨، چارەسەرکردنی ناکۆکییەک لەسەر خاوەندارێتیی زەوی لە وێستگەی شەمەندەفەری تانجۆنگ پاگار لە نێوان سینگاپوور و مالیزیا، ناساندنی دوو ھاڤینگەھە یەکخراوەکان (IRs) کە لە مارینا بەی ساندس و ڕیزۆرتس وۆرڵد سێنتۆسا ھەڵکەوتوون و ھەروەھا پەتای کۆڤید-١٩ بوو. پارتی چالاکیی گەل (PAP) خراپترین ئەنجامی ھەڵبژاردنی خۆی لە ساڵی ٢٠١١دا بەدەستھێنا، و تەنیا ٦٠٪ی دەنگەکانی مسۆگەر کرد. لە کاتێکدا ئەمە لە زۆرێک لە وڵاتاندا وەک سەرکەوتنێکی گەورە ھەژمار دەکرێت چونکە زۆرینەی ڕەھای پارتەکەی پاراستبوو، بەڵام لەسەر ئاستی ناوخۆیی وەک دەرئەنجامێکی خراپ سەیر دەکرا، کە ڕەنگدانەوەی مشتومڕی گشتی بوو لەسەر پرسەکانی وەک ڕێژەی بەرزی کۆچبەران و بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٥، لی کوان یو کۆچی دوایی کرد، و ماوەی یەک ھەفتە پرسەی گشتی لە سەرانسەری وڵاتدا ڕاگەیەندرا. دواتر، PAP باڵادەستیی خۆی لە پەرلەماندا بەدەستھێنایەوە لە ڕێگەی ھەڵبژاردنی گشتیی ئەیلوولەوە، کە ٦٩٫٩٪ی دەنگی جەماوەری بەدەستھێنا، ھەرچەندە ئەمە کەمتر بوو لە ئامارەکەی ساڵی ٢٠٠١ کە ٧٥٫٣٪ بوو و ئامارەکەی ساڵی ١٩٦٨ کە ٨٦٫٧٪ بوو. لە ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٢٠ کە لە مانگی تەممووزدا لە کاتی پەتای کۆڤیددا بەڕێوەچوو، دەنگەکانی PAP بۆ ٦١٪ دابەزی، لەکاتێکدا پارتی کرێکاران (WP) ١٠ لە کۆی ٩٣ کورسییەکەی بردەوە، لەوانەش سەرکردەکەی پریتام سینگ کە بووە یەکەمین سەرکردەی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی لە دوای سەربەخۆیییەوە. لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٤، لۆڕێنس وۆنگ بووە چوارەمین سەرۆک وەزیرانی سینگاپوور و یەکەم سەرۆک وەزیران بوو کە لە دوای سەربەخۆیییەوە لەدایک بووبێت. یەکەمین تاقیکردنەوەی ھەڵبژاردن بۆ وۆنگ لە ھەڵبژاردنی ٢٠٢٥دا بوو، کە تێیدا PAP بە ڕێژەی ٦٥٫٥٪ی دەنگەکان و ٨٧ لە کۆی ٩٧ کورسیی پەرلەمانی بردەوە؛ پارتی کرێکارانیش (WP) پارێزگاری لە ١٠ کورسییەکەی خۆی کرد. سینگاپوور یەکێک بوو لە ھەشت شاری سەرانسەری جیھان کە وەک شاری "Alpha+" پۆلێن کرا لەلایەن تۆڕی لێکۆڵینەوەی جیھانگیری و شارەکانی جیھان (GaWC) لە ساڵی ٢٠٢٤دا.

جوگرافیا

وێنەیەکی گشتیی سینگاپوور و دوورگە و ڕێڕەوە ئاوییەکانی دەوروبەری لەلایەن کتێبی ڕاستییەکانی جیھانی سیاوە، نز. ٢٠٠٥

سینگاپوور لە زیاتر لە ٦٠ دوورگە پێکھاتووە، لەوانەش دوورگە سەرەکییەکان، کە بە پولاڤ ئوجۆنگیش ناسراوە. دوو ڕێگەی دەستکرد ھەیە کە بە جۆھۆر لە مالیزیاوە دەبەسترێتەوە: ڕێڕەوی جۆھۆر-سینگاپوور لە باکوور و بەستەری دووەمی توواس لە ڕۆژاوا. دوورگەی جورۆنگ، پولاڤ تیکۆنگ، پولاڤ ئوبین و دوورگەی سێنتۆسا گەورەترینی ئەو دوورگە بچووکانەی سینگاپوورن. بەرزترین خاڵی سروشتی بریتییە لە گردی بوکیت تیماھ کە بەرزایییەکەی دەگاتە ١٦٣٫٦٣ m (٥٣٧ پێ). لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا، دوورگەی کریسمس، دوورگەکانی کۆکۆس (کیلینگ)، و لابوان لە سینگاپوورەوە بەڕێوەدەبران. لابوان لەژێر ئەم ڕێکخستنەدا بوو لە ساڵی ١٩٠٧ەوە تاوەکوو لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٤٨دا تێکەڵ بە کۆلۆنیی بۆرنیۆی باکوور کرا. کەمێک پێش ئەوەی سینگاپوور لە ساڵی ١٩٥٩دا بەتەواوی خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیی بەدەستبھێنێت، ھەردوو دوورگەی کریسمس و دوورگەکانی کۆکۆس (کیلینگ) لە ساڵی ١٩٥٨دا ڕادەستی ئوسترالیا کران. ئەمڕۆ، پێدرا برانکا لە دەریای باشووری چیندا ڕۆژھەڵاتترین خاڵی نەتەوەکەیە.

پڕۆژەکانی گێڕانەوەی زەوی لە دەریاوە ڕووبەری زەویی سینگاپووریان زیاد کردووە لە نزیکەی ٥٨٠ km² (٢٢٠ sq mi) لە دەیەی ١٩٦٠ەکانەوە بۆ ٧٧٠ km² (٣٠٠ sq mi) تاوەکوو دەیەی ٢٠٣٠ەکان، کە دەکاتە زیادبوونێکی زیاتر لە ٣٠٪ یان ١٩٠ km² (٧٣ sq mi). ھەندێک پڕۆژە تێکەڵکردنی دوورگە بچووکەکان لەخۆدەگرن بۆ پێکھێنانی ڕووبەری زەویی گەورەتر و بەسوودتر، وەک ئەوەی لە دوورگەی جورۆنگدا بینرا. ئەو جۆرە لمەی کە لە کارەکانی وشککردنەوەدا بەکاردێت زیاتر لە ڕووبار و کەناراوەکاندا دەدۆزرێتەوە نەک لە بیابانەکاندا و بەردەوام خواستێکی زۆری لەسەرە لە سەرانسەری جیھاندا. بەو ھۆیەوە، وڵاتانی دراوسێ لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لە دەیەی ٢٠١٠ەکانەوە ھەناردەکردنی لمیان بۆ سینگاپوور سنووردار یان قەدەغە کردووە. لە ئەنجامدا، سینگاپوور تا دێت زیاتر تەکنیکی پۆڵدەر بۆ کارەکانی وشککردنەوە بەکاردەھێنێت، کە شێوازێکە بەتایبەتی لە دوورگەی تیکۆنگ بەکارھێنراوە و تێیدا ناوچەیەک دادەخرێت و پاشان ئاوەکەی لێ دەردەھێنرێت تا وشک دەبێتەوە. پێشبینی دەکرێت وڵاتەکە تا ساڵی ٢٠٤٠ نزیکەی ١٠٠ km² (٤٠ sq mi)ی تر لە زەوییەکان بگێڕێتەوە، کە پڕۆژە گەورەکانی وەک بەندەری توواس، پڕۆژەی دوورگەی درێژ کە دەکەوێتە باشووری پارکی ئیست کۆست بۆ پەرەپێدانی بازرگانی و نیشتەجێبوون، و پارکێکی فڕۆکەوانی لە کەنداوی چانگی لەخۆدەگرێت.

سروشت

باخچە ڕووەکییەکانی سینگاپوور شوێنەوارێکی میراتی جیھانیی یوونێسکۆیە – یەکێکە لەو سێ باخچەیەی جیھان، و تاکە باخچەی خولگەیییە، کە بەو جۆرە ناسرابێت.

شارنشینیبوون لە سینگاپوور بەو مانایە دێت کە وڵاتەکە ٩٥٪ی دارستانە مێژوویییەکانی لەدەستداوە، و ئێستا زیاتر لە نیوەی ئاژەڵ و ڕووەکە سروشتییەکانی سینگاپوور لە یەدەگە سروشتییەکاندا بوونیان ھەیە، وەک یەدەگی سروشتیی بوکیت تیماھ و یەدەگی زۆنگاوی سونگێی بولۆھ، کە تەنیا ٠٫٢٥٪ی ڕووبەری زەویی سینگاپوور پێکدەھێنن. لە ساڵی ١٩٦٧دا، بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم کەمبوونەوەیە لە ڕووبەری سروشتی، حکوومەت دیدگای کردنی سینگاپوور بە "شاری باخچە" خستەڕوو، بە ئامانجی باشترکردنی کوالێتیی ژیان. لەسەرەتای ئەو کاتەوە، نزیکەی ١٠٪ی زەوییەکانی سینگاپوور بۆ پارک و یەدەگە سروشتییەکان تەرخان کراوە. حکوومەت پلانی داڕشتووە بۆ پاراستنی ژیانی کێویی ماوەی وڵاتەکە. باخچە ناسراوەکانی سینگاپوور بریتین لە باخچە ڕووەکییەکانی سینگاپوور، کە باخچەیەکی خولگەیییە و یەکەمین شوێنەواری میراتی جیھانی سەر بە یوونێسکۆیە لە سینگاپوور.

ئاووھەوا

باخچەکانی کەنار کەنداو

سینگاپوور خاوەنی ئاووھەوایەکی دارستانی باراناویی خولگەیییە (کۆپن: Af) بەبێ وەرزە جیاوازەکان، پلەی گەرمی و پەستانی جێگیر، شێداریی بەرز، و بارانبارینی زۆر. پلەی گەرمی بەزۆری لە نێوان ٢٣ بۆ ٣٢ °C (٧٣ بۆ ٩٠ °ف)دایە. لە کاتێکدا کە پلەی گەرمی بە درێژاییی ساڵ زۆر ناگۆڕێت، وەرزێکی تەڕتری مۆنسوون (وەرزی بارانبارینی زۆر) لە تشرینی دووەمەوە تا شوبات ھەیە.

لە تەممووزەوە تا تشرینی یەکەم، زۆرجار تەمومژی دووکەڵاوی دروست دەبێت کە بەھۆی ئاگری دارستانەکان لە ئیندۆنیزیای دراوسێوە سەرچاوە دەگرێت، کە زیاتر لە دوورگەی سوماتراوە دێت. سینگاپوور پەیڕەوی لە ناوچەی کاتیی گێرینویچ+٨ (GMT+8) دەکات، کە یەک کاتژمێر لەپێش ئەو ناوچەیەدایە کە بۆ ھەڵکەوتە جوگرافییەکەی گونجاوە. ئەمەش وا دەکات کە لە مانگی شوباتدا خۆرھەڵاتن و ئاوابوون بەتایبەتی درەنگ بێت، کە تێیدا خۆر لە کاتژمێر ٧:١٥ی بەیانی ھەڵدێت و دەوروبەری ٧:٢٠ی ئێوارە ئاوا دەبێت. لە مانگی تەممووزدا، خۆر لە دەوروبەری ٧:١٥ی ئێوارە ئاوا دەبێت. زووترین کاتی ھەڵاتن و ئاوابوونی خۆر لە کۆتاییی تشرینی یەکەم و سەرەتای تشرینی دووەمدایە کە خۆر لە کاتژمێر ٦:٤٦ی بەیانی ھەڵدێت و لە ٦:٥٠ی ئێوارە ئاوا دەبێت.

سینگاپوور دان بەوەدا دەنێت کە گۆڕانی ئاووھەوا و بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان لە دەیەکانی داھاتوودا کاریگەریی گەورەی دەبێت لەسەر کەناراوە نزمەکانی. پێشبینی دەکات کە نەتەوەکە پێویستی بە خەرجکردنی ١٠٠ ملیار دۆلار ببێت لە ماوەی سەدەی داھاتوودا بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە. لە بودجەی ساڵی ٢٠٢٠یدا، حکوومەت بڕی ٥ ملیار دۆلاری سەرەتایی بۆ سندووقی پاراستنی کەناراو و لافاو تەرخان کرد. سینگاپوور یەکەمین وڵاتە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا کە باجی کاربۆن بە بڕی ٥ دۆلار بۆ ھەر تۆنێک دەخاتە سەر ئەو کۆمپانیا گەورانەی کە ساڵانە زیاتر لە ٢٥٬٠٠٠ تۆن دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەردەدەن. لە شوباتی ٢٠٢٦دا، سینگاپوور پڕۆژەیاسایەکی نوێی خستەڕوو کە لە ڕووی یاسایییەوە خاوەن زەوییەکانی کەناراوەکانی سینگاپوور ناچار دەکات بەرگرییە کەناراوییەکان دروست بکەن یان نوێی بکەنەوە بۆ ئەوەی بپارێزرێن لە بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا.

بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستنی وڵاتەکە بە سووتەمەنییە بەردینەکان، دانانی پانێڵی خۆری لەسەر سەقف و ڕووە ستوونییەکانی باڵەخانەکان خێراتر کردووە، ھەروەھا دەستپێشخەرییەکانی تری وەکوو دروستکردنی یەکێک لە گەورەترین کێڵگەکانی وزەی خۆری سەرئاوکەوتوو لە جیھاندا لە کۆگای ئاوی تێنگێ لە توواس.

حکوومەت و سیاسەت

ئیستانا شوێنی نیشتەجێبوون و نووسینگەی فەرمیی سەرۆک کۆمارە، ھەروەھا نووسینگەی کارکردنی سەرۆک وەزیرانە.

دادگای باڵا (چەپ) و ماڵی پەرلەمان (ڕاست) کە پەرلەمانی سینگاپووری تێدا کۆدەبێتەوە

گۆشەی وتاربێژان لە پارکی ھۆنگ لیم ناوچەیەکی خۆپیشاندانی گشتی دابین دەکات، کە زۆرجار لە ناوچەکانی تری وڵاتەکەدا سنووردار کراون.

سینگاپوور کۆمارێکی پەرلەمانییە کە لەسەر بنەمای سیستەمی وێستمینستەر دامەزراوە. دەستووری سینگاپوور باڵاترین یاسای وڵاتە، کە پێکھاتە و بەرپرسیارێتیی حوکمڕانی دیاری دەکات. سەرۆک کۆمار سەرۆکی دەوڵەتە. حوکمڕانیی سینگاپوور دابەشکراوە بەسەر سێ دەسەڵاتدا:

• جێبەجێکردن: دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە ئەنجومەنی وەزیران (کابینە) پێکدێت، کە لەلایەن سەرۆک وەزیرانەوە سەرۆکایەتی دەکرێت، لەگەڵ نووسینگەکانی داواکاری گشتی، کە لەلایەن داواکاری گشتییەوە سەرۆکایەتی دەکرێت. ئەنجومەنی وەزیران بە کۆمەڵ بەرپرسیارە لە ھەموو سیاسەتەکانی حکوومەت و بەڕێوەبردنی ڕۆژانەی کاروباری دەوڵەت. بە شێوەیەکی گشتی لە ئەندامانی پەرلەمانی سینگاپوور پێکدێت. سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە دیاری دەکرێت، و وەزیرەکانی کابینە و داواکاری گشتیش لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە دیاری دەکرێن، کە بە ئامۆژگاری و ڕەزامەندیی سەرۆک وەزیران کار دەکات. سەرۆک وەزیران سەرۆکی کردەییی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی حکوومەتە.
• یاسادانان: پەرلەمانی سینگاپوور یەک ئەنجومەنییە و، لەگەڵ سەرۆک کۆماردا، دەسەڵاتی یاسادانان پێکدەھێنن. ئەندامانی پەرلەمان (MP) پێکھاتوون لە ئەندامانی ھەڵبژێردراو، ئەندامانی دەرەوەی بازنەکانی ھەڵبژاردن، و ئەندامانی دەستنیشانکراو. زۆرینەی ئەندامانی پەرلەمان لە ھەڵبژاردنێکی گشتیدا بۆ پەرلەمان ھەڵدەبژێردرێن. پەرلەمانی سینگاپوور بە کۆمەڵ بەرپرسیارە لە دەرکردنی ئەو یاسایانەی کە دەوڵەت بەڕێوەدەبەن. سەرۆک کۆمار چەند دەسەڵاتێکی دیاریکراوی سنوورداری ھەیە بۆ چاودێریکردنی حکوومەت. دەسەڵاتەکانی ڤیتۆی سەرۆک کۆمار دەتوانرێت لەلایەن پەرلەمانەوە ھەڵبوەشێنرێنەوە (ڕەت بکرێنەوە).
• دادوەری: ئەرکی دەسەڵاتی دادوەری بریتییە لە بەڕێوەبردنی دادپەروەری بە شێوەیەکی سەربەخۆ و لەلایەن سەرۆکی دادوەریی کۆماری سینگاپوورەوە سەرۆکایەتی دەکرێت. دادوەران و کۆمیسیارانی دادوەری لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە لەسەر ئامۆژگاریی سەرۆک وەزیران دیاری دەکرێن. دادگای باڵا و دادگاکانی دەوڵەت یەکلاییکردنەوە بۆ ناکۆکییە مەدەنییەکانی نێوان کەسەکان دەکەن، بڕیاری سزادان یان بێتاوانکردنی تۆمەتباران لە دادگاییکردنە تاوانکارییەکان دەدەن، و بە مەبەستی بڕیاردان لەسەر دەستووریبوونی یاساکان ھەڵدەستن بە لێکدانەوەی یاساکان. ھەر یاسایەک یان بڕگەیەکی یاسایی کە دەرکەوێت پێچەوانەی دەستوورە دەتوانرێت لەلایەن دادگای باڵاوە ھەڵبوەشێنرێتەوە.

سەرۆک کۆمار ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی دەنگدانی جەماوەرییەوە بۆ خولێکی شەش ساڵەی نوێکراوە ھەڵدەبژێردرێت. مەرجەکانی ئەم پۆستە، کە لەلایەن حکوومەتی پارتی چالاکیی گەل (PAP)ەوە دەرکراون، زۆر توندن، بە جۆرێک تەنھا چەند کەسێکی کەم شایستەی کاندیدبوونن. ئەم مەرجانە ئەوە لەخۆدەگرن کە کاندید پێویستە کەسێک بێت کە تەمەنی لایەنی کەم ٤٥ ساڵ بێت و چیتر ئەندامی ھیچ پارتێکی سیاسی نەبێت، یان بۆ ماوەی لایەنی کەم ٣ ساڵ پۆستێکی کارگێڕیی گشتی ھەبووبێت لە چەندین ڕۆڵی سەرکردایەتیی دیاریکراوی خزمەتگوزاریی گشتیدا، یان خاوەنی ٣ ساڵ ئەزموون بێت وەک بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیایەکی قازانج-بەخشی کەرتی تایبەت کە لایەنی کەم ٥٠٠ ملیۆن دۆلاری سینگاپووری ھەبێت لە سەرمایەی پشکداران، لایەنی کەم ١٠ ساڵ نیشتەجێی سینگاپوور بووبێت، ھیچ پێشینەیەکی تاوانکاریی نەبێت، و چەند مەرجێکی تریش. ھەروەھا کاندیدەکان دەبێت کۆمیتەی ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی (PEC) "ڕازی بکەن" کە کەسێکی دەستپاک، خاوەن کەسایەتییەکی باش و ناوبانگێکی باشن.

لە ساڵی ٢٠١٧ەوە، دەستوور پێویستی کردووە کە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی "تەرخان بکرێن" بۆ کۆمەڵگەیەکی نەژادی ئەگەر لە پێنج خولی ڕابردوودا ھیچ کەسێک لەو گرووپە نەتەوەیییە بۆ سەرۆکایەتی ھەڵنەبژێردرابێت. تەنھا ئەندامانی ئەو کۆمەڵگەیە دەتوانن وەک کاندید شایستە بن لە ھەڵبژاردنێکی سەرۆکایەتیی تەرخانکراودا. لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ٢٠١٧دا، ئەم تێکەڵەیە لە مەرجە توندەکان و ھەڵبژاردنێکی تەرخانکراو کە پێویستی دەکرد کاندیدەکە لە ١٣٪ی گرووپی نەتەوەییی مالایی بێت، بووە ھۆی ئەوەی کە کۆمیتەی ھەڵبژاردنەکان (PEC) تەنھا یەک کاندید پەسەند بکات بۆ سەرۆکایەتی؛ حەلیمە یەعقووب، کە بە بەشێک لە کۆمەڵگەی مالایی دادەنرا، لە ھەڵبژاردنێکی بێ ڕکابەردا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. ئەو ھەروەھا بووە یەکەم سەرۆک کۆماری ژن لە سینگاپوور.

ثارمان شانموگاراتنام
سەرۆک کۆمار

لۆڕێنس وۆنگ
سەرۆک وەزیران

ئەندامانی پەرلەمان (MP) لایەنی کەم ھەر پێنج ساڵ جارێک ھەڵدەبژێردرێن (یان زووتر لە ڕێگەی ھەڵبژاردنێکی پێشوەختە). ١٥ەمین و پەرلەمانی ئێستا خاوەنی ١٠٨ ئەندامە؛ ٩٧یان ڕاستەوخۆ لە ٣٣ بازنەی ھەڵبژاردنەوە ھەڵبژێردران، نۆیان ئەندامی دەستنیشانکراوی بێلایەنن کە لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە دیاری کراون، و دووانیان ئەندامی دەرەوەی بازنەکانن لە پارتەکانی ئۆپۆزسیۆن کە لە دوایین ھەڵبژاردنی گشتیدا ھەڵنەبژێردران بەڵام بۆ دەسەڵاتی یاسادانان دیاری کران بۆ زیادکردنی نوێنەرایەتیی پارتەکانی ئۆپۆزسیۆن. لە بازنەکانی نوێنەرایەتیی گرووپ (GRCs)دا، پارتە سیاسییەکان تیمێک لە کاندیدەکان کۆدەکەنەوە بۆ کێبڕکێکردن لە ھەڵبژاردنەکاندا. لایەنی کەم دەبێت یەک پەرلەمانتار لە ناو GRCدا لە پاشخانێکی کەمینەی نەتەوەیی بێت. ھەموو ھەڵبژاردنەکان بە بەکارھێنانی سیستەمی زۆرینەی سادە (first-past-the-post) بەڕێوەدەچن. پەرلەمانتاران ھەفتانە میوانداریی کۆبوونەوەی چارەسەرکاریی سیاسی دەکەن، کە پێی دەوترێت "دانیشتنەکانی بینینی خەڵک"، کە لەوێدا یارمەتیی دەنگدەران دەدەن بۆ چارەسەرکردنی کێشە کەسییەکان کە دەتوانێت پەیوەست بێت بە نیشتەجێبوون، یارمەتیی دارایی، و کۆچبەری.

پارتی چالاکیی گەل (PAP) پێگەیەکی باڵادەستی ھەیە لە سیاسەتی سینگاپووردا، کە زۆرینەیەکی گەورەی پەرلەمانی لە ھەموو ھەڵبژاردنێکدا بەدەستھێناوە لەوەتەی خۆبەڕێوەبەری لە ساڵی ١٩٥٩دا پێبەخشراوە. پارتی چالاکیی گەل، کە خۆی وەک پارتێکی پراگماتیک وەسف دەکات، خاوەنی ئایدۆلۆژیایەکی ئاوێتەیە کە تێکەڵەیەکە لە بنەماکانی بازاڕی ئازاد، نەتەوەپەرستیی مەدەنی، و خۆشگوزەرانی. سەرەڕای دەرکردنی سنووردارکردن لەسەر ئازادییە مەدەنییەکان، سینگاپوور لەژێر دەسەڵاتی PAPدا گەشەی ئابووری و سەقامگیریی سیاسیی بەردەوامی بەخۆیەوە بینیوە. پڕنوێنەرترین و جەماوەریترین پارتی ئۆپۆزسیۆن پارتی کرێکارانی ناوەڕاست-چەپە (WP)، کە خاوەنی ١٢ کورسییە لە پەرلەماندا.

ھەژموونی درێژخایەنی PAP بووەتە ھۆی ئەوەی کە سینگاپوور لەلایەن ئەکادیمییەکانەوە وەک دیموکراسییەکی نالیبراڵ وەسف بکرێت، یان دەوڵەتێکی نیوە-ئۆتۆریتاری (دەسەڵاتخوازی نەرم) کە تێیدا PAP ڕووبەڕووی کەمترین یان ھیچ کێبڕکێیەکی سیاسیی شیاو نابێتەوە بۆ حوکمڕانیی وڵاتەکە. پرۆسەی دیموکراسیی فرەپارتی لە سینگاپووردا بە "کەمترین" وەسف کراوە لە بەراورد بە گرنگیدانی دەوڵەت بە گەشەپێدانی ئابووری و سیستەمی کۆمەڵایەتی. بەپێی وتەی گۆردۆن پی. مینز، پرۆفیسۆری خانەنشینکراوی زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی مەکماستەر، سینگاپوور سیستەمی حوکمڕانیی کۆلۆنیالیزمی "خێرخواز" بەڵام "زۆر ئۆتۆریتاری" (کە لە بەریتانیاوە بۆی مابووەوە) دووبارە داھێنایەوە لەبری ئەوەی دیموکراسییەکی تەواو دروست بکات. ئایدۆلۆژیایەکی پارێزکارانەی "بەھاکانی ئاسیا" پەرەی سەند بۆ جێگرتنەوەی دەسەڵاتی بەریتانی، کە لەسەر بنەمای "دڵسۆزیی کۆمەڵایەتی، متمانەنەکردن بە حکوومەت، و دوورکەوتنەوە لە بەرپرسیارێتیی تاکەکەسی یان بەکۆمەڵ بۆ بەرژەوەندییە گشتییە فراوانەکان" دامەزرابوو، بە کەمترین گرنگیدان بە مافەکانی مرۆڤ بەو مانا ڕۆژاوایییەی کە تازە سەری ھەڵدەدا. ئەو ڕاستییەی کە "نە خەڵک و نە بژاردەکان ئەزموونیان لەگەڵ دیموکراسیدا نەبوو" یارمەتیدەر بوو لە دروستکردنی کەلتووری سیاسیی سینگاپوور، کە تیایدا ھەرەمییەتی جەختکەرەوە لەسەر پێگە زاڵ بوو، و پابەند بوو بە گەشەپێدانی ئابوورییەوە. میراتی بەھاکانی ئاسیا و کەلتوورە سیاسییە سنووردارەکەی ناو سینگاپوور بووەتە ھۆی ئەوەی وڵاتەکە وەک "نموونەیەکی کلاسیکی ئۆتۆریتاریزمی نەرم" وەسف بکرێت، و "بە قووڵی نالیبراڵ".

سیستەمی دادوەری لەسەر بنەمای یاسای باوی ئینگلیزی (کۆمۆن لۆ) دامەزراوە، کە بەردەوامی بەو نەریتە یاسایییە دەدات کە لە سەردەمی دەسەڵاتی بەریتانیدا دامەزراوە بەڵام بە جیاوازییەکی بەرچاوی ناوخۆیییەوە. یاسای سزادان لەسەر بنەمای یاسای سزادانی ھیندی دامەزراوە کە لە بنەڕەتدا بۆ ھیندستانی بەریتانی دانرابوو، و لەو کاتەدا وەک کۆلۆنییەکی شاھانە لەلایەن دەسەڵاتدارانی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیاوە لە سینگاپوور پەسەند کرا و تا ئێستاش وەک بنەمای یاسای سزادان لە وڵاتەکەدا ماوەتەوە بە چەند ھەڵاوێرد، ھەموارکردنەوە و ھەڵوەشاندنەوەیەکی کەمەوە لەو کاتەوەی کەوتووەتە بواری جێبەجێکردنەوە. دادگاییکردن لە ڕێگەی دەستەی سوێندخۆرانەوە لە ساڵی ١٩٧٠دا ھەڵوەشێنرایەوە. سینگاپوور بە یاسا توندەکانی و ھەڵوێستە پارێزکارانەکانی بەرامبەر بە تاوان ناسراوە؛ ھەردوو سزای جەستەیی (لە ڕێگەی شەلاقدانەوە) و سزای لەسێدارەدان (لە ڕێگەی ھەڵواسینەوە) ھێڵراونەتەوە و بە شێوەیەکی باو وەک سزای یاسایی بەکاردەھێنرێن.

مافی ئازادیی ڕادەربڕین و کۆبوونەوە لەلایەن ماددەی ١٤(١)ی دەستووری سینگاپوورەوە مسۆگەر کراوە، ھەرچەندە بڕگەی یاسایی ھەن لە بەشەکانی دواتردا کە ڕێکیان دەخەن. حکوومەت ئازادیی ڕادەربڕین و ئازادیی ڕۆژنامەگەری و ھەروەھا ھەندێک لە مافە مەدەنی و سیاسییەکانی سنووردار کردووە. لە ساڵی ٢٠٢٣دا، سینگاپوور لەلایەن پەیامنێرانی بێسنوورەوە لە ڕیزبەندی ١٢٩ەمیندا ھات لە نێوان ١٨٠ نەتەوەدا لە پێوەری ئازادیی ڕۆژنامەگەریی جیھانیدا. ماڵی ئازادی سینگاپوور بە "نیمچە ئازاد" پۆلێن دەکات لە ڕاپۆرتی ئازادی لە جیھاندا، و یەکەی ھەواڵگریی ئابووریناس سینگاپوور وەک "دیموکراسییەکی کەمایەسیدار" پۆلێن دەکات، کە دووەم ئازادترین ئاستە لە کۆی چوار ئاست، لە "پێوەری دیموکراسی"یەکەیدا. ھەموو کۆبوونەوەیەکی گشتی کە لە پێنج کەس یان زیاتر پێکبێت پێویستی بە مۆڵەتی پۆلیس ھەیە، و ناڕەزایەتییەکان لە ڕووی یاسایییەوە تەنھا دەتوانرێت لە گۆشەی وتاربێژان ئەنجام بدرێن.

لە پێوەری ھەستکردن بە گەندەڵیدا، کە وڵاتان ڕیزبەندی دەکات بەپێی "ئاستە ھەستپێکراوەکانی گەندەڵی لە کەرتی گشتی"، سینگاپوور بەردەوام وەک یەکێک لە کەمترین وڵاتە گەندەڵەکانی جیھان پۆلێن کراوە، سەرەڕای ئەوەی کە نالیبراڵە. تێکەڵە ناوازەکەی سینگاپوور لە حکوومەتێکی بەھێزی نیوە-ئۆتۆریتاری لەگەڵ جەختکردنەوەیەکی زۆر لەسەر شایستەسالاری (مێریتۆکراسی) بە "مۆدێلی سینگاپوور" ناسراوە، و وەک ھۆکارێکی سەرەکی دادەنرێت لە پشت سەقامگیریی سیاسی، گەشەی ئابووری، و سیستەمی کۆمەڵایەتیی ھاوسەنگی سینگاپوورەوە. لە ساڵی ٢٠٢١دا، پێوەری سەروەریی یاسای سەر بە پڕۆژەی دادپەروەریی جیھانی، سینگاپووری لە پلەی ١٧ەمدا دانا لە نێوان ١٩٣ وڵاتی جیھاندا بۆ پابەندبوون بە سەروەریی یاسا. سینگاپوور پلەی بەرزی بەدەستھێنا لە پێوەرەکانی سیستەم و ئاسایش (٣یەم)، نەبوونی گەندەڵی (٣یەم)، جێبەجێکردنی ڕێکخەرەکان (٤ەم)، دادپەروەریی مەدەنی (٨ەم)، و دادپەروەریی تاوانکاری (٧ەم)، و پلەی بەشێوەیەکی بەرچاو نزمتر بوو لە پێوەرەکانی حکوومەتی کراوە (٣٤ەم)، سنووردارکردنەکانی سەر دەسەڵاتی حکوومەت (٣٢یەم)، و مافە بنەڕەتییەکان (٣٨ەم).

پەیوەندییەکانی دەرەوە

سەرۆک وەزیران لی ھسیێنگ لوونگ لە کۆبوونەوەی جی ٢٠ لە ساڵی ٢٠١٧ لە ئەڵمانیا. لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، سینگاپوور زۆرجار بانگھێشت کراوە بۆ بەشداریکردن لە پرۆسەکانی جی ٢٠ (G20)دا.

لەولەویەتی ڕاگەیەنراوی سیاسەتی دەرەوەی سینگاپوور بریتییە لە پاراستنی ئاسایش لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ناوچەکانی دەوروبەری. بنەمایەکی بنەڕەتیی ئەم سیاسەتە بریتییە لە سەقامگیریی سیاسی و ئابووری لە ناوچەکەدا. پەیوەندیی دیپلۆماسیی لەگەڵ زیاتر لە ١٨٠ دەوڵەتی سەروەردا ھەیە.

وەک یەکێک لە پێنج ئەندامی دامەزرێنەری ئاسێان، سینگاپوور پاڵپشتییەکی بەھێزی ناوچەی بازرگانیی ئازادی ئاسێان (AFTA) و ناوچەی وەبەرھێنانی ئاسێان (AIA) دەکات؛ ھەروەھا میوانداریی سکرتارییەتی ئەپیک (APEC) دەکات. سینگاپوور ھەروەھا ئەندامێکی دامەزرێنەری کۆڕبەندی دەوڵەتە بچووکەکانـە، کە گرووپێکی خۆبەخش و نافەرمییە لە نەتەوە یەکگرتووەکان.

سینگاپوور ئەندامێتی لە ڕێکخراوە ناوچەیییەکانی تریشدا ھەیە، وەک کۆبوونەوەی ئاسیا-ئەورووپا، کۆڕبەندی ھاوکاریی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا-ئەمریکای لاتین، کۆمەڵەی کەنارەکانی زەریای ھیندی، و لووتکەی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا. ھەروەھا ئەندامە لە بزووتنەوەی بێلایەنەکان، نەتەوە یەکگرتووەکان و نەتەوەکانی کۆمۆنوێلس. لە کاتێکدا سینگاپوور ئەندامێکی فەرمیی جی ٢٠ (G20) نییە، بەڵام لە زۆربەی ساڵەکاندا لە دوای ساڵی ٢٠١٠ەوە بانگھێشت کراوە بۆ بەشداریکردن لە پرۆسەکانی جی ٢٠دا. سینگاپوور ھەروەھا شوێنی سکرتارییەتی ئەنجومەنی ھاوکاریی ئابووریی پاسیفیکە (PECC).

بەگشتی، پەیوەندییە دووقۆڵییەکان لەگەڵ ئەندامانی تری ئاسێاندا بەھێزن؛ بەڵام، ھەندێک کێشە و ناکۆکی ڕوویانداوە، و پەیوەندییەکان لەگەڵ دراوسێکانیدا وەک مالیزیا و ئیندۆنیزیا ھەندێک جار گرژیی تێکەوتووە. مالیزیا و سینگاپوور ناکۆکییان ھەبووە لەسەر گەیاندنی ئاوی شیرین بۆ سینگاپوور، و دەستڕاگەیشتنی ھێزە چەکدارەکانی سینگاپوور بە کایەی ئاسمانیی مالیزیا. کێشەی سنووری لەگەڵ مالیزیا و ئیندۆنیزیادا ھەیە، و ھەردووکیان فرۆشتنی لمی دەریایییان بە سینگاپوور قەدەغە کردووە بەھۆی ناکۆکییەکان لەسەر پڕۆژەکانی وشککردنەوەی دەریا لەلایەن سینگاپوورەوە. ھەندێک ناکۆکیی پێشوو، وەکوو کێشەی پێدرا برانکا، لەلایەن دادگای نێودەوڵەتیی دادەوە چارەسەر کراون. چەتەیی دەریایی لە گەرووی مالاکا بووەتە جێگەی نیگەرانی بۆ ھەر سێ وڵاتەکە. پەیوەندییەکی ئابووریی نزیک لەگەڵ بروونایدا ھەیە، و ھەردووکیان بەھایەکی دراوی جێگیری ھاوبەشیان ھەیە، لە ڕێگەی ڕێکەوتننامەیەکی ئاڵوگۆڕپێکردنی دراو لە نێوان ھەردوو وڵاتدا کە وا دەکات ھەردوو دراوی دۆلاری بروونای و دۆلاری سینگاپووری بە شێوەی کاغەز و ئاسن وەک دراوی یاسایی لە ھەردوو وڵاتەکەدا کاریان پێ بکرێت.

یەکەمین پەیوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ چین لە دەیەی ١٩٧٠ەکاندا دروست کرا، و پەیوەندییە دیپلۆماسییە تەواوەکان لە دەیەی ١٩٩٠ەکاندا دامەزران. لە ساڵی ٢٠١٣ەوە، چین گەورەترین ھاوبەشی بازرگانیی سینگاپوورە، دوای ئەوەی پێش مالیزیا کەوت. سینگاپوور و ویلایەتە یەکگرتووەکان پەیوەندییەکی نزیک و درێژخایەنیان ھەیە، بەتایبەتی لە بوارەکانی بەرگری، ئابووری، تەندروستی، و پەروەردەدا. سینگاپوور ھەروەھا ھاوکارییەکانی لەگەڵ ئەندامانی ئاسێان و چیندا زیاد کردووە بۆ بەھێزکردنی ئاسایشی ناوچەیی و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، و بەشداریی لە یەکەم مانۆڕی دەریاییی ھاوبەشی ئاسێان لەگەڵ چیندا کرد لە ساڵی ٢٠١٨دا. ھەروەھا پاڵپشتیی ھاوپەیمانیی بە سەرۆکایەتیی ئەمریکای کردووە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، بە ھاوکاریی دووقۆڵی لە دەستپێشخەرییەکانی دژە-تیرۆر و بەرەنگاربوونەوەی بڵاوبوونەوەی چەک، و مانۆڕە سەربازییە ھاوبەشەکان.

بەو پێیەی سینگاپوور پەیوەندیی دیپلۆماسیی لەگەڵ ھەردوو ویلایەتە یەکگرتووەکان و کۆریای باکوور ھەیە، و یەکێک بوو لەو چەند وڵاتە کەمەی کە پەیوەندییان لەگەڵ ھەردوو وڵاتدا ھەبوو، لە حوزەیرانی ٢٠١٨دا، میوانداریی لووتکەیەکی مێژوویی کرد لە نێوان سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ و سەرکردەی کۆریای باکوور کیم جۆنگ ئون، کە یەکەمین کۆبوونەوەی لەو جۆرە بوو لە نێوان سەرکردەکانی ئەو کاتەی ھەردوو نەتەوەکەدا. ھەروەھا میوانداریی کۆبوونەوەی ما-شی لە ساڵی ٢٠١٥ کرد، کە یەکەمین کۆبوونەوە بوو لە نێوان سەرکردە سیاسییەکانی ھەردوو دیوی گەرووی تایوان لە دوای کۆتاییھاتنی شەڕی ناوخۆییی چین لە ساڵی ١٩٥٠دا.

سەربازی

لە ساڵی ٢٠٠٧دا، کارمەندانی سەربازی لە ھێزە چەکدارەکانی سینگاپوور لە ئەفغانستان جێگیر کران وەک بەشێک لە ھاوپەیمانییەکی نێونەتەوەیی.

سوپای سینگاپوور، کە دەکرێت بوترێت پێشکەوتووترین سوپایە لە ڕووی تەکنۆلۆژییەوە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا، پێکھاتووە لە سوپای زەمینی، ھێزی دەریایی، ھێزی ئاسمانی و خزمەتگوزاریی دیجیتاڵی و ھەواڵگری. وەک دەستەبەرکەری سەربەخۆییی وڵاتەکە سەیر دەکرێت، کە ئەمەش ڕەنگدەداتەوە لە کەلتووری سینگاپووردا، کە ھەموو ھاووڵاتییان بەشدار دەکات لە بەرگریی وڵاتەکەدا. لە ساڵی ٢٠٢٤دا حکوومەت ٢٫٧٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییی وڵاتەکەی لە بواری سەربازیدا خەرج کردووە، کە بەرزترینە لە ناوچەکەدا.

دوای سەربەخۆیییەکەی، سینگاپوور تەنھا دوو فەوجی پیادەی ھەبوو کە لەلایەن ئەفسەرە بەریتانییەکانەوە سەرکردایەتی دەکران. بەو پێیەی زۆر بچووک بوون بۆ دابینکردنی ئاسایشی کاریگەر بۆ وڵاتە نوێیەکە، پەرەپێدانی ھێزە سەربازییەکانی بوو بە لەولەویەت. سەرەڕای ئەوەش، لە تشرینی یەکەمی ١٩٧١دا، بەریتانیا سوپاکەی لە سینگاپوور کشاندەوە، و تەنھا ھێزێکی بچووکی بەریتانی، ئوسترالی و نیوزیلەندیی بەجێھێشت وەک ئامادەیییەکی سەربازیی ڕەمزی. بەشێکی زۆری پاڵپشتییە سەرەتایییەکان لەلایەن ئیسرائیلەوە ھاتن، وڵاتێک کە لەلایەن نەتەوە دراوسێیەکانی سینگاپوور، مالیزیا و ئیندۆنیزیا (کە زۆرینەیان موسڵمانن)، نەناسرابوو. فەرماندەکانی ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل (IDF) لەلایەن حکوومەتی سینگاپوورەوە ئەرکی دروستکردنی ھێزە چەکدارەکانی سینگاپوور (SAF)یان لە سفرەوە پێسپێردرا، و ڕاھێنەرە ئیسرائیلییەکان ھێنران بۆ ڕاھێنانی سەربازە سینگاپوورییەکان. خولە سەربازییەکان بەپێی شێوازی IDF بەڕێوەدەچوون، و سینگاپوور سیستەمێکی سەربازیی زۆرەملێ و خزمەتی یەدەگی لەسەر بنەمای مۆدێلی ئیسرائیلی پەسەند کرد. سینگاپوور تا ئێستاش پەیوەندییەکی ئەمنیی بەھێزی لەگەڵ ئیسرائیلدا پاراستووە و یەکێکە لە گەورەترین کڕیارەکانی چەک و سیستەمی چەکی ئیسرائیلی، کە یەکێک لە نموونە نوێیەکان چەکی دژە-تانکی مەتادۆرە (MATADOR).

ھێزە چەکدارەکانی سینگاپوور (SAF) پەرەی پێدەدرێت بۆ وەڵامدانەوەی کۆمەڵێک کێشەی بەرفراوان لە ھەردوو جەنگی باو و نائاساییدا. ئاژانسی زانست و تەکنۆلۆژیای بەرگری (DSTA) بەرپرسیارە لە دابینکردنی سەرچاوەکان بۆ سوپا. سنوورداربوونە جوگرافییەکانی سینگاپوور بەو مانایەیە کە SAF دەبێت پلانی ھەبێت بۆ تێکشکاندنی تەواوەتیی ھەر ھێرشێک، چونکە ناتوانن پاشەکشە بکەن و دووبارە خۆیان ڕێکبخەنەوە. کەمیی ژمارەی دانیشتووان کاریگەریی ھەبووە لەسەر شێوازی دیزاینکردنی SAF، کە ھێزێکی چالاکی بچووک و ژمارەیەکی زۆری لە ھێزی یەدەگ ھەیە.

تیمی نمایشی شۆڕشگێڕە ڕەشەکان (Black Knights)ی ھێزی ئاسمانیی کۆماری سینگاپوور لە پێشانگای ئاسمانیی سینگاپوور نمایش دەکەن.

سینگاپوور سەربازیی زۆرەملێی ھەیە بۆ ھەموو نێرینەیەکی تواناداری تەمەن ١٨ ساڵ، جگە لەوانەی پێشینەی تاوانکارییان ھەیە یان ئەوانەی دەتوانن بیسەلمێنن کە لەدەستدانیان دەبێتە ھۆی سەختی و نەھامەتی بۆ خێزانەکانیان. ئەو نێرینانەی کە ھێشتا خوێندنی پێش-زانکۆیان تەواو نەکردووە، یان سکۆلەرشیپی کۆمیسیۆنی خزمەتگوزاریی گشتی (PSC)یان پێبەخشراوە، یان خەریکی بەدەستھێنانی بڕوانامەیەکی پزیشکیی ناوخۆیین، دەتوانن داوای دواخستنی سەربازییەکەیان بکەن. ھەرچەندە داوایان لێناکرێت خزمەتی سەربازی بکەن، بەڵام ژمارەی ژنان لە SAFدا ڕووی لە زیادبوون کردووە: لە ساڵی ١٩٨٩ەوە ڕێگەیان پێدراوە ئەو پۆستە سەربازییانە پڕبکەنەوە کە پێشتر تەنھا بۆ پیاوان تەرخان کرابوون. پێش ئەوەی بچنە ناو لقێکی دیاریکراوی ھێزە چەکدارەکانەوە، سەربازە نوێیەکان لایەنی کەم نۆ ھەفتە ڕاھێنانی سەربازیی بنەڕەتی وەردەگرن.

بەھۆی دەگمەنیی زەویی کراوە لە دوورگە سەرەکییەکەدا، ئەو ڕاھێنانانەی کە چالاکییەکانی وەکوو تەقەکردنی ڕاستەقینە و شەڕی ئاوی-وشکانی لەخۆدەگرن، زۆرجار لە دوورگە بچووکەکاندا ئەنجام دەدرێن، کە بە زۆری ڕێگە بە چوونەژوورەوەی ھاووڵاتیانی مەدەنی نادرێت. بەڵام مانۆڕە بەرفراوانەکان، کە بە زۆر مەترسیدار دادەنرێن بۆ ئەوەی لە ناو وڵاتدا ئەنجام بدرێن، لە وڵاتانی تری وەک بروونای، ئیندۆنیزیا، تایلەند و ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەنجام دراون. بەگشتی، ڕاھێنانە سەربازییەکان لەگەڵ ھێزە بیانییەکان ھەفتەی جارێک یان دوو جار ئەنجام دەدرێن. بەھۆی سنوورداربوونی کایەی ئاسمانی و زەوی، ھێزی ئاسمانیی کۆماری سینگاپوور (RSAF) چەندین بنکەی دەرەوەی وڵات لە ئوسترالیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان و فەڕەنسا بەڕێوەدەبات. پۆلی ١٣٠ی ھێزی ئاسمانیی کۆماری سینگاپوور (RSAF) لە بنکەی پیرسی RAAF لە ئوسترالیای ڕۆژاوا جێگیرە، و پۆلی ١٢٦یشی لە ناوەندی فڕۆکەوانیی سوپای ئۆکی لە کوینزلەند جێگیرە. RSAF خاوەنی یەک پۆلە—کە پۆلی ١٥٠ـە—و لە بنکەی ئاسمانیی کاژۆ لە باشووری فەڕەنسا جێگیرە. مەفرەزەکانی دەرەوەی وڵاتی RSAF لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بریتین لە: بنکەی ئاسمانیی لوک لە ئەریزۆنا، مارانا لە ئەریزۆنا، بنکەی ئاسمانیی ماونتێن ھۆم لە ئایداھۆ، و بنکەی ئاسمانیی ئەندەرسن لە گوام.

ھێزە چەکدارەکانی سینگاپوور (SAF) ھێزیان ناردووە بۆ یارمەتیدان لە ئۆپەراسیۆنەکانی دەرەوەی وڵات، لە ناوچەکانی وەکوو عێراق، و ئەفغانستان، بە ھەردوو ڕۆڵی سەربازی و مەدەنی. لە ناوچەکەدا، ئەوان یارمەتیی سەقامگیرکردنی تیمۆری ڕۆژھەڵاتیان داوە و یارمەتییان پێشکەش بە ئەچێ لە ئیندۆنیزیا کردووە لە دوای بوومەلەرزە و تسونامییەکەی زەریای ھیندی لە ساڵی ٢٠٠٤. لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە، ھێزی دەریاییی کۆماری سینگاپوور (RSN) کەشتیی ناردووە بۆ کەنداوی عەدەن بۆ یارمەتیدان لە ھەوڵەکانی بەرەنگاربوونەوەی چەتەیی دەریایی وەک بەشێک لە ھێزی ئەرکی ١٥١. SAF ھەروەھا یارمەتیی ھەوڵەکانی فریاگوزاریی دا لە کاتی گەردەلوولی کاترینادا، و تایفۆن ھایان. سینگاپوور بەشێکە لە ڕێکەوتنەکانی بەرگریی پێنج ھێزەکە (FPDA)، کە ھاوپەیمانییەکی سەربازییە لەگەڵ ئوسترالیا، مالیزیا، نیوزیلەند و شانشینی یەکگرتوو. بەپێی پێوەری ئاشتیی جیھانیی ساڵی ٢٠٢٤، سینگاپوور ٥ەمین ئاشتیخوازترین وڵاتە لە جیھاندا.

مافەکانی مرۆڤ

سزای لەسێدارەدان سزایەکی یاسایی و جێبەجێکراوە لە سینگاپوور. وڵاتەکە یەکێکە لەو چوار وڵاتەی جیھانی پێشکەوتوو کە سزای لەسێدارەدانیان ھێشتووەتەوە، لە پاڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ژاپۆن و تایوان. بە تایبەتی، بەکارهێنانی ئەم سزایە دژی بازرگانیکردن بە ماددە ھۆشبەرەکان بووەتە سەرچاوەی ناکۆکی لەگەڵ ڕێکخراوە ناحکوومییەکانی وەکوو لێبوردنی نێونەتەوەیی و چاودێری مافەکانی مرۆڤ. حکوومەت لە وەڵامدا ڕایگەیاندووە کە "ھیچ گومانێکی" نییە کە ئەوە سیاسەتێکی دروستە و "بەڵگەی ڕوون" ھەیە لەسەر ڕێگریکردنی جددی، و دەبێت یاساکە لە چوارچێوەیەکی فراوانتردا سەیر بکرێت کە بریتییە لە "ڕزگارکردنی ژیانی خەڵک"، بە تایبەتی ھاووڵاتیان. لە ساڵی ٢٠٠٤، لێبوردنی نێونەتەوەیی ئیدیعای کرد کە ھەندێک لە بڕگە یاساییەکانی سیستەمی سزای لەسێدارەدانی سینگاپوور لەگەڵ "مافی بێتاواندانان تاوەکوو تاوانباربوون دەسەلمێنرێت" ناکۆکە. حکوومەت ناکۆکی لەسەر ئیدیعاکانی ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەیی ھەبووە، و ڕایگەیاندووە کە "ھەڵوێستیان سەبارەت بە ھەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان بە ھیچ شێوەیەک لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بێ کێشە نییە" و ڕاپۆرتەکە "ھەڵەی گەورەی ڕاستییەکان و چەواشەکاریی تێدایە".

لە ساڵی ١٩٣٨ تا ٢٠٢٣، پەیوەندییە سێکسییەکانی نێوان پیاوان لە ڕووی تەکنیکییەوە نایاسایی بوون بەپێی ماددەی ٣٧٧ئەی لە یاسای سزادان، کە بۆ یەکەمین جار لە سەردەمی دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیادا ناسێنرا. لە چەند دەیەی ڕابردوودا، ئەم یاسایە زیاتر جێبەجێ نەدەکرا و فشارەکان بۆ ھەڵوەشاندنەوەی زیادیان کرد کاتێک ھاوڕەگەزخوازی لەلایەن کۆمەڵگەی سینگاپوورەوە زیاتر پەسەند کرا. لە ھەمان کاتدا، پەیوەندییە سێکسییەکانی نێوان ژنان ھەمیشە یاسایی بوون. لە ساڵی ٢٠٢٢، سەرۆک وەزیران لی ھسیێنگ لوونگ ڕایگەیاند کە سینگاپوور ماددەی ٣٧٧ئەی ھەڵدەوەشێنێتەوە، کە بەمەش ڕەفتاری ھاوڕەگەزخوازی لە تاوانبوونی یاسایی دەرھێنا. سەرەڕای ئەوەش، ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم ھەڵوەشاندنەوەیە کاریگەری نابێت لەسەر ناساندنی "نەریتە خێزانی و کۆمەڵایەتییە باوەکان،" لەوانەش چۆنیەتی پێناسەکردنی ھاوسەرگیری، ئەمەش وایکرد پێگەی یاسایی ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزەکان بۆ ئێستا وەک خۆی بمێنێتەوە، ھەرچەندە ئەگەری پەسەندکردنی یەکێتییە مەدەنییەکان بە شێوەیەکی فەرمی ڕەتنەکراوەتەوە. لی ئەمەی وەک سازشێک وەسف کرد لە نێوان پێکھاتە پارێزگارەکان (کە زۆرجار ئایینین) و پێکھاتە پێشکەوتنخوازەکانی کۆمەڵگەی سینگاپوور بۆ ڕێگریکردن لە لێکترازان و دابەشبوونی سیاسیی زیاتر. یاساکە بە شێوەیەکی فەرمی لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھەڵوەشێندرایەوە.

پینک دۆت ئێس جی (Pink Dot SG)، کە بۆنەیەکە بۆ پاڵپشتیکردنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە (LGBT) بەڕێوەدەچێت، لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە ساڵانە ھەزاران کەسی ڕاکێشاوە و ئامادەبووانیشی ڕووی لە زیادبوون کردووە. بەپێی ڕاپرسییەک کە لەلایەن پەیمانگای لێکۆڵینەوەکانی سیاسەت لە ساڵی ٢٠١٩ ئەنجام دراوە، کۆمەڵگەی سینگاپوور سەبارەت بە مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە زیاتر لیبراڵ بووە. لە ڕاپرسییەکەدا، زیاتر لە ٢٠٪ی خەڵک گوتیان کە پەیوەندییە سێکسییەکانی نێوان پێگەیشتووانی ھەمان ڕەگەز بە ھیچ شێوەیەک ھەڵە نییە یان زۆربەی کات ھەڵە نییە، کە ئەم ڕێژەیە لە ساڵی ٢٠١٣دا تەنیا ١٠٪ بوو. ڕاپرسییەکە ئەوەی دەرخست کە ٢٧٪ ھەمان ھەستیان ھەبووە سەبارەت بە ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزەکان (کە زیادبوونێکە لە ١٥٪ لە ساڵی ٢٠١٣) و ٣٠٪یش ھەمان بۆچوونیان ھەبووە سەبارەت بە ھەڵگرتنەوەی منداڵ لەلایەن ھاوسەرانی ھاوڕەگەزەوە (کە زیادبوونێکە لە ٢٤٪ لە ساڵی ٢٠١٣).

دەڵاڵەکانی سێکس زۆرجار بازرگانی بە ژنانی وڵاتانی دراوسێی وەکوو چین، مالیزیا و ڤیێتنامەوە دەکەن بۆ ناو بازڕی قاچاخچێتی بە سێکس لە لەشفرۆشخانەکان و ھەروەھا شوقەی کرێ و میوانخانەکان بۆ قازانجی زیاتر کاتێک بەشێک لە پارەی کڕیارەکان وەردەگرن. لە وەڵامدا، لە ساڵی ٢٠١٩ حکوومەت ھەموارکردنەوەی لە پەیماننامەی ژناندا کرد بۆ دانانی سزای توندتر بۆ بازرگانیکاران، لەوانەش زیندانیکردن تا حەوت ساڵ و پێبژاردن بە بڕی ١٠٠٬٠٠٠ دۆلاری سینگاپووری.

ئابووری

سیمای ئاسمانیی ناوەندی بازرگانیی سینگاپوور

سینگاپوور خاوەنی ئابوورییەکی بازاڕی زۆر پێشکەوتووە، کە لە ڕووی مێژووییەوە لەسەر بازرگانیی فراوانی ئەنتریپۆت (ناوەندی گواستنەوەی کاڵا) دامەزراوە. لەگەڵ ھۆنگ کۆنگ، کۆریای باشوور، و تایوان، سینگاپوور یەکێکە لە چوار پڵنگەکەی ئاسیا، و لە ڕووی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (GDP) بۆ ھەر تاکێک، پێش ھاوتاکانی کەوتووە. لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ بۆ ١٩٩٥، تێکڕای ڕێژەکانی گەشەکردن نزیکەی ٦ لەسەد بوو ساڵانە، کە ئەمەش ئاستی بژێویی دانیشتووانی گۆڕی.

ئابووریی سینگاپوور بە ئابوورییەکی ئازاد، داھێنەرانە، جووڵاو و دۆستی-بازرگانی دادەنرێت. بۆ چەندین ساڵە، سینگاپوور یەکێک بووە لەو وڵاتە کەمانەی کە خاوەنی ھەڵسەنگاندنی قەرزی AAA بووە لەلایەن سێ گەورەترین ئاژانسی ھەڵسەنگاندنەوە، و تاکە وڵاتی ئاسیایییە کە گەیشتووەتە ئەم ئاستە. سینگاپوور بڕێکی زۆر لە وەبەرھێنانی بیانی ڕادەکێشێت بەھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافی، ھێزی کاری کارامە، ڕێژەی باجی کەم، ژێرخانی پێشکەوتوو و لێخۆشنەبوونی تەواو بەرامبەر بە گەندەڵی. بەپێی ڕیزبەندیی کێبڕکێی جیھانی بۆ ٦٤ وڵات کە لەلایەن پەیمانگای نێونەتەوەیی بۆ پەرەپێدانی بەڕێوەبردنەوە بڵاوکراوەتەوە، لە ساڵی ٢٠٢٣دا چوارەمین ئابووریی کێبڕکێکاری جیھان بووە، و خاوەنی بەرزترین تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیییە لەسەر بنەمای یەکسانیی ھێزی کڕین بۆ ھەر تاکێک. نزیکەی ٤٤ لەسەدی ھێزی کاری سینگاپووری لە کەسانی ناسینگاپووری پێکدێت. سەرەڕای ئازادیی بازاڕ، ئۆپەراسیۆنەکانی حکوومەتی سینگاپوور پشکێکی بەرچاویان ھەیە لە ئابووریدا، کە بەشدارن بە ڕێژەی ٢٢٪ لە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییدا. شارەکە شوێنێکی پەسەند و باوە بۆ کۆنفرانس و بۆنەکان.

ھێڵی ئاسمانیی سینگاپوور، کە ھێڵی ئاسمانیی نیشتمانیی وڵاتەکەیە، یادی یۆبیلی زێڕینی نەتەوەکەی لە ساڵی ٢٠١٥دا کردەوە بە نەخشاندنی ڕەنگی ئاڵای وڵاتەکە لەسەر فڕۆکەی ئێرباس ئەی ٣٨٠کەی.

دراوی سینگاپوور بریتییە لە دۆلاری سینگاپووری (SGD یان S$)، کە لەلایەن دەسەڵاتی دراوی سینگاپوور (MAS) دەردەکرێت. لە ساڵی ١٩٦٧ەوە بە بەھایەکی یەکسان لەگەڵ دۆلاری بروونایدا ئاڵوگۆڕ دەکرێت. MAS سیاسەتی دراوەکەی بەڕێوەدەبات لە ڕێگەی ڕێگەدان بە بەرزبوونەوە یان دابەزینی ڕێژەی ئاڵوگۆڕی دۆلاری سینگاپووری لە ناو مەودایەکی بازرگانیی ئاشکرانەکراودا. ئەمە جیاوازە لە زۆربەی بانکە ناوەندییەکانی تر، کە ڕێژەکانی سوو بەکاردەھێنن بۆ بەڕێوەبردنی سیاسەتەکانیان. سینگاپوور خاوەنی یانزەھەمین گەورەترین یەدەگی دراوی بیانییە لە جیھاندا، و یەکێک لە بەرزترین پێگەکانی وەبەرھێنانی نێونەتەوەییی پوختە بۆ ھەر تاکێک.

سینگاپوور بە بەھەشتی باج ناسراوە بۆ دەوڵەمەندەکان بەھۆی ڕێژە نزمەکانی باج لەسەر داھاتی کەسی و لێخۆشبوونەکانی باج لەسەر داھاتی بنەمادار لە دەرەوەی وڵات و قازانجەکانی سەرمایە. کەسانی وەکوو ملیۆنێری ئوسترالیی بواری فرۆشی تاک برێت بلەندی و یەکێک لە دامەزرێنەرانی فەیسبووک و فرە-ملیاردێر ئێدواردۆ ساڤرین دوو نموونەی ئەو کەسە دەوڵەمەندانەن کە لە سینگاپوور نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ٢٠٠٩، سینگاپوور لە "لیستی خۆڵەمێشی" بەھەشتەکانی باجی سەر بە ڕێکخراوەی ھاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری (OECD) دەرھێنرا، و لە ڕیزبەندی چوارەمدا ھات لە پێوەری نھێنیی دارایی ساڵی ٢٠١٥ی سەر بە تۆڕی دادپەروەریی باج بۆ دابینکەرانی خزمەتگوزاریی داراییی دەرەکی لە جیھاندا، کە یەک لەسەر ھەشتی سەرمایەی دەرەکیی جیھانی لە بانکەکانیدا ھەڵگرتبوو، لەکاتێکدا "چەندین دەرفەتی خۆدزینەوە و ھەڵھاتن لە باج"ی دابین دەکرد. لە ئابی ٢٠١٦، ڕۆژنامەی زە سترەیتس تایمز بڵاویکردەوە کە ئیندۆنیزیا بڕیاری داوە بەھەشتی باج لەسەر دوو دوورگەی نزیک سینگاپوور دروست بکات بۆ گەڕاندنەوەی سەرمایەی ئیندۆنیزی بۆ ناو بنکەی باجەکەی. لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٦، دەسەڵاتی دراوی سینگاپوور ھۆشداری دا بە ھەردوو بانکی یو بی ئێس و دی بی ئێس (DBS) و سزای دارایی دان، و مۆڵەتی بانکیی لە بانکی تایبەتی فاڵکۆن سەندەوە بەھۆی تێوەگلانی گومانلێکراویان لە ئابڕووچوونی سندووقی سەروەریی مالیزیا.

لە ساڵی ٢٠١٦، سینگاپوور بۆ سێیەم ساڵی لەسەریەک وەک گرانترین شاری جیھان پۆلێن کرا لەلایەن یەکەی ھەواڵگریی ئابووریناسەوە، و ئەمەش لە ساڵی ٢٠١٨شدا بە ھەمان شێوە مایەوە. حکوومەت لە ڕێگەی وەزارەتی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی و خێزانەوە چەندین بەرنامەی ھاوکاری پێشکەش بە بێلانەکان و ھەژاران دەکات، بۆیە ھەژاریی سەخت دەگمەنە. ھەندێک لە بەرنامەکان بریتین لە دابینکردنی ھاوکاریی دارایی بۆ خێزانە ھەژارەکان، دابینکردنی چاودێریی پزیشکیی بێبەرامبەر لە نەخۆشخانە حکوومییەکان، و پارەدانی کرێی خوێندنی منداڵان. سوودەکانی تر بریتین لە قەرەبووکردنەوەی کرێی ھۆڵە وەرزشییەکان بۆ ھاندانی ھاووڵاتیان بۆ وەرزشکردن، پێدانی بڕی پارەیەک تا دەگاتە ١٦٦٬٠٠٠ دۆلاری سینگاپووری وەک پاداشتی منداڵبوون بۆ ھەر ھاووڵاتییەک، چاودێریی تەندروستیی زۆر پاڵپشتیکراو (بە نرخێکی زۆر کەم)، ھاوکاریی دارایی بۆ کەمئەندامان، دابینکردنی لاپتۆپ بە نرخی کەمکراوە بۆ قوتابییە ھەژارەکان، گەڕاندنەوەی بڕێک لە تێچووەکانی وەک گواستنەوەی گشتی و پسوولەی خزمەتگوزارییەکان، و چەندین شتی تریش. لە ڕاپۆرتی ساڵی ٢٠٢٥دا، سینگاپوور لە پلەی ١٣یەمی جیھاندا ھات لە پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی (HDI) بە بەھای ٠٫٩٤٦، کە ئەمەش دەیکاتە یەکێک لەو چوار ناوچەیەی ئاسیا کە لە ناو ٢٠ باشترینەکانی جیھاندان، کە سێ ناوچەکەی تریش بریتین لە ھۆنگ کۆنگ، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، و کۆریای باشوور.

گواستنەوە

وشکانی

شەمەندەفەرێکی MRT جۆری R151 کە لە وێستگەی یۆنۆس نزیک دەبێتەوە

پاسە گشتییەکان لە سینگاپوور

تۆڕی گواستنەوەی گشتیی سینگاپوور پێکھاتووە لە شەمەندەفەرەکان (کە لە سیستەمەکانی MRT و LRT پێکدێت)، پاسەکان و تەکسییەکان. لە ئێستادا شەش ھێڵی MRT ھەن (ھێڵی باکوور-باشوور، ھێڵی ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوا، ھێڵی باکووری ڕۆژھەڵات، ھێڵی بازنەیی، ھێڵی ناوەندی شار و ھێڵی تۆمسۆن-کەنار دەریای ڕۆژھەڵات)، سێ ھێڵی LRT کە خزمەتی گەڕەکەکانی بوکیت پانجانگ و چوا چو کانگ دەکەن (ھێڵی LRTی بوکیت پانجانگ)، سینگکانگ (ھێڵی LRTی سینگکانگ) و پۆنگۆل (ھێڵی LRTی پۆنگۆل)، کە بە گشتی نزیکەی ٢٤١ کم دادەپۆشن، و زیاتر لە ٣٠٠ ڕێڕەوی پاسیش لە کاردان. تەکسییەکان جۆرێکی باوی گواستنەوەن چونکە کرێیەکانیان بەڕێژەیی گونجاوە لە چاو زۆرێک لە وڵاتە پێشکەوتووەکانی تر، لە کاتێکدا ئۆتۆمۆبێلەکان لە سینگاپوور گرانترینن لە جیھاندا بۆ خاوەندارێتییکردن.

سینگاپوور خاوەنی سیستەمێکی ڕێگاوبانە کە ٣٬٣٥٦ kiloمەتر (٢٬٠٨٥ mi) دادەپۆشێت، کە ١٦١ kiloمەتر (١٠٠ mi)ی لە ڕێگا خێراکان پێکدێت. پلانی مۆڵەتدانی ناوچەی سینگاپوور، کە لە ساڵی ١٩٧٥ جێبەجێ کرا، بووە یەکەمین پلانی جیھان بۆ نرخدانان لەسەر قەرەباڵغی، و ڕێوشوێنی تەواوکەری تری لەخۆگرتبوو وەکوو دانانی کۆتای توند بۆ خاوەندارێتیی ئۆتۆمۆبێل و باشترکردنی گواستنەوەی جەماوەری. ئەم سیستەمە لە ساڵی ١٩٩٨ نوێکرایەوە و ناوی گۆڕدرا بۆ نرخدانانی ئەلیکترۆنیی ڕێگاوبان (ERP)، کە تێیدا تەکنەلۆژیای کۆکردنەوەی ئەلیکترۆنیی باجی ڕێگاوبان، ئاشکراکردنی ئەلیکترۆنی، و چاودێریی ڤیدیۆیی ناساند. بڕیار بوو تا ساڵی ٢٠٢٠ سیستەمێکی بنەمادار بە مانگی دەستکرد جێگەی دەروازە فیزیکییەکان بگرێتەوە، بەڵام ئەمە دواخرا بۆ ساڵی ٢٠٢٦ بەھۆی کەمیی جیھانی لە دابینکردنی نیمچەگەیەنەرەکان (سیمیکۆندەکتۆرەکان). بەو پێیەی سینگاپوور دوورگەیەکی بچووکە بە چڕییەکی بەرزی دانیشتووانەوە، ژمارەی ئۆتۆمۆبێلە تایبەتەکان لەسەر شەقامەکان سنووردار کراوە بە کۆتایەکی پێشوەختە دیاریکراو بۆ ژمارەی ئۆتۆمۆبێلەکان، بۆ کەمکردنەوەی پیسبوون و قەرەباڵغی. کڕیارانی ئۆتۆمۆبێل دەبێت کرێی تۆمارکردنی زیادە (ARF) بدەن کە دەکاتە ١٠٠٪، ١٤٠٪، ١٨٠٪ یان ٢٢٠٪ی بەھای بازاڕی کراوەی ئۆتۆمۆبێلەکە (OMV)، و کێبڕکێ بکەن بۆ بەدەستھێنانی بڕوانامەیەکی شایستەییی سینگاپووری (COE) (کە دابینکردنی مانگانە دوو جار دەگۆڕێت بەپێی ژمارەی تۆمارکردن و ھەڵوەشاندنەوەی تۆماری ئۆتۆمۆبێلەکان)، کە ڕێگە دەدات ئۆتۆمۆبێلەکە بۆ ماوەی زۆرترین ١٠ ساڵ لەسەر شەقامەکان لێبخورێت. نرخی ئۆتۆمۆبێل بەگشتی لە سینگاپوور زۆر بەرزترە لەچاو وڵاتانی تری ئینگلیزی زمان. وەک زۆربەی وڵاتانی کۆمۆنوێلس، ئۆتۆمۆبێلەکان لەسەر شەقام و خەڵکیش لە کاتی ڕۆیشتندا بە لای چەپدا دەڕۆن (ھاتوچۆی لای چەپ).

لە ساڵی ٢٠٢٥، سینگاپوور دەستی کرد بە بەشداریکردنی چالاکانە لە تاقیکردنەوەی ئۆتۆمۆبێلە خۆلێخوڕەکان. لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥، دەسەڵاتی گواستنەوەی وشکانی (LTA) ڕەزامەندیی دا بە ویڕاید (WeRide) و گڕاب (Grab) بۆ تاقیکردنەوەی ١١ ئۆتۆمۆبێلی خۆلێخوڕ لەسەر دوو ڕێڕەوی ھاتوچۆی ناوخۆییی پۆنگۆل لە دوای تاقیکردنەوە سەرەتایییەکان لە تشرینی یەکەمدا، بە ئامانجی ئەوەی لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦دا بۆ سەرنشینانی گشتی بەردەست بن.

ڕێڕەوی جۆھۆر-سینگاپوور (کە سینگاپوور بە جۆھۆر باروی مالیزیاوە دەبەستێتەوە) قەرەباڵغترین دەروازەی سنووریی وشکانیی نێونەتەوەیییە لە جیھاندا، کە ڕۆژانە نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠ گەشتیار لە خاڵەکانی پشکنینی سنووری ھەردوو خاڵی پشکنینی وودلاندس و بینای سوڵتان ئیسکەندەر دەپەڕنەوە (بە کۆی گشتیی ساڵانەی ١٢٨ ملیۆن گەشتیار). دەسەڵاتی گواستنەوەی وشکانی (LTA) بەرپرسیارە لە ھەموو ژێرخان و ئۆپەراسیۆنەکانی پەیوەست بە گواستنەوەی وشکانی لە سینگاپووردا.

ئاسمانی

ڤۆرتێکسی باران لە فڕۆکەخانەی جوێڵ چانگی

سینگاپوور ناوەندێکی سەرەکیی گواستنەوەی نێونەتەوەیییە لە ئاسیادا، کە خزمەت بە ھەندێک لە قەرەباڵغترین ڕێڕەوەکانی بازرگانیی دەریایی و ئاسمانی دەکات. فڕۆکەخانەی چانگی ناوەندێکی فڕۆکەوانییە بۆ باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و وێستگەیەکی وەستانە لەسەر ڕێڕەوی کەنگەروی ھێڵی ئاسمانیی کانتاس لە نێوان سیدنی و لەندەن. دوو فڕۆکەخانەی مەدەنی لە سینگاپووردا ھەن، ئەوانیش فڕۆکەخانەی چانگی و فڕۆکەخانەی سێلێتارن. فڕۆکەخانەی چانگی میوانداریی تۆڕێک لە زیاتر لە ١٠٠ ھێڵی ئاسمانی دەکات کە سینگاپوور بە نزیکەی ٣٠٠ شارەوە لە نزیکەی ٧٠ وڵات و ناوچەی جیھاندا دەبەستنەوە. لەلایەن گۆڤارەکانی گەشتیاریی نێونەتەوەیییەوە وەک یەکێک لە باشترین فڕۆکەخانە نێونەتەوەیییەکان پۆلێن کراوە، لەوانەش بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن سکایتراکسەوە وەک باشترین فڕۆکەخانەی جیھان ھەڵبژێردرا. ھەروەھا سێ لە دە قەرەباڵغترین ڕێڕەوە ئاسمانییە نێونەتەوەیییەکانی جیھانی ھەبوو لە ساڵی ٢٠٢٣: قەرەباڵغترینیان لە نێوان کوالالومپور–سینگاپوور بوو، حەوتەمین قەرەباڵغترین لە نێوان جاکارتا–سینگاپوور، و نۆیەمین قەرەباڵغترینیش لە نێوان بانکۆک–سینگاپوور بوو.

ھێڵی ئاسمانیی سینگاپوور، کە ھێڵی ئاسمانیی نیشتمانیی سینگاپوورە، لەلایەن سکایتراکسەوە وەک ھێڵێکی ئاسمانیی ٥-ئەستێرە ھەڵسەنگێنراوە و بۆ چەندین ساڵی لەسەریەک لە لیستی ١٠ باشترین ھێڵە ئاسمانییەکانی جیھاندا بووە. نازناوی باشترین ھێڵی ئاسمانیی جیھانی لەلایەن سکایتراکسەوە لە ساڵی ٢٠٢٣ بەدەستھێنا. ئەم نازناوەی بۆ ١٢ جار بردووەتەوە. ناوەندەکەی، فڕۆکەخانەی چانگی ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٣ تا ٢٠٢٠ وەک باشترین فڕۆکەخانەی جیھان پۆلێن کرابوو پێش ئەوەی جێگەکەی بگیرێتەوە لەلایەن فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی حەمەدەوە لە دەوحە. لە ساڵی ٢٠٢٣دا نازناوەکەی بەدەستھێنایەوە پێش ئەوەی جارێکی تر لە ساڵی ٢٠٢٤دا جێگەی بگیرێتەوە.

دەریایی

بەندەری سینگاپوور لە بینای ذە پینەکڵەوە دەبینرێت (٢٠١٥)

بەندەری سینگاپوور، کە لەلایەن کارپێکەرانی بەندەری پی ئێس ئەی ئینتەرناشناڵ (PSA International) و بەندەری جورۆنگەوە بەڕێوەدەبرێت، لە ساڵی ٢٠١٩دا دووەم قەرەباڵغترین بەندەری جیھان بوو لە ڕووی کێشی ئەو کەشتییانەی مامەڵەی لەگەڵ کرابوو، کە گەیشتە ٢٫٨٥ ملیار تۆنی تێکڕا (GT)، و لە ڕووی ھاتوچۆی کاڵای کۆنتەینەرکراویشەوە گەیشتە ٣٧٫٢ ملیۆن یەکەی ھاوتای بیست پێ (TEU). ھەروەھا دووەم قەرەباڵغترین بەندەری جیھانە لە ڕووی کێشی بارەوە، لە دوای شەنگەھایەوە دێت، بە مامەڵەکردن لەگەڵ ٦٢٦ ملیۆن تۆن باردا. سەرەڕای ئەوەش، بەندەرەکە قەرەباڵغترین بەندەری جیھانە بۆ ھاتوچۆی ترانزێتی دەریایی و گەورەترین ناوەندی سووتەمەنیپێدانی کەشتییە لە جیھاندا.

کەرتە پیشەسازییەکان

سینگاپوور سێیەم گەورەترین سەنتەری ئاڵوگۆڕی دراوی بیانییە لە جیھاندا، شەشەم گەورەترین ناوەندی دارایییە، دووەم گەورەترین بازاڕی قومارکردنی گازینۆکانە، سێیەم گەورەترین سەنتەری پاڵاوتنی نەوت و بازرگانیپێکردنیەتی، گەورەترین بەرھەمھێنەری سەکۆی ھەڵکەندنی نەوت و ناوەندێکی سەرەکییە بۆ خزمەتگوزارییەکانی چاککردنەوەی کەشتی، و گەورەترین ناوەندی لۆجستییە. ئابوورییەکەی ھەمەجۆرە، و گەورەترین بەشداربووانی بریتین لە خزمەتگوزارییە دارایییەکان، بەرھەمھێنان (کارگەکان)، و پاڵاوتنی نەوت. ھەناردە سەرەکییەکانی بریتین لە نەوتی پاڵێوراو، سووڕە یەکخراوەکان، و کۆمپیوتەرەکان، کە لە ساڵی ٢٠١٠دا ٢٧٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی وڵاتەکەیان پێکدەھێنا. کەرتە گرنگەکانی تر بریتین لە ئەلیکترۆنیات، ماددە کیمیایییەکان، ئەندازیاریی میکانیکی، و زانستە بایۆمەدیکەڵەکان. سینگاپوور لە ساڵی ٢٠٢٥دا پلەی پێنجەمی بەدەستھێنا لە پێوەری داھێنانی جیھانیدا. لە ساڵی ٢٠١٩دا، زیاتر لە ٦٠ کۆمپانیای نیمچەگەیەنەر لە سینگاپوور ھەبوون، کە پێکەوە ١١٪ی پشکی بازاڕی جیھانییان پێکدەھێنا. پیشەسازیی نیمچەگەیەنەر بە تەنیا نزیکەی ٧٪ بەشداری لە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییی سینگاپوور دەکات.

گەورەترین کۆمپانیاکانی سینگاپوور لە کەرتەکانی پەیوەندییەکان، بانکداری، گواستنەوە، و بەرھەمھێنان کار دەکەن، کە زۆربەیان وەک کۆمپانیای یاسایی سەر بە دەوڵەت دەستیان پێکرد و لەو کاتەوە بە شێوەیەکی گشتی لە بۆرسەی سینگاپووردا خراونەتە بازاڕەوە. ئەو جۆرە کۆمپانیایانە بریتین لە پەیوەندییەکانی سینگاپوور (Singtel)، ئەندازیاریی تەکنۆلۆژیاکانی سینگاپوور، کۆمپانیای کێپڵ، بانکی ئۆڤەرسی-چاینیز (OCBC)، بانکی گەشەپێدانی سینگاپوور (DBS)، و یونایتد ئۆڤەرسیز بانکی (UOB). لە ساڵی ٢٠١١، دوای قەیرانە دارایییەکەی ساڵی ٢٠٠٨، بانکەکانی OCBC، DBS و UOB لەلایەن گۆڤاری بلومبێرگ بزنسویکەوە بە ڕیزبەندی یەکەم، پێنجەم، و شەشەم بەھێزترین بانکی جیھان دانران. بارەگای سەرەکیی سێ کۆمپانیای لیستی فۆڕچوون گڵۆباڵ ٥٠٠ی تێدایە، کە زۆرترینە لە ناوچەکەدا.

بەناوبانگترین کۆمپانیا جیھانییەکانی نەتەوەکە بریتین لە ھێڵی ئاسمانیی سینگاپوور، فڕۆکەخانەی چانگی، و بەندەری سینگاپوور، کە ھەموویان لە ڕیزی ئەو کۆمپانیایانەدان کە زۆرترین خەڵاتیان وەرگرتووە لە بوارەکانی خۆیاندا. ھێڵی ئاسمانیی سینگاپوور وەک پەسەندترین کۆمپانیای ئاسیا، و ١٩یەمین پەسەندترین کۆمپانیا لە جیھاندا بۆ ساڵی ٢٠١٥ لە ڕاپرسییە ساڵانەکەی پیشەسازیی گۆڤاری فۆڕچووندا بۆ "٥٠ پەسەندترین کۆمپانیای جیھان" ھەڵبژێردرا. لەو خەڵاتانەی تری کە وەریگرتووە خەڵاتی باشترین ھێڵی ئاسمانیی نێونەتەوەییی گۆڤاری تراڤڵ + لێژەری ئەمریکییە، کە بۆ ماوەی ٢٠ ساڵی لەسەریەک بردوویەتییەوە. فڕۆکەخانەی چانگی زیاتر لە ١٠٠ ھێڵی ئاسمانی بە زیاتر لە ٣٠٠ شارەوە دەبەستێتەوە. ئەم ناوەندە ئاسمانییە نێونەتەوەیییە ستراتیژییە تاوەکوو ساڵی ٢٠١٥ زیاتر لە ٤٨٠ خەڵاتی باشترین فڕۆکەخانەی جیھانی ھەیە، و بەو فڕۆکەخانەیە دەناسرێت کە زۆرترین خەڵاتی لە جیھاندا وەرگرتووە. زیاتر لە دە ڕێکەوتننامەی بازرگانیی ئازاد لەگەڵ وڵاتان و ناوچەکانی تردا واژوو کراون. سینگاپوور دووەم گەورەترین وەبەرھێنەری بیانییە لە ھیندستاندا. ١٤ەمین گەورەترین ھەناردەکار و ١٥ەمین گەورەترین ھاوردەکاری جیھانە.

گەشتیاری

مێرلیۆن، بووکەڵەی (ماسکۆت) فەرمیی سینگاپوور

گەشتیاری پیشەسازییەکی سەرەکییە و بەشداربوویەکی گرنگە لە ئابووریی سینگاپوور، کە لە ساڵی ٢٠٢٣دا سەرنجی ١٣٫٦ ملیۆن گەشتیاری نێونەتەوەیی ڕاکێشاوە، کە دەکاتە زیاتر لە دوو ھێندەی کۆی دانیشتووانی سینگاپوور. گەشتیاری بە تێکڕا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشداربووە بە نزیکەی ٣٪ لە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییی سینگاپوور لە ١٠ ساڵی پێش ساڵی ٢٠٢٣دا، بەدەر لە ساڵانی پەتای کۆڤید-١٩. بە گشتی، ئەم کەرتە لە ساڵی ٢٠١٦دا نزیکەی ٨٫٦٪ی ھەلی کاری لە سینگاپوور ڕەخساندووە.

شوێنەوارە ناسراوەکان بریتین لە مێرلیۆن، ئێسپلێناد، مارینا بەی ساندس، باخچەکانی کەنار کەنداو، فڕۆکەخانەی جوێڵ چانگی، چایمز، پێشانگای نیشتمانیی سینگاپوور، سینگاپوور فلایەر، پشتێنەی بازاڕکردنی ڕێگای ئۆڕچارد، دوورگەی ھاڤینگەھی سێنتۆسا، و باخچە ڕووەکییەکانی سینگاپوور، کە یەکەمین شوێنەواری میراتی جیھانیی یوونێسکۆیە لە سینگاپوور، کە ھەموویان لە باشوور و ڕۆژھەڵاتی سینگاپوور ھەڵکەوتوون.

شانۆی ڤیکتۆریا

دەستەی گەشتیاریی سینگاپوور (STB) دەستەیەکی یاسایییە لەژێر چاودێریی وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی کە ئەرکی بەرەوپێشبردنی پیشەسازیی گەشتیاریی وڵاتەکەی پێسپێردراوە. لە ئابی ٢٠١٧دا، دەستەی گەشتیاریی سینگاپوور (STB) و دەستەی گەشەپێدانی ئابووری (EDB) براندێکی یەکگرتوویان ئاشکرا کرد، بە ناوی سینگاپوور – خولیای مسۆگەرکراو (Passion Made Possible)، بۆ بەبازاڕکردنی سینگاپوور لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی بۆ مەبەستی گەشتیاری و بازرگانی. ناوچەی ڕێگای ئۆڕچارد، کە سەنتەری بازاڕکردنی فرەنھۆمی و ھوتێلەکانی تێدایە، دەتوانرێت وەک سەنتەری بازاڕکردن و گەشتیاری لە سینگاپوور ھەژمار بکرێت. شوێنە گەشتیارییە باوەکانی تر بریتین لە باخچەی ئاژەڵانی سینگاپوور، سەرسووڕھێنەرەکانی ڕووبار، بەھەشتی باڵندەکان و سەفاریی شەوانە (کە لە باکووری سینگاپوور ھەڵکەوتوون). باخچەی ئاژەڵانی سینگاپوور چەمکی باخچەی ئاژەڵانی کراوەی پەسەند کردووە کە تێیدا ئاژەڵەکان لە ناوچە داپۆشراوەکاندا ڕادەگیرێن، و لەبری قەفەسکردنی ئاژەڵەکان، لە ڕێگەی خەندەقی شاراوەی وشک یان تەڕەوە لە سەردانیکەران جیاکراونەتەوە، و سەرسووڕھێنەرەکانی ڕووبار خاوەنی ٣٠٠ جۆری ئاژەڵە، لەوانەش چەندین جۆری مەترسیدار لەناوچوون. سینگاپوور خۆی وەک ناوەندێکی گەشتیاریی پزیشکی بەرەوپێش دەبات، کە ساڵانە نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ بیانی بۆ وەرگرتنی چاودێریی پزیشکی ڕووی تێدەکەن. خزمەتگوزارییە پزیشکییەکانی سینگاپوور ئامانجیان ئەوەیە ساڵانە خزمەت بە لایەنی کەم یەک ملیۆن نەخۆشی بیانی بکەن و ٣ ملیار دۆلاری ئەمریکی داھات بەرھەم بھێنن.

ھوتێلی ڕافڵز

لە ساڵی ٢٠٢٥دا، سینگاپوور ژمارەیەکی پێوانەیی تۆمارکرد کە نزیکەی ٢٤٥ ملیۆن کەس سنوورەکانیان بەزاند. لە ھەمان ساڵدا، سینگاپوور زیاتر لە ٤٥٬٠٠٠ بیانی گەڕاندەوە – کە بە ڕێژەی ٣٨٪ زیاتر بوو لە ساڵی ٢٠٢٤.

ھوتێلە لوکسەکان لە سینگاپوور بریتین لە ھوتێلی ڕافڵز، مارینا بەی ساندس، گراند حەیات سینگاپوور، کاپێلا سینگاپوور، کۆنراد سینگاپوور، ھیڵتۆن سینگاپوور ئۆڕچارد، شانگری-لا سینگاپوور و ڕیتز-کارڵتۆن میلێنیا سینگاپوور.

دیمۆگرافیا

ژنانی چینی (ڕۆژھەڵاتی ئاسیا)، مالایی (باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا)، و ھیندی (باشووری ئاسیا) لە سینگاپوور، نز. ١٨٩٠. بۆ بەرەوپێشبردنی ھاوئاھەنگیی نەژادی لە نێوان ھەر سێ نەژادەکەدا، ساڵانە لە ٢١ی تەممووزدا یادێکی ناوازەی ڕۆژی ھاوئاھەنگیی نەژادی دەکرێتەوە.

تا ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٢٥، کۆی دانیشتووانی سینگاپوور ٦٬١١٠٬٢٠٠ کەس بووە، کە لێیان ٣٬٦٦٠٬٢٠٠ (٥٩٫٩٪) ھاووڵاتی بوون و ٢٬٤٥٠٬٠٠٠ (٤٠٫١٪)ەکەی تر یان نیشتەجێی ھەمیشەیی (٥٤٣٬٨٠٠، ٨٫٩٪) یان قوتابیی نێونەتەوەیی، کرێکاری بیانی، یان پاشکۆ بوون (١٬٩٠٦٬٧٠٠، ٣١٫٢٪). ئەوە گەورەترین و پڕدانیشتووانترین شار-دەوڵەتە لە جیھاندا.

سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠ ڕایگەیاند کە نزیکەی ٧٤٫٣٪ی نیشتەجێبووان بە ڕەچەڵەک چینی بوون، ١٣٫٥٪ بە ڕەچەڵەک مالایی بوون، ٩٫٠٪ بە ڕەچەڵەک ھیندی بوون، و ٣٫٢٪ لە ڕەچەڵەکی تر بوون (وەک ئۆراسیایی)؛ ئەم ڕێژەیە نزیکەی ھەمان ڕێژەی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠ بوو، بە زیادبوونێکی کەم لە نێوان چینی و مالایییەکان (بە ڕێککەوت ٠٫٢٪ و ٠٫١٪) و کەمبوونەوەیەکی کەم لە ھیندی و ئەوانی تر (٠٫٢٪ و ٠٫١٪). پێش ساڵی ٢٠١٠، ھەر کەسێک دەیانتوانی تەنیا وەک ئەندامێکی یەک نەژاد تۆمار بکرێت، کە لە بنەڕەتدا نەژادی باوکیان بوو؛ بۆیە، کەسانی تێکەڵە-نەژاد بە تەنیا لەژێر نەژادی باوکیاندا لە سەرژمێرییە حکوومییەکاندا پۆلێن دەکران. لە ساڵی ٢٠١٠ بەدواوە، خەڵک دەتوانن بە بەکارھێنانی پۆلێنێکی فرە-نەژادی تۆمار بکرێن، کە تێیدا دەتوانن یەک نەژادی سەرەکی و یەک نەژادی لاوەکی ھەڵبژێرن، بەڵام نابێت لە دوو نەژاد زیاتر بێت.

وەک وڵاتە پێشکەوتووەکانی تری ئاسیا، سینگاپوور لە دەیەی ١٩٨٠ەکانەوە دابەزینێکی خێرای لە تێکڕای ڕێژەی منداڵبوون (TFR)ی خۆیدا بەخۆیەوە بینی. لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، TFRی وڵاتەکە تا ڕادەیەکی زۆر لە ئاستی ١٫١ منداڵ بۆ ھەر ژنێک جێگیر بووە، کە یەکێکە لە نزمترینەکان لە جیھاندا و زۆر کەمترە لەو ٢٫١ەی کە پێویستە بۆ جێگرتنەوەی دانیشتووان. لە ئەنجامدا، مامناوەندی تەمەنی نیشتەجێبووانی سینگاپوور لە بەرزترینەکانی جیھاندایە، کە لە ساڵی ٢٠٢٢دا ٤٢٫٨ ساڵ بووە بەراورد بە ٣٩٫٦ لە دە ساڵ پێشتر. لە ساڵی ٢٠٠١ەوە، حکوومەت زنجیرەیەک بەرنامەی ناساند بۆ زیادکردنی ڕێژەی منداڵبوون، لەوانە مۆڵەتی دایکایەتی بە مووچەوە، یارمەتیی چاودێریی منداڵان، کەمکردنەوەی باج و گەڕاندنەوەی پارە، دیاریی نەختینەیی یەکجارەکی، و بەخشین بۆ ئەو کۆمپانیایانەی کە ڕێکخستنی کارکردنی نەرم و گونجاو جێبەجێ دەکەن؛ سەرەڕای ئەوەش، لەدایکبوونی زیندوو بەردەوام لە دابەزیندایە، و لە ساڵی ٢٠٢٢دا گەیشتە نزمترین ئاستی پێوانەیی. سیاسەتی کۆچبەریی سینگاپوور بە جۆرێک داڕێژراوە کە ئەم دابەزینە کەم بکاتەوە و دانیشتووانی لە تەمەنی کارکردندا بپارێزێت.

٩١٪ی خێزانە نیشتەجێبووەکان (واتە ئەو خێزانانەی کە سەرۆکەکەیان ھاووڵاتییەکی سینگاپووری یان نیشتەجێبووی ھەمیشەیییە) خاوەنی ئەو ماڵانەن کە تێیدا دەژین، و تێکڕای قەبارەی خێزانێک ٣٫٤٣ کەسە (کە ئەو پاشکۆیانەش دەگرێتەوە کە نە ھاووڵاتین و نە نیشتەجێبووی ھەمیشەیی). بەڵام، بەھۆی کەمیی زەوییەوە، ٧٨٫٧٪ی خێزانە نیشتەجێبووەکان لە شوقەی نیشتەجێبوونی گشتیی بەرز و پاڵپشتیکراو لەلایەن حکوومەتەوە دەژین کە لەلایەن دەستەی نیشتەجێکردن و گەشەپێدان (HDB)ەوە دروست کراون. ھەروەھا، ٧٥٫٩٪ی خێزانە نیشتەجێبووەکان لەو مڵکانەدا دەژین کە یەکسانن، یان گەورەترن لە، شوقەیەکی چوار-ژووری (واتە سێ ژووری نووستن و یەک ژووری دانیشتن)ی HDB یان لە خانووبەرەی تایبەتدا. مانەوەی کرێکارانی ناوماڵی بیانی لەگەڵ خێزانەکاندا لە سینگاپوور تا ڕادەیەکی زۆر باوە، کە تا مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ نزیکەی ٢٢٤٬٥٠٠ کرێکاری ناوماڵی بیانی لەوێ ھەبوون.

زمانەکان

سینگاپوور چوار زمانی فەرمیی ھەیە: ئینگلیزی، مالایی، ماندارین، و تامیلی.

ئەو زمانانەی کە زۆرترین بەکارھێنانیان ھەیە لە ماڵەوە
زمان			لەسەدا
ئینگلیزی			٥٨٫١٪
ماندارین			٢٦٫٦٪
مالایی			٧٫٠٪
زمانە سینیتییەکانی تر			٤٫٩٪
تامیلی			٢٫٢٪
ئەوانی تر			١٫٣٪

ئینگلیزی زمانی ھاوبەشە (لینگووا فرانکا) و زمانی سەرەکییە کە لە بازرگانی، حکوومەت، یاسا و پەروەردەدا بەکاردەھێنرێت. دەستووری سینگاپوور و ھەموو یاساکانی حکوومەت بە ئینگلیزی نووسراون، و ئەگەر زمانێکی تر جگە لە ئینگلیزی لە دادگاکانی سینگاپووردا بەکاربھێنرێت، پێویست بە وەرگێڕی زارەکی دەبێت. کۆمپانیا یاسایییەکان کارەکانیان بە ئینگلیزی ئەنجام دەدەن، لەکاتێکدا ھەر بەڵگەنامەیەکی فەرمی کە بە زمانێکی فەرمیی نائینگلیزی وەکوو مالایی، ماندارین، یان تامیلی نووسرابێت بەگشتی وەردەگێڕدرێتە سەر ئینگلیزی بۆ ئەوەی بۆ بەکارھێنان قبووڵ بکرێت.

زمانی مالایی لەلایەن حکوومەتی سینگاپوورەوە وەک زمانێکی نیشتمانی دەستنیشان کرا دوای سەربەخۆیی لە بەریتانیا لە دەیەی ١٩٦٠ەکاندا بۆ دوورکەوتنەوە لە لێکترازان و ناکۆکی لەگەڵ دراوسێ مالایی-زمانەکانی سینگاپوور کە بریتین لە مالیزیا و ئیندۆنیزیا. مەبەستێکی ڕەمزیی ھەیە، نەک کرداری. لە سروودی نیشتمانیی مەجولە سینگاپوورا، لە ئاماژەدان بە خەڵات و نیشانەکانی سینگاپوور و لە فەرمانە سەربازییەکاندا بەکاردەھێنرێت. مالاییی سینگاپووری بە فەرمی بە ڕێنووسی ڕوومی (کە لەسەر بنەمای لاتینییە) دەنووسرێت، ھەرچەندە ھەندێک لە مالایییەکانی سینگاپوور ڕێنووسی جاوی (کە لەسەر بنەمای عەرەبییە) دەخوێنن. جاوی وەک ڕێنووسێکی نەتەوەیی ھەژمار دەکرێت بۆ بەکارھێنان لەسەر ناسنامەکانی سینگاپوور.

سینگاپوورییەکان بە زۆری دووزمانەن، کە بەگشتی ئینگلیزی وەک زمانی ھاوبەشیان و زمانی دایکیان وەک زمانی دووەم لە قوتابخانەکاندا دەخوێنن، بۆ پاراستنی شوناس و بەھاکانی نەتەوەییی ھەر تاکێک. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٥، ئینگلیزی زۆرترین زمانی قسەپێکراو بووە لە ماڵەوە، کە لەلایەن ٥٨٫١٪ی دانیشتووانەوە بەکارھاتووە؛ ماندارین لە پلەی دووەمدا بوو، کە لەلایەن ٢٦٫٦٪ەوە لە ماڵەوە قسەی پێکراوە. نزیکەی نیو ملیۆن کەس بە شێوەزارە چینییەکانی تری باشووری کە لە باوباپیرانیانەوە ماوەتەوە، بەتایبەتی ھۆکیێن، تیۆچیۆ، و کانتۆنی، وەک زمانی ناوماڵ قسە دەکەن، ھەرچەندە بەکارھێنانی ئەمانە لە کەمبوونەوەدایە لە بەرژەوەندیی ماندارین یان تەنیا ئینگلیزی. نووسە چینییەکانی سینگاپوور بریتین لە نووسەی ئاسانکراو.

ئینگلیزیی سینگاپووری تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر بنەمای ئینگلیزیی بەریتانییە، کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ پێگەی وڵاتەکە وەک کۆلۆنییەکی شاھانەیی پێشوو. بەڵام، شێوازەکانی ئینگلیزی کە لە سینگاپووردا قسەی پێدەکرێت لە ئینگلیزیی ستانداردی سینگاپووریەوە تا دەگاتە فۆرمێکی ئاخاوتنی باو کە بە سینگلیش ناسراوە، جیاوازن، کە ئەمەی دوایی لەلایەن حکوومەتەوە پشتگیری ناکرێت چونکە ئیدیعا دەکات کە فۆرمێکی ستانداردنەکراوی زمانی کرێئۆلیی ئینگلیزییە کە سینگاپوورییەکان کەمئەندام دەکات، و دەبێتە بەربەست لەبەردەم فێربوونی ئینگلیزیی ستاندارد و وا دەکات ئاخێوەرەکە تێگەیشتنی بۆ کەسانی تر قورس بێت جگە لە ئاخێوەرێکی تری سینگلیش. ئینگلیزیی ستانداردی سینگاپووری بەتەواوی تێگەیشتنی ئاسانە بۆ ھەموو ئاخێوەرانی ئینگلیزیی ستاندارد، لەکاتێکدا زۆربەی کەسانی ئینگلیزی-زمان تێگەیشتنیان بۆ سینگلیش نییە. سەرەڕای ئەوەش، سینگاپوورییەکان ھەستێکی بەھێزی شوناس و پەیوەستبوونیان بە سینگلیشەوە ھەیە، کە بەھۆیەوە بوونی سینگلیش وەک نیشانەیەکی کولتووریی تایبەت بۆ زۆرێک لە سینگاپوورییەکان ناسراوە. بەم پێیە، لەم دوایییانەدا، حکوومەت لێبووردە بووە بەرامبەر بە دووزمانیی ھەردوو سینگلیش و ئینگلیزیی ستاندارد (تەنیا بۆ ئەوانەی کە لە ھەردووکیاندا شارەزان)، لە ھەمان کاتدا بەردەوام جەخت لە گرنگیی ئینگلیزیی ستاندارد دەکاتەوە لە نێوان ئەوانەی کە تەنیا بە سینگلیش قسە دەکەن (کە تێگەیشتنی ھاوبەشیان نییە لەگەڵ ئینگلیزیی ستانداردی وڵاتانی تری ئینگلیزی-زمان).

ئایین

ئایین لە سینگاپوور (سەرژمێریی ٢٠٢٥) ██ بوودیزم (30.9%)██ بێئایین (23.9%)██ مەسیحییەت (17.1%)██ ئیسلام (15.0%)██ تاویزم (7.3%)██ ھیندوویزم (5.4%)██ ئایینەکانی تر (0.4%)

بوودیزم بەربڵاوترین ئایینە، کە ٣٠٫٩٪ی نیشتەجێبووان لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠دا خۆیان وەک پەیڕەوکاری ئەو ئایینە ڕاگەیاندووە. مەسیحییەت دووەم گەورەترین ئایین بوو بە ١٧٫١٪، بەدوایدا ئیسلام (١٥٫٠٪)، تاویزم و بیروباوەڕە میللییەکان (٧٫٣٪) و ھیندوویزم (٥٫٤٪) دەھاتن. زیاتر لە پێنج یەکی دانیشتووان ھیچ پەیوەستبوونێکی ئایینییان نەبووە. ڕێژەی مەسیحییەکان، موسڵمانان، و بێئایینەکان لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ و ٢٠٢٠دا کەمێک زیادی کرد، لەکاتێکدا ڕێژەی بوودایییەکان و تاوییەکان کەمێک کەمی کرد؛ ھیندوویزم و ئایینەکانی تر بە شێوەیەکی گشتی لە پشکی دانیشتوواندا جێگیر مانەوە.

سینگاپوور میوانداریی خانەقا و ناوەندەکانی دارما دەکات لە ھەر سێ نەریتە سەرەکییەکەی بوودیزمەوە: تێراڤادا، ماھایانا، و ڤاجرایانا. زۆربەی بوودایییەکان لە سینگاپوور چینین و پەیڕەوی لە نەریتی ماھایانا دەکەن، کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دەیان ساڵ لە چالاکیی بانگەشەی ئایینی لە چینەوە. بەڵام، بوودیزمی تێراڤادای تایلەندی لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا جەماوەرییەتییەکی گەشەسەندووی بەخۆیەوە بینیوە لە نێوان خەڵکدا (نەک تەنیا چینییەکان). سۆکا گاککای نێونەتەوەیی، کە ڕێکخراوێکی بووداییی ژاپۆنییە، لەلایەن زۆر کەسەوە لە سینگاپوور پەیڕەو دەکرێت، و زۆربەیان لەوانەن کە ڕەچەڵەکیان چینییە. بوودیزمی تبتی ھەروەھا لە ساڵانی دواییدا بە ھێواشی دزەی کردووەتە ناو وڵاتەکەوە.

پەروەردە

کەمپی زانکۆی تەکنۆلۆژیا و دیزاینی سینگاپوور (SUTD)

پەروەردە بۆ ئاستەکانی سەرەتایی، ناوەندی و باڵا زیاتر لەلایەن دەوڵەتەوە پاڵپشتی دەکرێت. ھەموو دامەزراوەکان، چ گشتی و چ تایبەت، دەبێت لە وەزارەتی پەروەردە (MOE) تۆمار بکرێن. ئینگلیزی زمانی فێرکردنە لە ھەموو قوتابخانە گشتییەکاندا، و ھەموو بابەتەکان بە ئینگلیزی دەگوترێنەوە و تاقیکردنەوەیان لێ دەکرێت، جگە لە تاقیکردنەوەی زمانی "زمانی دایک". لە کاتێکدا کە زاراوەی "زمانی دایک" بەگشتی لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی ئاماژەیە بۆ زمانی یەکەم، لە سیستەمی پەروەردەی سینگاپووردا، بۆ ئاماژەدان بە زمانی دووەم بەکاردێت، چونکە ئینگلیزی زمانی یەکەمە. ئەو قوتابییانەی کە بۆ ماوەیەک لە دەرەوەی وڵات بوون، یان ئەوانەی کێشەیان لەگەڵ خوێندنی "زمانی دایک"یان ھەیە، ڕێگەیان پێدەدرێت پڕۆگرامێکی خوێندنی سادەتر وەربگرن یان واز لەو بابەتە بھێنن.

پەروەردە لە سێ قۆناغدا بەڕێوەدەچێت: پەروەردەی سەرەتایی، ناوەندی، و پێش-زانکۆیی، کە پەروەردەی سەرەتایی ناچارییە. قوتابییان بە شەش ساڵ لە قوتابخانەی سەرەتایی دەستپێدەکەن، کە پێکدێت لە خولێکی بنەڕەتی چوار-ساڵە و قۆناغێکی ئاڕاستەکردنی دوو-ساڵە. پڕۆگرامی خوێندنەکە جەخت دەکاتە سەر پەرەپێدانی ئینگلیزی، زمانی دایک، ماتماتیک، و زانست. قوتابخانەی ئامادەیی (ناوەندی) چوار بۆ پێنج ساڵ دەخایەنێت، و بەسەر ڕێڕەوی خێرا (Express)، ئاسایی (ئەکادیمی)، و ئاسایی (تەکنیکی)دا دابەشکراوە لە ھەر قوتابخانەیەکدا، بەپێی ئاستی توانای قوتابییەکە. دابەشکردنی خشتەی کارە بنەڕەتییەکان ھەمان شتە وەک ئاستی سەرەتایی، ھەرچەندە وانەکان زۆر پسپۆڕترن. پەروەردەی پێش-زانکۆ لە کۆلێژە بچووکەکان (JCs) یان لە پەیمانگای میلینیا (MI) بەڕێوەدەچێت، بۆ ماوەی دوو و سێ ساڵ بە ڕێککەوت. بەڵام وەک جێگرەوەیەک بۆ پەروەردەی پێش-زانکۆ، خولەکان لە دامەزراوەکانی تری پەروەردەی پاش-ناوەندیدا پێشکەش دەکرێن، لەوانەش لە پۆلیتەکنیکەکان و کۆلێژەکانی پەیمانگای پەروەردەی تەکنیکی (ITE). سینگاپوور شەش زانکۆی گشتی ھەیە، کە لە نێوانیاندا زانکۆی نیشتمانیی سینگاپوور (NUS) و زانکۆی تەکنۆلۆژیی نانیانگ (NTU) لە ڕیزی ٢٠ باشترین زانکۆکانی جیھاندان.

تاقیکردنەوە نیشتمانییەکان لە سەرانسەری ھەموو قوتابخانەکاندا ستاندارد کراون، و دوای ھەر قۆناغێک تاقیکردنەوەیەک ئەنجام دەدرێت. دوای شەش ساڵی یەکەمی خوێندن، قوتابییان بەشداری لە تاقیکردنەوەی دەرچوون لە قوتابخانەی سەرەتایی (PSLE) دەکەن، کە جێگەیان لە قوتابخانەی ناوەندی دیاری دەکات. لە کۆتاییی قۆناغی ناوەندی، تاقیکردنەوەکانی داڕێژە:بنز یان داڕێژە:بنز ئەنجام دەدرێن؛ لە کۆتاییی قۆناغی پێش-زانکۆییشدا، تاقیکردنەوەکانی داڕێژە:بنز ئەنجام دەدرێن. ھەندێک قوتابخانە ئاستێک لە ئازادییان ھەیە لە پڕۆگرامی خوێندنیاندا و بە قوتابخانەی سەربەخۆ (ئۆتۆنۆم) ناسراون، بۆ ئاستی داڕێژە:بنز و سەرووتر. سینگاپوور ھەروەھا ناوەندێکی پەروەردەیییە، کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا زیاتر لە ٨٠٬٠٠٠ قوتابیی نێونەتەوەیی ھەبوون. ڕۆژانە ٥٬٠٠٠ قوتابیی مالیزیا لە داڕێژە:بنز دەپەڕنەوە بۆ ئەوەی بڕۆنە قوتابخانەکانی سینگاپوور. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، ٢٠٪ی سەرجەم قوتابییان لە زانکۆکانی سینگاپوور قوتابیی نێونەتەوەیی بوون—کە زۆرترین ڕێژەی ڕێگەپێدراوە، و زۆرینەیان لە وڵاتانی داڕێژە:بنز، چین و ھیندستانەوە بوون.

قوتابییانی سینگاپوور لە زۆرێک لە پێوەرە جیھانییەکانی پەروەردەدا لە بوارەکانی ماتماتیک، زانست و خوێندنەوەدا سەرکەوتنی گەورەیان بەدەستھێناوە. لە ساڵی ٢٠١٥دا، قوتابییانی ھەردوو قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی لە پلەی یەکەمدا بوون لە ڕیزبەندیی ئاستی قوتابخانەکانی جیھان لەلایەن داڕێژە:بنزەوە لە نێوان ٧٦ وڵاتدا—کە بە گشتگیرترین نەخشەی پێوەرەکانی پەروەردە وەسف کراوە. لە ساڵی ٢٠١٦دا، قوتابییانی سینگاپوور لە پێشەنگی ھەردوو داڕێژە:بنز (PISA) و داڕێژە:بنز (TIMSS) بوون. لە پێوەری EFی ساڵی ٢٠١٦ بۆ لێھاتووییی زمانی ئینگلیزی کە لە ٧٢ وڵاتدا ئەنجام درا، سینگاپوور پلەی شەشەمی بەدەستھێنا و تاکە وڵاتی ئاسیایی بوو لە ناو ١٠ باشترینەکانی جیھاندا.

تەندروستی

داڕێژە:بنز دووەم گەورەترین نەخۆشخانەیە لە شارەکەدا، کە ساڵانە خزمەت بە یەک ملیۆن نەخۆش دەکات.

سینگاپوور خاوەنی سیستەمێکی چاودێریی تەندروستیی بەگشتی کارایە، کە کوالێتییەکی بەرزی چاودێریی بەدەستھێناوە لە ھەمان کاتدا خەرجییەکانی بە کەمی ھێشتووەتەوە. داڕێژە:بنز سیستەمی چاودێریی تەندروستیی سینگاپوور بە ٦ەمین باشترین سیستەم لە جیھاندا دادەنێت لە داڕێژە:بنزی خۆیدا. سینگاپوور لە دوو دەیەی ڕابردوودا داڕێژە:بنز. لە ساڵی ٢٠١٩دا، سینگاپوورییەکان درێژترین تەمەنی پێشبینیکراویان ھەبوو لە نێوان ھەموو وڵاتێکدا کە ٨٤٫٨ ساڵ بوو. پێشبینی دەکرێت ژنان بە تێکڕا ٨٧٫٦ ساڵ بژین کە ٧٥٫٨ ساڵی لە تەندروستییەکی باشدا بێت. ئەم تێکڕایانە بۆ پیاوان نزمترن. سینگاپوور لە پلەی یەکەمی داڕێژە:بنزدایە.

تا مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ و کانوونی دووەمی ٢٠١٣، ٨٬٨٠٠ بیانی و ٥٬٤٠٠ سینگاپووری بە ڕێککەوت وەک تووشبووی ئایدز (HIV) دەستنیشان کران، بەڵام ساڵانە کەمتر لە ١٠ حاڵەتی گیانلەدەستدان بەھۆی HIV ھەیە بۆ ھەر ١٠٠٬٠٠٠ کەسێک. قەڵەویی پێگەیشتووان لە خوار ١٠٪ـە. ئاستێکی بەرزی داڕێژە:بنز ھەیە. لە ساڵی ٢٠١٣دا، داڕێژە:بنز سینگاپووری لە پلەی یەکەم بۆ باشترین کوالێتیی ژیان لە ئاسیا و شەشەم لەسەر ئاستی جیھان پۆلێن کرد.

سیستەمی چاودێریی تەندروستیی حکوومەت لەسەر چوارچێوەی "3M" دامەزراوە. ئەمە سێ پێکھاتەی ھەیە: میدیفەند (Medifund)، کە تۆڕێکی سەلامەتی دابین دەکات بۆ ئەوانەی ناتوانن تێچووی چاودێریی تەندروستی بدەن؛ داڕێژە:بنز (Medisave)، کە سیستەمێکی نیشتمانیی ناچاریی داڕێژە:بنز کە نزیکەی ٨٥٪ی دانیشتووان دەگرێتەوە؛ و مێدیشیڵد (Medishield)، کە بەرنامەیەکی بیمەی تەندروستییە کە لەلایەن حکوومەتەوە پارەی بۆ دابین دەکرێت. نەخۆشخانە گشتییەکان لە سینگاپوور سەربەخۆیییەکی بەرچاویان ھەیە لە بڕیارە کارگێڕییەکانیاندا، و بە شێوەیەکی خەیاڵی کێبڕکێ دەکەن بۆ نەخۆش، بەڵام لە موڵکایەتیی حکوومەتدا دەمێننەوە. پلانێکی پاڵپشتیی دارایی ھەیە بۆ ئەو کەسانەی کە داھاتیان کەمە. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ٣٢٪ی خەرجییەکانی چاودێریی تەندروستی لەلایەن حکوومەتەوە دابین دەکرا. خەرجییەکانی چاودێریی تەندروستی نزیکەی ٣٫٥٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییی سینگاپوور پێکدەھێنێت.

چاند

وردەکارییە ڕازاوەکانی سەرەوەی داڕێژە:بنز لە ناوچەی داڕێژە:بنز، کە کۆنترین پەرستگای ھیندووە لە سینگاپوور لەوەتەی ساڵی ١٨٢٧ەوە

سەرەڕای قەبارە بچووکەکەی، سینگاپوور ھەمەجۆرییەکی زۆری لە زمان، ئایین، و چاندەکاندا ھەیە. سەرۆک وەزیرانی پێشوو، لی کوان یو و گۆ چۆک تۆنگ، ڕایانگەیاند کە سینگاپوور لەگەڵ پێناسەی نەریتیی نەتەوەیەکدا ناگونجێت، و بە کۆمەڵگەیەکی لە-قۆناغی-گواستنەوەدا ناویان برد، و ئاماژەیان بەو ڕاستییە کرد کە سینگاپوورییەکان ھەموویان بە یەک زمان قسە ناکەن، یەک ئایینی ھاوبەشیان نییە، یان خاوەنی ھەمان دابونەریت نین. ئەو سینگاپوورییانەی کە بە ئینگلیزی وەک زمانی زگماکیی خۆیان قسە دەکەن ئەگەرێکی زۆریان ھەیە کە زیاتر مەیلیان بەلای داڕێژە:بنزدا بێت (لەگەڵ یان داڕێژە:بنز یان داڕێژە:بنز)، لەکاتێکدا ئەوانەی کە بە چینی وەک زمانی زگماکی قسە دەکەن زیاتر مەیلیان بەلای داڕێژە:بنزدایە، کە پەیوەندیی ھەیە لەگەڵ داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز. سینگاپوورییە مالایی-زمانەکان بە زۆری مەیلیان بەلای داڕێژە:بنزدایە، کە خۆی بە نزیکی پەیوەستە بە داڕێژە:بنزیەوە. سینگاپوورییە تامیلی-زمانەکان زیاتر مەیلیان بەلای داڕێژە:بنزدایە، کە خۆی زیاتر پەیوەستە بە داڕێژە:بنزەوە. ھاوئاھەنگیی نەژادی و ئایینی وەک بەشێکی چارەنووسساز بۆ سەرکەوتنی سینگاپوور سەیر دەکرێت، و ڕۆڵی ھەبووە لە دروستکردنی شوناسی سینگاپووریدا.

کاتێک سینگاپوور لە ساڵی ١٩٦٣دا سەربەخۆییی لە شانشینی یەکگرتوو بەدەستھێنا، زۆربەی ھاووڵاتیانی سینگاپوور داڕێژە:بنز بوون کە ھیچ نیازێکیان نەبوو بۆ ھەمیشەیی بمێننەوە. ھەروەھا کەمینەیەکی بەرچاو لە خەڵکی چینی ناوەڕاست و لەدایکبووی ناوخۆیی ھەبوون—کە بە داڕێژە:بنز یان نەوەکانی بابا-نیۆنیای کۆچبەرە چینییەکانی سەدەکانی ١٥یەم و ١٦یەم ناسرابوون. بەدەر لە پێراناکانەکان کە بەڵێنی دڵسۆزییان بۆ سینگاپوور دابوو، زۆربەی کرێکارەکان دڵسۆزییان بۆ زێدی خۆیان لە داڕێژە:بنز، چین و ھیندستان ھەبوو. دوای سەربەخۆیی، حکوومەت پرۆسەیەکی بەئەنقەستی دەستپێکرد بۆ داڕشتنی شوناس و چاندێکی ناوازەی سینگاپووری. سینگاپوور ناوبانگی وەک داڕێژە:بنز ھەیە (کە زۆر دەستوەردەداتە ژیانی ھاووڵاتییان). حکوومەت ھەروەھا جەختێکی زۆر دەکاتە سەر داڕێژە:بنز، کە تێیدا کەسێک لەسەر بنەمای تواناکانی ھەڵدەسەنگێنرێت.

گوڵی نیشتمانیی سینگاپوور بریتییە لە داڕێژە:بنز داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، کە بۆ ڕێزلێنان لە یادەوەریی داڕێژە:بنز ناونراوە، کە لە ساڵی ١٨٩٣دا گوڵەکەی لە باخچەکەی خۆیدا لە داڕێژە:بنز جووت کرد. سینگاپوور بە شاری شێر ناسراوە و چەندین ھێمای نیشتمانی وەک داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز شێر بەکاردەھێنن. ڤیستیڤاڵە ئایینییە گەورەکان پشووە داڕێژە:بنز. یوونێسکۆ سینگاپوور وەک "داڕێژە:بنز" دەناسێنێت.

ھونەرەکان

داڕێژە:بنز سەرپەرشتیی گەورەترین کۆکراوەی گشتیی ھونەری سینگاپووری و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا دەکات لە جیھاندا.

لە دەیەی ١٩٩٠ەکاندا، داڕێژە:بنز دامەزرا بۆ سەرکردایەتیکردنی پەرەپێدانی ھونەرە نمایشییەکان، شانبەشانی فۆرمەکانی ھونەری بینراو و وێژەیی. داڕێژە:بنز مۆزەخانەی سەرەکیی نەتەوەکەیە کە نزیکەی ٨٬٠٠٠ بەرھەمی ھونەرمەندانی سینگاپووری و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیای تێدایە. داڕێژە:بنز سەرنج دەخاتە سەر ھونەری ھاوچەرخ لە دیدگایەکی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە. مۆزەخانەی دیزاینی داڕێژە:بنز ئاھەنگ دەگێڕێت بۆ ھونەر و دیزاینی ناوازەی شتومەکەکانی ژیانی ڕۆژانە، کە میوانداریی زیاتر لە ١٬٠٠٠ پارچە دەکات لە ٥٠ وڵاتەوە. داڕێژە:بنز، کە لە شێوەی گوڵی نیلۆفەردایە، میوانداریی پێشانگا گەڕۆکەکان دەکات کە ھونەر و زانستەکان تێکەڵ دەکەن. مۆزەخانە گەورەکانی تر بریتین لە داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، و داڕێژە:بنز. داڕێژە:بنز گەورەترین سەنتەری ھونەرە نمایشییەکانە لە سینگاپوور. لە ساڵی ٢٠١٦دا بەتەنیا، شوێنی ٥٬٩٠٠ بۆنەی ھونەری و کولتووریی بێبەرامبەر بوو.

وێژەی سینگاپوور، یان "SingLit"، پێکھاتووە لە کۆمەڵێک بەرھەمی وێژەیی لەلایەن سینگاپوورییەکانەوە کە بەتایبەتی بە چوار زمانە فەرمییەکەی وڵاتەکە نووسراون: ئینگلیزی، مالایی، ماندارین، و تامیلی. سینگاپوور تا دێت زیاتر وا سەیر دەکرێت کە خاوەنی چوار ژێر-وێژە بێت لەبری یەک. چەندین بەرھەمی گرنگ وەرگێڕدراون و لە بڵاوکراوەکانی وەک گۆڤاری وێژەییی سینگادا نمایش کراون، کە لە دەیەکانی ١٩٨٠ و ١٩٩٠ەکاندا بڵاودەکرایەوە و سەرنووسەرەکانی کەسانی وەک داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز لەخۆدەگرت، ھەروەھا لە ئەنتۆلۆژیا فرەزمانەکانی وەک ڕیتمەکان: ئەنتۆلۆژیایەکی شیعریی ھەزارەی سینگاپووری (٢٠٠٠)، کە تێیدا ھۆنراوەکان ھەر یەکەیان سێ جار وەرگێڕدرابوون. ژمارەیەک لە نووسەرانی سینگاپووری وەک داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز بەشدارییان کردووە بە بەرھەم بە زیاتر لە زمانێک.

سینگاپوور خاوەنی کولتوورێکی مۆسیقای ھەمەجۆرە کە لە پۆپ و ڕۆکەوە دەست پێدەکات، تا دەگاتە فۆلکلۆری و کلاسیک. مۆسیقای کلاسیکیی ڕۆژاوایی ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ژیانی کولتووریدا لە سینگاپوور، کە داڕێژە:بنز (SSO) لە ساڵی ١٩٧٩دا دامەزرا. ئۆرکێسترا ڕۆژاوایییە ناسراوەکانی تر لە سینگاپوور بریتین لە داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز کە لەسەر بنەمای کۆمەڵگەیە. چەندین ئۆرکێسترا و گرووپی مۆسیقا ھەروەھا لە قوتابخانە ئامادەیییەکان و کۆلێژە بچووکەکاندا ھەن. کۆمەڵگە جیاوازەکان خاوەنی نەریتی مۆسیقاییی نەتەوەییی تایبەت بە خۆیانن: چینی، مالایی، ھیندی، و ئۆراسیایی. لەگەڵ فۆرمە نەریتییەکانی مۆسیقایان و جۆرەھا شێوازی مۆسیقای مۆدێرن، تێکەڵبوونی فۆرمە جیاوازەکان ھۆکاری فرەجۆریی مۆسیقایە لە وڵاتەکەدا. گۆڕەپانی مۆسیقای شارنشینیی زیندووی نەتەوەکە وای لێکردووە ببێتە سەنتەرێک بۆ نمایشە نێونەتەوەیییەکان و ڤیستیڤاڵەکان لە ناوچەکەدا. ھەندێک لە ناسراوترین گۆرانیبێژەکانی پۆپ لە سینگاپوور بریتین لە داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز، کە بەناوبانگە بە دانانی ئاواز بۆ گۆرانییەکانی تایبەت بە داڕێژە:بنز، لەوانەش ماڵەوە (Home).

ڕاگەیاندن

داڕێژە:بنز سەرپەرشتیی پەرەپێدانی داڕێژە:بنز، ڕاگەیاندن و داڕێژە:بنز دەکات.

ئەو کۆمپانیایانەی پەیوەستن بە حکوومەتەوە بەشێکی زۆری ڕاگەیاندنی ناوخۆیی لە سینگاپوور کۆنترۆڵ دەکەن. داڕێژە:بنز زۆربەی داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز لە سینگاپوور بەڕێوەدەبات. کۆی گشتی شەش کەناڵی تەلەڤیزیۆنیی بێبەرامبەر ھەن کە لەلایەن میدیاکۆرپەوە پێشکەش دەکرێن. داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز ھەروەھا خزمەتگوزاریی داڕێژە:بنز (IPTV) پێشکەش دەکەن لەگەڵ کەناڵەکان لە سەرانسەری جیھانەوە. – بە ناو دوبەیدا تێدەپەڕن، و شارەکە بە شارۆچکە و میرنشینەکانی ترەوە دەبەستنەوە. سەرەڕای ئەوەش، چەندین ڕێڕەوی گرنگی ناوخۆی شارەکە، وەکوو داڕێژە:بنز (ڕێگای ئال مەکتووم/ڕێگای فڕۆکەخانە)، داڕێژە:بنز (ڕێگای بەنییاس)، داڕێژە:بنز (ڕێگای شێخ ڕاشد)، داڕێژە:بنز (ڕێگای ئەلزییافە کە ئێستا ناوی شەقامی ٢ی کانوونی یەکەمە)، داڕێژە:بنز (ڕێگای جومەیرە)، و داڕێژە:بنز (ڕێگای ئەلخەلیج/ئەلوەسل) گەڕەکە جیاوازەکانی شارەکە بەیەکەوە دەبەستنەوە. بەشەکانی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای شارەکە لە ڕێگەی داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، و داڕێژە:بنزەوە بەیەکەوە بەستراونەتەوە.

دەسەڵاتی ڕێگاوبان و گواستنەوە (RTA) سیستەمی گواستنەوەی پاسی گشتیی دوبەی بەڕێوەدەبات. سیستەمی پاسەکە خزمەتگوزاری بۆ ١٤٠ ڕێڕەو دابین دەکات و لە ساڵی ٢٠٠٨دا زیاتر لە ١٠٩ ملیۆن کەسی گواستووەتەوە. تا کۆتاییی ساڵی ٢٠١٠، پێشبینی دەکرا ٢٬١٠٠ پاس لە سەرانسەری شارەکەدا لە خزمەتدا بن. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، دەسەڵاتی گواستنەوە دروستکردنی ٥٠٠ وێستگەی چاوەڕوانیی پاسی سەرنشینانی بە فێنککەرەوە ڕاگەیاند، و پلانی بۆ ١٬٠٠٠ وێستگەی تریش دانا لە سەرانسەری میرنشینەکاندا لە ھەنگاوێکدا بۆ ھاندانی بەکارھێنانی پاسە گشتییەکان.

دەسەڵاتی ڕێگاوبان و گواستنەوە (RTA) مۆڵەت بە سەرجەم خزمەتگوزارییەکانی تەکسی دەدات. ئەو تەکسییانەی مۆڵەتی دوبەییان ھەیە بە ئاسانی دەناسرێنەوە بە ڕەنگی کرێمیی لاشەی ئۆتۆمۆبێلەکە، لەگەڵ ڕەنگی جیاوازی سەقف کە ئاماژەیە بۆ کۆمپانیای خاوەنکارەکە. دامەزراوەی تەکسیی دوبەی، کە بەشێکە لە RTA، گەورەترین کۆمپانیای کارپێکەرە و تەکسی بە سەقفی سوورەوە بەکاردەخات. پێنج کۆمپانیای کارپێکەری تایبەت ھەن: تەکسیی میترۆ (سەقفی پرتەقاڵی)؛ تەکسیی نێتۆرک (سەقفی زەرد)؛ تەکسیی کارز (سەقفی شین)؛ تەکسیی عەرەبیا (سەقفی سەوز)؛ و تەکسیی سیتی (سەقفی مۆر). سەرەڕای ئەوەش، خزمەتگوزارییەکی تەکسی بۆ خانمان و خێزانەکان ھەیە (سەقفی پەمەیی) کە شۆفێرەکانیان ژنن، و تەنیا تایبەتە بە خزمەتکردنی ژنان و منداڵان. زیاتر لە ٣٬٠٠٠ تەکسی لە میرنشینەکەدا کار دەکەن، کە تێکڕا ڕۆژانە ١٩٢٬٠٠٠ گەشت دەکەن و نزیکەی ٣٨٥٬٠٠٠ کەس دەگوازنەوە. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، گەشتەکانی تەکسی لە ٧٠ ملیۆن گەشت تێپەڕی، کە خزمەتی بە نزیکەی ١٤٠٫٤٥ ملیۆن سەرنشین کرد.

ئاسمانی

داڕێژە:بنز قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەی جیھانە بەپێی ھاتوچۆی گەشتیارانی نێونەتەوەیی.

داڕێژە:بنز (داڕێژە:بنز: DXB)، کە ناوەندی ھێڵی ئاسمانیی داڕێژە:بنز، خزمەتگوزاری پێشکەش بە شاری دوبەی و میرنشینەکانی تری وڵاتەکە دەکات. فڕۆکەخانەکە داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز. سەرەڕای ئەوەی کە ناوەندێکی گرنگی ھاتوچۆی سەرنشینانە، فڕۆکەخانەکە داڕێژە:بنز، کە لە ساڵی ٢٠١٤دا مامەڵەی لەگەڵ ٢٫٣٧ ملیۆن تۆن باردا کردووە. ھێڵی ئاسمانیی ئیمارات یەکێکە لە ھێڵە ئاسمانییە نیشتمانییەکانی ھەڵگری ئاڵای میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان. تاوەکوو ساڵی ٢٠١٨، لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی کاری دەکرد و خزمەتی بە زیاتر لە ١٥٠ شوێنی مەبەست دەکرد لە زیاتر لە ٧٠ وڵاتدا لە سەرانسەری شەش کیشوەردا.

پەرەپێدانی داڕێژە:بنز (داڕێژە:بنز: DWC) لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕاگەیەندرا. قۆناغی یەکەمی فڕۆکەخانەکە کراوەتەوە، کە ڕێڕەوێکی فڕینی گونجاو بۆ فڕۆکەی ئەی ٣٨٠ (A380)، ٦٤ شوێنی وەستانی دوور، یەک وێستگەی بارھەڵگر بە توانای ساڵانەی ٢٥٠٬٠٠٠ تۆن بار، و بینایەکی وێستگەی سەرنشینان کە نەخشێنراوە بۆ لەخۆگرتنی پێنج ملیۆن سەرنشین لە ساڵێکدا، لەخۆدەگرێت. کاتێک تەواو دەبێت، فڕۆکەخانەی ناوەندیی جیھانیی دوبەی-ئال مەکتوومی نێونەتەوەیی دەبێتە گەورەترین فڕۆکەخانەی جیھان بە پێنج ڕێڕەوی فڕین، چوار بینای وێستگە، و توانای لەخۆگرتنی ١٦٠ ملیۆن سەرنشین و ١٢ ملیۆن تۆن بار.

شەمەندەفەر

داڕێژە:بنز یەکەمین جۆری گواستنەوەی شەمەندەفەرە لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، و یەکەمین تۆڕی شەمەندەفەری شارنشینییە لە نیمچەدوورگەی عەرەبیدا.

داڕێژە:بنز یەکێکە لە یەکەمین تۆڕەکانی تڕام لە جیھاندا کە بەتەواوی لەسەر بنەمای داڕێژە:بنز کار دەکات.

داڕێژە:بنز لە دوو ھێڵ (سوور و سەوز) پێکھاتووە کە بە ناو ناوچە دارایی و نیشتەجێبوونەکانی شارەکەدا تێدەپەڕن. لە ئەیلوولی ٢٠٠٩دا کرایەوە. کۆمپانیای خزمەتگوزاریی نێونەتەوەییی بنکە لە بەریتانیا، داڕێژە:بنز، بەرپرسیارە لە کارپێکردنی میترۆکە. داڕێژە:بنز بڕبڕەی پشتی سەرەکییە، کە ٢٩ وێستگەی ھەیە (٤ ژێرزەوی، ٢٤ بەرزکراوە، و یەکێک لەسەر ئاستی زەوی) و لە وێستگەی ڕاشدییەوە تا وێستگەی ئاڵوگۆڕی ئیمارات (UAE Xchange) لە جەبەل عەلی دەڕوات. داڕێژە:بنز، کە لە وێستگەی ئیتسالاتەوە تا وێستگەی کریک (کەنداو) دەڕوات، ٢٠ وێستگەی ھەیە (٨ ژێرزەوی، ١٢ بەرزکراوە). درێژکردنەوەیەک بۆ ھێڵی سوور کە ناوچەی ئێکسپۆ ٢٠٢٠ دەبەستێتەوە لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٢١دا کرایەوە. ھێڵێکی داڕێژە:بنز لە قۆناغی دروستکردندایە و ھێڵێکی داڕێژە:بنزیش لە قۆناغی پلانداناندایە. میترۆی دوبەی یەکەمین تۆڕی شەمەندەفەری شارنشینییە لە داڕێژە:بنزدا. شەمەندەفەرەکان بەتەواوی ئۆتۆماتیکین و بێ شۆفێرن.

ھێڵێکی داڕێژە:بنز کە پالم جومەیرە بە وشکانییەوە دەبەستێتەوە لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٩دا کرایەوە. ئەمە یەکەمین مۆنۆرەیلە لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا. درێژکردنەوەیەک بۆ بەستنەوەی بە داڕێژە:بنزی داڕێژە:بنزیەوە پلانی بۆ دانراوە.

تڕاموایەک کە لە ئەلسوفووح ھەڵکەوتووە بە درێژاییی داڕێژە:Convert لەسەر ڕێگای ئەلسوفووح لە دوبەی ماریناوە تا بورجولعەرەب و مۆڵی ئیمارات دەڕوات، بە دوو شوێنی یەکتربڕین لەگەڵ ھێڵی سووری میترۆی دوبەی. بەشی یەکەم، کە ھێڵێکی تڕامی بە درێژی داڕێژە:Convertە و خزمەتی ١١ وێستگە دەکات، لە ساڵی ٢٠١٤دا کرایەوە. قۆناغی دووەمی تڕاموایەکە پلانی ھەیە ٤ کیلۆمەتر ھێڵی تر زیاد بکات بۆ بەستنەوەی بە مۆڵی ئیماراتەوە. ھیچ ڕێکەوتێک بۆ تەواوبوونی ڕانەگەیەندراوە.

دوبەی ڕای گەیاندووە کە بەستەرێکی سیستەمی شەمەندەفەری خێرای ئیمارات تەواو دەکات، کە پلانی بۆ دانراوە تەواوی وڵاتانی ئەنجومەنی ھاوکاریی کەنداو (کە بە داڕێژە:بنزیش دەناسرێت)، و پاشان لەوانەیە بە داڕێژە:بنزوە ببەستێتەوە.داڕێژە:Citation needed شەمەندەفەرە خێراکە پاڵپشتی لە گواستنەوەی سەرنشینان و باریش دەکات. کارپێکردنی شەمەندەفەری سەرنشینان لە نێوان ئەبوزەبی و فوجەیرە لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦دا دەستی پێکرد، و وێستگەیەکی تریش لە دوبەی (جومەیرە گۆڵف ئیستەیتس) پلانی بۆ دانراوە لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦دا بکرێتەوە.

ڕێگا ئاوییەکان

داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز شێوازی نەریتیی گواستنەوەی ڕێگا ئاوییەکانن.

دوو بەندەری بازرگانیی گەورە لە دوبەیدا ھەن، داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز. بەندەری جەبەل عەلی گەورەترین لەنگەرگەی دەستکردی جیھانە، گەورەترین بەندەرە لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا، و حەوتەمین قەرەباڵغترین بەندەرە لە جیھاندا. یەکێک لە شێوازە نەریتییەکانی پەڕینەوە لە داڕێژە:بنز بۆ داڕێژە:بنز بەکارھێنانی داڕێژە:بنزە، کە بەلەمی بچووکن و سەرنشینان بەسەر داڕێژە:بنزدا دەگوازنەوە، لە نێوان وێستگەکانی عەبرە لە بەستەکییە و داڕێژە:بنز. ئاژانسی گواستنەوەی دەریایی ھەروەھا سیستەمی پاسی ئاویی دوبەیی خستووەتە کار. پاسی ئاوی خزمەتگوزارییەکی بەلەمی بەتەواوی فێنککەرەوەدارە کە شوێنە مەبەستە ھەڵبژێردراوەکانی قەراغ کەنداوەکە بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ھەروەھا مرۆڤ دەتوانێت خزمەتگوزاریی پاسی ئاویی گەشتیاری لە دوبەی بەکاربھێنێت. نوێترین پێکھاتەی زیادکراو بۆ سیستەمی گواستنەوەی ئاوی بریتییە لە تەکسیی ئاوی. تەکسییە ئاوییەکان دەتوانن لە یەک کاتدا زۆرترین ژمارەی ٢٠ سەرنشین بگوێزنەوە کە گەشتێکی ئارام بە درێژاییی ئەلمەمزەر و دوبەی مارینا لە ڕێگەی کەنداوی دوبەیەوە دابین دەکەن. ٤٠ خاڵی ھەڵگرتنی ھەیە لە سەرانسەری دوبەیدا.

دوبەی تا دێت زیاتر سوود لە لۆجستی و بەندەرەکانی وەردەگرێت بۆ بەشداریکردن لە بازرگانیی نێوان ئەورووپا و چین، ھەروەھا لە نێوان ئەورووپا و ئەفریقا، سەرەڕای گواستنەوەی نەوت. بۆ ئەم مەبەستە، بەندەرەکانی وەک جەبەل عەلی و مینا ڕاشد بە خێرایی فراوان دەکرێن، و وەبەرھێنان لە تەکنۆلۆژیاکانیاندا دەکرێت. وڵاتەکە لە ڕووی مێژوویی و لە ئێستاشدا بەشێکە لە داڕێژە:بنز دەریایی کە لە کەناراوەکانی چینەوە بەرەو باشوور بە نووکی باشووری داڕێژە:بنزدا تێدەپەڕێت بەرەو داڕێژە:بنز، لەوێوە بە دەریای سوور و لە ڕێگەی داڕێژە:بنزەوە بەرەو دەریای ناوین، لەوێشەوە بۆ ناوچەی سەرووی ئادریاتیک بۆ ناوەندی باکووری ئیتالیا لە داڕێژە:بنز لەگەڵ بەستەرە شەمەندەفەرییەکانی بە داڕێژە:بنز، ئەورووپای ڕۆژھەڵات، و داڕێژە:بنزەوە.

چاند

پەڕگە:Museum of the future, Dubai.jpeg

داڕێژە:بنز

چاندی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بە زۆری ڕەنگدانەوەی چاندی نەریتیی عەرەبییە. کاریگەریی چاندە عەرەبی و ئیسلامییەکان لەسەر نژیاروانی، مۆسیقا، پۆشاک، چێشت، و شێوازی ژیان زۆر دیارە. پێنج جار لە ڕۆژێکدا، بانگی موسڵمانان دەدرێت بۆ نوێژکردن لە داڕێژە:بنزی ئەو مزگەوتانەی بە سەرانسەری وڵاتەکەدا بڵاوبوونەتەوە. پشووە گەورەکانی دوبەی بریتین لە داڕێژە:بنز، کە کۆتاییی داڕێژە:بنز نیشان دەدات، و داڕێژە:بنز (٢ی کانوونی یەکەم)، کە یادکردنەوەی پێکھێنانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانە.

مۆرکە کولتوورییەکەی شارەکە وەک کۆمەڵگەیەکی مرواریدەرھێنانی بچووک و لە ڕووی نەتەوەیییەوە یەکڕەنگ، گۆڕانکاریی بەسەردا ھات بەھۆی گەیشتنی گرووپە نەتەوەیی و ھاووڵاتییە بیانییەکانی ترەوە—سەرەتا لەلایەن ئێرانییەکانەوە لە سەرەتای دەیەی ١٩٠٠ەکان، و دواتریش لەلایەن ھیندی و پاکستانییەکانەوە لە دەیەی ١٩٦٠ەکاندا. لە ساڵی ٢٠٠٥دا، ٨٤٪ی دانیشتووانی ناوچەی گەورەشاری دوبەی لە دەرەوە لەدایک ببوون، کە نزیکەی نیوەیان خەڵکی ھیندستان بوون.

لە ساڵی ٢٠٠٦ تا ٢٠٢٢، پشووی کۆتاییی ھەفتە ھەینی و شەممە بوو، وەک سازشێک لە نێوان پیرۆزیی ڕۆژی ھەینی بۆ موسڵمانان و پشووی کۆتاییی ھەفتەی ڕۆژاوایی کە شەممە و یەکشەممەیە. پێش ساڵی ٢٠٠٦، پشووی کۆتاییی ھەفتە پێنجشەممە-ھەینی بوو. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢دا، دوبەی گۆڕا بۆ ھەفتەی کارکردنی چوار-ڕۆژ-و-نیو، کە پشووی کۆتاییی ھەفتە پێکھاتبوو لە پاشنیوەڕۆی ھەینی، شەممە، و یەکشەممە لەگەڵ ڕێسای توند بۆ کرێکارە کۆچبەرە بیانییەکان.

یانەی کەنار دەریای مەیدان، جومەیرە

بەھۆی نزیکایەتیی بازرگانیی ئاڕاستەکراو بە گەشتیاری لەلایەن زۆرێک لە دانیشتووانی دوبەی و بەرزیی ئاستی بژێویی ژیانەوە، چاندی دوبەی وردە وردە بەرەو لوکسی، دەوڵەمەندی، و ڕازاوەیی پەرەی سەندووە، لەگەڵ جەختکردنەوەیەکی زۆر لەسەر زیادەڕۆییی پەیوەست بە کات بەسەربردنەوە. دوبەی بە ژیانی شەوانەی ناسراوە. یانە و باڕەکان بە زۆری لە ھوتێلەکاندا دەدۆزرێنەوە بەھۆی یاساکانی تایبەت بە مەی. داڕێژە:بنز دوبەیی بە "ئەو جۆرە شارە ناوبرد کە ڕەنگە تێیدا ڕووبەڕوو بە داڕێژە:بنز ببیتەوە لە بودا باڕ یان بەڕێکەوت چاوت بە داڕێژە:بنز بکەوێت کە یادی لەدایکبوونی دەگێڕێت بە ئاھەنگێکی چەند ڕۆژە".

بۆنە کات بەسەربردنە ساڵانەکانی وەک داڕێژە:بنز (DSF) و سوپرایزەکانی ھاوینی دوبەی (DSS) زیاتر لە ٤ ملیۆن سەردانیکەر لە سەرانسەری ناوچەکەوە بۆ لای خۆیان ڕادەکێشن و داھاتی زیاتر لە ٢٫٧ ملیار دۆلار بەرھەم دەھێنن. داڕێژە:بنز (IFEA)، کە پێشەنگترین کۆمەڵەی بازرگانیی بۆنەکانە لە جیھاندا، تاجی شاری ڤیستیڤاڵ و بۆنەی جیھانی IFEA بۆ ساڵی ٢٠١٢ی کردە سەری دوبەی لە پۆلێنی ئەو شارانەی کە ژمارەی دانیشتووانیان زیاترە لە یەک ملیۆن کەس.

مۆڵە گەورەکانی بازرگانی لە شارەکەدا، وەک داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز (دووەم گەورەترین مۆڵ لە جیھاندا)، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، و داڕێژە:بنز و ھەروەھا بازاڕە نەریتییەکانی وەک داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز (کە بە مینا بازاڕ ناسراوە)، و بازاڕەکانی تر، کڕیاران لە سەرانسەری ناوچەکەوە ڕادەکێشن.

چێشت

بەھاراتی نەریتیی ڕۆژھەڵاتی ناوین لە داڕێژە:بنز لە دێرە، دوبەیی کۆن

داڕێژە:بنز باوە و لە ھەموو شوێنێکی شارەکەدا بەردەستە، لە چێشتخانە بچووکەکانی داڕێژە:بنز لە داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز تا دەگاتە چێشتخانەکانی ناو ھوتێلەکانی دوبەی. خواردنی خێرا، و چێشتی باشووری ئاسیا و چینیش زۆر باون و بە شێوەیەکی بەربڵاو بەردەستن. فرۆشتن و خواردنی گۆشتی بەراز ڕێکخراوە و لە ڕووی یاسایییەوە تەنیا ڕێگەپێدراوە بەو کەسانە بفرۆشرێت کە موسڵمان نین، لە ناوچە دیاریکراوەکانی سوپەرمارکێتەکان و فڕۆکەخانەکاندا. بە ھەمان شێوە، فرۆشتنی خواردنەوە کحولییەکانیش ڕێکخراوە. مۆڵەتی کحول پێویستە بۆ کڕینی، بەڵام لە باڕەکانی ھوتێلەکان و چێشتخانەکاندا بەردەستە. دوکانەکانی داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز ھەروەھا باون لە دوبەیدا. داڕێژە:بنز ھەروەھا خواردنێکی باوە لە دوبەی.

یەکەمین ڤیستیڤاڵی خۆراکی دوبەی لە نێوان ٢١ی شوبات و ١٥ی ئازاری ٢٠١٤ بەڕێوەچوو. ئامانجی بۆنەکە یادکردنەوەی پێگەی دوبەی بوو وەک پایتەختی چێشتلێنانی ناوچەکە. ڤیستیڤاڵەکە دیزاین کرابوو بۆ پیشاندانی ھەمەجۆریی تام و چێشتە پێشکەشکراوەکان لە دوبەیدا، کە خواردنی زیاتر لە ٢٠٠ نەتەوەی جیاوازی لەخۆگرتبوو. ڤیستیڤاڵی داھاتووی خۆراک لە نێوان ٢٣ی شوباتی ٢٠١٧ و ١١ی ئازاری ٢٠١٧ بەڕێوەچوو.

کات بەسەربردن

پەڕگە:DubaiOpera.jpg

داڕێژە:بنز

ئۆپێرای دوبەی لە ٣١ی ئابی ٢٠١٦دا لە ناوەندی دوبەی دەرگاکانی کردەوە بە پێشکەشکردنێک لەلایەن داڕێژە:بنزوە. شوێنەکە ناوەندێکی ھونەرە نمایشییە فرەکارەکانی ٢٠٠٠-کورسیکەیە کە دەتوانێت نەک تەنیا میوانداریی نمایشە شانۆیییەکان، کۆنسێرتەکان، و ئۆپێراکان بکات، بەڵکوو بۆ ئاھەنگەکانی ھاوسەرگیری، شێوی گەورە، خوانی فەرمی، و کۆنفرانسەکانیش بەکاردێت. فیلمە عەرەبییەکان باون لە دوبەی و ئیماراتدا. لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە، شارەکە میوانداریی داڕێژە:بنزی ساڵانە دەکات کە وەک شوێنێک بۆ پیشاندانی بەھرەی فیلمسازیی عەرەبی و ڕۆژھەڵاتی ناوین کار دەکات. داڕێژە:بنز ھەروەھا ڤیستیڤاڵێکی تری گەورە بوو کە لە ھونەرمەندانی ھێڤی مێتاڵ و ڕۆک پێکھاتبوو بەڵام ئێستا چیتر لە دوبەی بەڕێوەناچێت.

یەکێک لە لایەنە کەمتر ناسراوەکانی دوبەی گرنگیی گۆڕەپانی پێشانگا گەنجەکانی داڕێژە:بنزە. لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە، پێشانگا پێشەنگەکانی ھونەری ھاوچەرخی وەک کاربۆن ١٢ دوبەی (Carbon 12 Dubai)، ھونەری سەوز (Green Art)، پێشانگای ئیزابێل ڤان دێن ئایندێ، و ھێڵی سێیەم (The Third Line) شارەکەیان ھێناوەتە سەر نەخشەی ھونەری نێونەتەوەیی. داڕێژە:بنز، کە پێشانگایەکی ھونەریی گەشەسەندوو و ناوداری ناوچەکەیە، ھەروەھا بەشداربوویەکی سەرەکییە لە پەرەپێدانی گۆڕەپانی ھونەری ھاوچەرخدا. داڕێژە:بنزی دوبەی (ToDA) لە ساڵی ٢٠٢٠دا کرایەوە و داڕێژە:بنزی نوقمکەر پێشکەش دەکات، لەوانەش بەرھەمی ھاوچەرخ.

ڕاگەیاندن

داڕێژە:بنز سەرپەرشتیی پەرەپێدانی داڕێژە:بنز، ڕاگەیاندن و داڕێژە:بنز دەکات.

ئەو کۆمپانیایانەی پەیوەستن بە حکوومەتەوە بەشێکی زۆری ڕاگەیاندنی ناوخۆیی لە دوبەی کۆنترۆڵ دەکەن. داڕێژە:بنز زۆربەی داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز لە دوبەی بەڕێوەدەبات. کۆی گشتی شەش کەناڵی تەلەڤیزیۆنیی بێبەرامبەر ھەن کە لەلایەن میدیاکۆرپەوە پێشکەش دەکرێن. داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز ھەروەھا خزمەتگوزاریی داڕێژە:بنز (IPTV) پێشکەش دەکەن لەگەڵ کەناڵەکان لە سەرانسەری جیھانەوە. داڕێژە:بنز، کە دامەزراوەیەکە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ حکوومەتدا ھەیە، بەشێکی زۆری پیشەسازیی ڕۆژنامەگەری لە دوبەی کۆنترۆڵ دەکات.

پیشەسازیی ڕاگەیاندنی دوبەی ھەندێک جار ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەتەوە بەھۆی زۆر ڕێکخستنی و نەبوونی ئازادی لەلایەن گرووپەکانی مافەکانی مرۆڤەوە وەک ماڵی ئازادی. دەوترێت سانسۆری خودی لە نێوان ڕۆژنامەنووساندا باوە. لە ساڵی ٢٠٢٣دا، دوبەی لە پلەی ١٢٩ەمیندا بوو لە پێوەری ئازادیی ڕۆژنامەگەریی جیھانی کە لەلایەن پەیامنێرانی بێسنوورەوە بڵاوکراوەتەوە، کە بەرزبووەتەوە لە پلەی ١٣٩ی ساڵی پێشوو. داڕێژە:بنز ڕێکخستن بۆ ڕاگەیاندنی دوبەی دەکات، و ئیدیعای ئەوە دەکات کە ھاوسەنگی ڕادەگرێت لە نێوان داواکاری بۆ ھەڵبژاردن و پاراستن لە بەرامبەر ماددە نەشیاو و زیانبەخشەکان. خاوەندارێتیی تایبەتی سەتەلایتی تەلەڤیزیۆنی قەدەغەیە.

داڕێژە:بنز لەلایەن کۆمپانیای خاوەندارێتیی دەوڵەتیی سینگتێل، کۆمپانیای نیمچە-دەوڵەتیی ستارھەب و داڕێژە:بنز ھەروەھا چەندین داڕێژە:بنز (ISPs)ی بازرگانییەوە دابین دەکرێت کە پلانەکانی خزمەتگوزاریی نیشتەجێبوون بە خێرایی تا ٢ داڕێژە:بنز پێشکەش دەکەن تاوەکوو بەھاری ٢٠١٥. داڕێژە:بنز (٣٣٢ بەشداربوو) و داڕێژە:بنز (٧٠ بەشداربوو) دوو داڕێژە:بنزن کە تێیدا دابینکەرانی خزمەتگوزاریی ئینتەرنێت و داڕێژە:بنز ھاتوچۆی ئینتەرنێت لە نێوان تۆڕەکانیاندا (داڕێژە:بنز) لە شوێنە جیاوازەکانی دوبەیدا ئاڵوگۆڕ دەکەن. لە ناوەڕاستی دەیەی ١٩٨٠ تا ١٩٩٠ەکاندا، دانیشتووانی دوبەی دەیانتوانی خزمەتگوزاریی ڤیدیۆتێکستی بنکە-لە-ناوخۆی داڕێژە:بنز بەکاربھێنن بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ یەکتردا. دەستەواژەی دوورگەی زیرەک لە دەیەی ١٩٩٠ەکاندا سەری ھەڵدا کە ئاماژە بوو بۆ پەیوەندیی گونجان و پێشوەختەی نەتەوەی دوورگەکە لەگەڵ ئینتەرنێتدا.

لە ساڵی ٢٠١٦دا، بە مەزەندەکراوی ٤٫٧ ملیۆن بەکارھێنەری ئینتەرنێت لە دوبەی ھەبوون، کە ٨٢٫٥٪ی دانیشتووان پێکدەھێنێت. حکوومەتی دوبەی سانسۆری بەربڵاوی ئینتەرنێت ناکات، بەڵام لیستێکی ھەیە لە سەد ماڵپەڕ—کە زۆربەیان پۆرنۆگرافین—کە بلۆکیان دەکات لە دەستگەیشتنی ئینتەرنێتی ماڵەوە وەک "پەیامێکی ڕەمزی بۆ ھەڵوێستی کۆمەڵگەی دوبەی بەرامبەر بە ناوەڕۆکی زیانبەخش و نەویستراو لەسەر ئینتەرنێت". دوبەی بەرزترین ڕێژەی بەکارھێنانی مۆبایلە زیرەکەکانی ھەیە لە جیھاندا، لە ڕاپرسییەکانی داڕێژە:بنز و گووگڵ کۆنسیومەر بارۆمیتەر—کە بە ڕێککەوت ٨٩٪ و ٨٥٪ی دانیشتووان بوون لە ساڵی ٢٠١٤دا. تێکڕای گشتی بەکارھێنانی مۆبایل دەگاتە ١٤٨ بەشداربووی مۆبایل بۆ ھەر ١٠٠ کەسێک.

چێشت

ناوەندی خواردنفرۆشانی شەقامی داڕێژە:بنز لە ناوچەی دارایی. عەرەبانەکانی داڕێژە:بنز پاش تاریکبوون دێنە ئەوێ، لە شەقامێکی لاوەکیدا.

ھەمەجۆریی چێشت لە دوبەی وەک ھۆکارێک بۆ سەردانیکردنی وڵاتەکە بانگەشەی بۆ دەکرێت، بەھۆی تێکەڵکردنی ئاسانکاری، جۆراوجۆری، کوالیتی، و نرخەکەیەوە. جۆرەکانی خواردنی ناوخۆیی بەگشتی پەیوەندییان بە نەتەوەیەکی دیاریکراوەوە ھەیە – چینی، مالایی و ھیندی؛ بەڵام فرەجۆریی چێشت زیاتر بووە بەھۆی تێکەڵکردنی شێوازە جیاوازەکان (بۆ نموونە، داڕێژە:بنز، کە تێکەڵەیەکە لە چێشتی چینی و مالایی). لە ناوەندەکانی خواردنفرۆشانی شەقامدا، بڵاوبوونەوەی کولتووری بەوە پیشان دەدرێت کە فرۆشیارە نەریتییە مالایییەکانیش خواردنی تامیلی دەفرۆشن. داڕێژە:بنز، کە لەسەر بنەمای خواردنی ھاینانیی داڕێژە:بنز دروست کراوە، وەک خواردنی نیشتمانیی دوبەی سەیر دەکرێت.

شار-دەوڵەتەکە خاوەنی دیمەنێکی فراوانبووی خواردنە کە لە ناوەندەکانی خواردنفرۆشانی شەقام (سەراوەڵا)، شوێنەکانی خواردن (فێنککەرەوەدار)، قاوەخانەکان (سەراوەڵا کە تا دەرزەنێک فرۆشیاری شەقامی تێدایە)، کافێکان، خواردنی خێرا، چێشتخانە سادەکان، کەژواڵ، چێشتخانەی کەسایەتییە بەناوبانگەکان و چێشتخانە ئاست بەرزەکان دەگرێتەوە. داڕێژە:بنز و گەیاندنی خواردن ھەروەھا لە بەرزبوونەوەدان، کە ٧٠٪ی دانیشتووان لایەنی کەم مانگی جارێک لە ڕێگەی ئەپلیکەیشنەکانی گەیاندنەوە خواردن داوا دەکەن. چەندین چێشتخانەی نێونەتەوەییی داڕێژە:بنز لە ناو داڕێژە:بنز ھەڵکەوتوون. ڕێنماییی ئایینی بۆ خواردن بوونی ھەیە (موسڵمانەکان گۆشتی بەراز ناخۆن و ھیندووەکان گۆشتی مانگا ناخۆن)، و ھەروەھا گرووپێکی بەرچاو لە ڕووەکخۆران ھەن. داڕێژە:بنز کە ئاھەنگ بۆ چێشتی دوبەی دەگێڕێت ساڵانە لە مانگی تەممووزدا بەڕێوەدەچێت.

پێش دەیەی ١٩٨٠ەکان، داڕێژە:بنز بە زۆری لەلایەن کۆچبەرانی چین، ھیندستان، و مالیزیاوە دەفرۆشرا بە کۆچبەرانی تر کە بەدوای تامێکی ئاشنادا دەگەڕان. لە دوبەی، خواردنی شەقام بۆ ماوەیەکی زۆرە پەیوەستە بە داڕێژە:بنز کە شوێنی دانیشتنی ھاوبەشیان ھەیە. بەگشتی، ئەم ناوەندانە چەند دەرزەنێک تا سەدان دوکانی خواردنیان تێدایە، کە ھەریەکەیان پسپۆڕن لە یەک یان چەند خواردنێکی پەیوەندیداردا. لە کاتێکدا خواردنی شەقام لە چەندین وڵاتدا دەدۆزرێتەوە، جۆراوجۆری و بڵاوبوونەوەی ناوەندە مەرکەزییەکانی خواردنفرۆشی کە خواردنی شەقامی کەلەپووری لە دوبەیدا پێشکەش دەکەن ناوازەیە. لە ساڵی ٢٠١٨دا، ١١٤ ناوەندی خواردنفرۆشی ھەبوون کە بەسەر ناوەندی شار و کۆمەڵگە نیشتەجێبوونەکانی دڵگادا بڵاوبووبوونەوە. ئەمانە لەلایەن داڕێژە:بنزوە چاودێری دەکرێن، کە ھەروەھا پلەبەندی بۆ پاکوخاوێنی ھەر دوکانێکی خواردن دادەنێت. گەورەترین ناوەندی خواردنفرۆشی دەکەوێتە نھۆمی دووەمی کۆمەڵگەی چایناتاون، و زیاتر لە ٢٠٠ دوکانی لەخۆگرتووە. ئەم کۆمەڵگەیە ھەروەھا نیشتمانی ھەرزانترین ژەمی خاوەن ئەستێرەی میشیلینە لە جیھاندا – قاپێک لە برنجی مریشک یان نۆدڵس بە صۆصی داڕێژە:بنز بە ٢ دۆلاری سینگاپووری (١٫٥٠ دۆلاری ئەمریکی). دوو دوکانی خواردنی شەقام لە شارەکەدا یەکەمینن لە جیھاندا کە خەڵاتی ئەستێرەی میشیلینیان پێبەخشراوە، کە ھەریەکەیان یەک ئەستێرەیان بەدەستھێناوە.

وەرزش و کات بەسەربردن

داڕێژە:بنز براوەی مەدالیای زێڕە و ھەڵگری ژمارەی پێوانەییی ئۆڵۆمپیادە لە یارییەکانی داڕێژە:بنز.

لە ساڵی ١٩٤٨دا، داڕێژە:بنز بەشداریی لە داڕێژە:بنز لە لەندەن کرد، کە ئەمەش وای لێکرد ببێتە یەکەم سینگاپووری کە بەشداری لە داڕێژە:بنز بکات. پەرەپێدانی یانە وەرزشی و کات بەسەربردنە تایبەتەکان لە سەدەی ١٩یەمدا لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی سینگاپووردا دەستی پێکرد، و ئەو یانانەی لەو سەردەمەدا دامەزران بریتی بوون لە یانەی کریکێت، داڕێژە:بنز، یانەی مەلەوانیی سینگاپوور، و یانەی ھۆڵەندە. یاریزانی بەرزکردنەوەی قورسایی داڕێژە:بنز یەکەم براوەی مەدالیای ئۆڵۆمپیادی سینگاپوور بوو، کە مەدالیای زیوی لە داڕێژە:بنز بەدەستھێنا. سینگاپوور میوانداریی یەکەمین داڕێژە:بنزی کرد، کە تێیدا ٣٬٦٠٠ وەرزشوان لە ٢٠٤ نەتەوەوە لە ٢٦ وەرزشدا کێبڕکێیان کرد.

وەرزشەکانی ناوەوە و ئاوی لە باوترین وەرزشەکانن لە سینگاپووردا. لە داڕێژە:بنز، جۆزێف سکوولینگ یەکەمین مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادی بۆ سینگاپوور بەدەستھێنا، و لە داڕێژە:بنز ژمارەیەکی نوێی پێوانەییی ئۆڵۆمپیادی بە ٥٠٫٣٩ چرکە تۆمار کرد. یاریزانانی چارۆکەوانیی سینگاپوور سەرکەوتنیان لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی بەدەستھێناوە، و تیمی داڕێژە:بنزیان وەک یەکێک لە باشترینەکانی جیھان دادەنرێت. سەرەڕای قەبارەکەی، وڵاتەکە کۆنترۆڵی پێشبڕکێکانی مەلەوانیی لە داڕێژە:بنزدا کردووە. تیمی تۆپی ئاوی پیاوان مەدالیای زێڕی یارییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیای بۆ ٢٧ەمین جار لە ساڵی ٢٠١٧دا بەدەستھێنا، و درێژترین زنجیرەی بردنەوەی وەرزشی سینگاپووری پاراست. لە داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمپیادی سینگاپووری لە داڕێژە:بنزدا بەدەستھێنا، و بڕۆنزی لە پێشبڕکێی داڕێژە:بنز لە ڕۆژی نیشتمانیدا بردەوە. لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا، ھەروەھا بچووکترین براوەی مەدالیای ئۆڵۆمپیادی سینگاپوور بوو.

تیمی تێنسی سەرمێزی ژنانی سینگاپوور براوەی مەدالیای زیو بوون لە داڕێژە:بنز. لە ساڵی ٢٠١٠دا بوونە پاڵەوانی جیھان کاتێک لە چین-یان بردەوە لە داڕێژە:بنز لە ڕووسیا، و کۆتایییان بە زنجیرەی بردنەوەی ١٩-ساڵەی چین ھێنا. لە ساڵی ٢٠٢١دا، داڕێژە:بنزی سینگاپووری نازناوی "پاڵەوانی جیھان"ی بەدەستھێنا کاتێک مەدالیای زێڕی بەدمینتۆنی لە داڕێژە:بنز بۆ پێشبڕکێی داڕێژە:بنز بردەوە، کە یەکێکە لە پڕبایەخترین پاڵەوانێتییەکانی بەدمینتۆن شانبەشانی داڕێژە:بنز.

خولی داڕێژە:بنز سینگاپوور، داڕێژە:بنز، لە ساڵی ١٩٩٦ بە ناوی S.League دەستی پێکرد و لە ھەشت یانە پێکھاتووە، لەوانەش یەک تیمی بیانی. داڕێژە:بنز یەکێکە لە تیمە سەرەتایییەکانی بەشداربوو لە خولی داڕێژە:بنز، کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩دا دامەزرا. داڕێژە:بنز لەلایەن داڕێژە:بنزەوە بەڕێوەدەبرێت و میوانداریی چەندین پێشبڕکێ دەکات لە ھەفتەیەکدا، لەوانەش پێشبڕکێ نێونەتەوەیییەکان—بەتایبەتی داڕێژە:بنز.

سینگاپوور لە ساڵی ٢٠٠٨دا دەستی کرد بە میوانداریکردنی خولێکی داڕێژە:بنز، کە ئەویش داڕێژە:بنز لە داڕێژە:بنز. ئەمە یەکەمین پێشبڕکێی شەوانەی فۆرمولا وەن بوو، و یەکەمین پێشبڕکێی شەقامیی فۆرمولا وەن بوو لە ئاسیا. بە بۆنەیەکی ناسراوی ناو ساڵنامەی فۆرمولا وەن دادەنرێت. پاڵەوانێتیی داڕێژە:بنز لە سینگاپوور دامەزرا، کە ڕێکخەرێکی گەورەی داڕێژە:بنز (MMA)ە لە ئاسیا.

ئەمانەش ببینە

داڕێژە:Portal

• داڕێژە:بنز
• داڕێژە:بنز

داڕێژە:Clear right

تێبینییەکان

داڕێژە:Reflist داڕێژە:Notelist

سەرچاوەکان

سەرچاوەکان

داڕێژە:Reflist

دانەپاڵ داڕێژە:Refbegin

• ئەم وتارە دەقی پاوانی گشتی لەخۆدەگرێت لە وێبگەری فەرمانگەی ئاماری سینگاپوور، وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، کتێبخانەی کۆنگرێس و کتێبی ڕاستییەکانی جیھان.

داڕێژە:Refend

بەرھەمە ئاماژەپێکراوەکان

• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

خوێندنەوەی زیاتر

داڕێژە:Library resources box داڕێژە:Refbegin

• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:Cite encyclopedia | لە ڕێگەی Archive.org
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

داڕێژە:Refend

بەستەرە دەرەکییەکان

داڕێژە:Sister project links

• داڕێژە:Wikiatlas
• داڕێژە:Official website دەروازەی حکوومەتی سینگاپوور
• داڕێژە:OSM relation
• فەرمانگەی ئاماری سینگاپوور
• داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
• وەزارەتی دەرەوە، حکوومەتی سینگاپوور
• دیمەنی مانگی دەستکردی ویکی بۆ سینگاپوور لە WikiMapia
• "دەربارەی ئێمە" لە دەستەی کتێبخانەی نیشتمانیی سینگاپوور؛ چەندین وتاری باش لێکۆڵراو و بەبەڵگەکراو دەربارەی ڕووداوە سەرەکییەکان و کەسایەتییە گرنگەکان، ھەروەھا بابەتەکانی پەیوەست بە چاند، نژیاروانی، سروشت، ھتد.
• پرۆفایلی سینگاپوور لە بی بی سی نیوز

داڕێژە:تووڵی دەروازە