بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئیسلاماباد

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە

ئیسلاماباد
اسلام آباد
شاری پایتەختی فیدراڵی
ڕێگای خێرای ئیسلاماباد
مۆنۆمێنتی پاکستان
پارکی فاتیمە جینناح
پەرلەمانی پاکستان
دادگای باڵای پاکستان
مزگەوتی فەیسەڵ
ئاڵای ئیسلاماباد
ئاڵا
ناسناوەکان: 
ئیسلوو، شارە سەوزەکە
وێنەی مانگی دەستکردی ئیسلاماباد
وێنەی مانگی دەستکردی ئیسلاماباد
ھەڵەی لوا لە مۆدیوول:Location_map لە ڕیزی 522:Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/South Asia" does not exist.
پۆتانەکان: 33°41′35″N 73°03′50″E / 33.69306°N 73.06389°E / 33.69306; 73.06389پۆتانەکان: 33°41′35″N 73°03′50″E / 33.69306°N 73.06389°E / 33.69306; 73.06389
وڵات پاکستان
یەکەی کارگێڕیناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد
دروستکراوە١٩٦٠؛ ٦٦ ساڵ لەمەوپێش (١٩٦٠)
دامەزراوە١٤ی ئابی ١٩٦٧؛ ٥٨ ساڵ لەمەوبەر (١٩٦٧-٠٨-14)[١]
ناوچە کارگێڕییەکان
01
  • تەحسیلی ئیسلاماباد
دەسەڵات
 • جۆرکۆمپانیای گەورەشارەوانی
 • دەستەدەسەڵاتی پەرەپێدانی پایتەخت
 • سەرۆک شارەوانیهیچ (بەتاڵ)[ئ]
 • بازنەی هەڵبژاردنNA-46 ئیسلاماباد-I
NA-47 ئیسلاماباد-II
NA-48 ئیسلاماباد-III
 • جێگری کۆمیسارعیرفان نەواز مێمۆن (BPS-19 PAS)[٣]
ڕووبەر
[٤]
 • شار٢٢٠٫١٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٨٥٫٠٠ میلی چوارگۆشە)
 • گەورەشار
٩٠٦٫٥٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٥٠٫٠٠ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی
٦٦٦ مەتر (٢٬١٨٥ پێ)
بەرزترین بەرزایی
١٬٥٨٤ مەتر (٥٬١٩٧ پێ)
نزمترین بەرزایی
٤١٧ مەتر (١٬٣٦٨ پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 (٢٠٢٣)[٥]
 • شار١٬١٠٨٬٨٧٢[ا]
 • پلە١٠یەم لە پاکستان
 • چڕی٥٬٠٣٧ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٣٬٠٥٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
 • گەورەشار
٢٬٣٦٣٬٨٦٣
 • چڕیی گەورەشار٢٬٦٠٨ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٦٬٧٥٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
ناوچەی کاتیUTC+05:00 (PKT)
پۆستکۆد
44000
کۆدی تەلەفۆن051
وێبگەictadministration.gov.pk

ئیسلاماباد[ب] پایتەختی پاکستانە. دەیەمین شاری پڕدانیشتووانی وڵاتەکەیە کە ژمارەی دانیشتووانەکەی زیاتر لە ١.١ ملیۆن کەسە؛ و لە ڕووی فیدراڵییەوە لەلایەن حکوومەتی پاکستانەوە بەڕێوەدەبرێت وەک بەشێک لە ناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد — لەگەڵ ژمارەی دانیشتووانی گەورەشار کە زیاتر لە ٢.٣ ملیۆن کەسە. وەک شارێکی پلان بۆ داڕێژراو لە ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا دروست کراوە و لە ساڵی ١٩٦٧ لە کەنار گردەکانی مارگالا دامەزراوە، ئیسلاماباد جێگەی کەراچی گرتەوە وەک پایتەختی نیشتمانیی پاکستان.[پ] دەکەوێتە باکووری ناوچەی پەنجاب، لە باکووری شاری ڕاوەلپیندی، کە گەورەترین شارە لە ناوچەکەدا، کە لەگەڵیدا ناوچەیەکی گەورەشار پێکدەهێنن کە زیاتر لە ٥.٧ ملیۆن دانیشتووانی هەیە.

تەلارسازی یۆنانی کۆنستانتینۆس ئاپۆستۆلۆ دۆکسیادیس نەخشەی سەرەکیی ئیسلامابادی پەرەپێدا، کە تێیدا دابەشی کرد بەسەر هەشت ناوچەدا؛ شارەکە پێکدێت لە ناوچەی کارگێڕی، ناوچەی دیپلۆماسی، ناوچە نیشتەجێبوونەکان، کەرتە پەروەردەیی و پیشەسازییەکان، ناوچە بازرگانییەکان، هەروەها ناوچە گوندنشین و سەوزەکان کە لەلایەن کۆمپانیای گەورەشارەوانیی ئیسلاماباد بە پاڵپشتی لە دەسەڵاتی پەرەپێدانی پایتەختەوە بەڕێوەدەبرێن. ئیسلاماباد بە پارک و دارستانەکانی ناسراوە، لەوانەش پارکی نەتەوەییی گردەکانی مارگالا و شەکەپاریان. چەندین شوێنەواری تێدایە، لەوانەش مزگەوتی فەیسەڵ کە مزگەوتی سەرەکیی وڵاتەکەیە. شوێنەوارە دیارەکانی تر بریتین لە مۆنۆمێنتی پاکستان و گۆڕەپانی دیموکراسی.[٧][٨][٩]

بەپێی تۆڕی توێژینەوەی جیهانگیری و شارەکانی جیهان بە Gamma+ پۆلێن کراوە،[١٠] ئیسلاماباد یەکێک لە بەرزترین تێچووەکانی بژێویی هەیە لە پاکستان. دانیشتووانی شارەکە زیاتر لە هاووڵاتیانی چینی ناوەڕاست و سەرووی ناوەڕاست پێکدێن.[١١][١٢] ئیسلاماباد زیاتر لە بیست زانکۆی تێدایە، لەوانە زانکۆی بەهریە، زانکۆی قائیدەعزەم، PIEAS، زانکۆی کۆمساتس، FAST-NUCES، و NUST. هەروەها وەک یەکێک لە سەلامەتترین شارەکانی پاکستان پۆلێن دەکرێت و سیستەمێکی چاودێریی فراوانی بە پاڵپشتی RFID هەیە کە نزیکەی ٢,٠٠٠ کامێرای چاودێریی (CCTV) چالاکی تێدایە.[١٣][١٤][١٥][١٦]

ناونان

[دەستکاری]

ناوی ئیسلاماباد بە واتای شاری ئیسلام دێت. لە دوو وشە پێکهاتووە؛ ئیسلام و ئاباد. وشەی عەرەبیی ئیسلام بە واتای ملکەچبوون [بۆ خودا] دێت و ئاماژەیە بۆ ئایینی ئیسلام، ئایینی فەرمیی پاکستان، و پاشگری فارسیی -ئاباد بە واتای شوێنی ئاوەدان دێت، کە ئاماژەیە بۆ شوێنێکی نیشتەجێبوون یان شار.[١٧] لە ماوەی سەردەمی سەرەتای مۆدێرندا، ئەم ناوە لە سەردەمی موغولەکاندا بەکارهێنراوە، لەلایەن ئیمپراتۆر ئەورەنگزێب کە چەندین شارۆچکەی لە نیمچەکیشوەری هیندستان بەم ناوەوە ناونا.[١٨][ت] بەپێی پەڕتووکێکی مێژوویی لەلایەن محەممەد ئیسماعیل زەبیح، مامۆستا و شاعیر قازی عەبدولڕەحمان ئەمریتساری ناوی شارەکەی پێشنیار کرد.[٢٠][٢١]

مێژوو

[دەستکاری]

مێژووی سەرەتایی

[دەستکاری]

ناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد، کە دەکەوێتە سەر بانەی پۆتۆهار لە ناوچەی باکووری پەنجاب، بە یەکێک لە کۆنترین شوێنەکانی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە ئاسیا دادەنرێت. هەندێک لە کۆنترین کەلوپەلە دەستکردەکانی چەرخی بەردین لە جیهاندا لەسەر ئەم بانەیە دۆزراونەتەوە، کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ١٠٠,٠٠٠ تا ٥٠٠,٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا. بەردە سەرەتاییەکان کە لە تەپۆلکەکانی قەدپاڵی ڕووباری سۆوان دۆزراونەتەوە، شایەدی دەدەن لەسەر هەوڵەکانی مرۆڤی سەرەتایی لە سەردەمی نێوان سەهۆڵبەندانەکاندا.[٢٢] پارچەی گۆزەکاری و کەلوپەل کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ پێش مێژوو دۆزراونەتەوە.[٢٣]

هەڵکۆڵینەکانی دکتۆر عەبدولغەفوور لۆن بەڵگەی کلتوورێکی پێش مێژوو لە ناوچەکەدا ئاشکرا دەکەن. پاشماوە و کەلەسەری مرۆڤ دۆزراونەتەوە کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠٠ ساڵ پێش زایین و ئەوە پیشان دەدەن کە ناوچەکە نیشتمانی گەلانی نیۆلیتیک بووە کە لە کەنارەکانی ڕووباری سۆوان نیشتەجێ بوون[٢٤] و کە دواتر کۆمەڵگەی بچووکیان لە ناوچەکەدا پەرەپێداوە لە دەوروبەری ٣٠٠٠ ساڵ پێش زایین.[٢٢][٢٥]

شارستانیەتیی دۆڵی ئیندوس لەم ناوچەیەدا گەشەی کرد لە نێوان سەدەکانی ٢٣ تا ١٨ی پێش زایین. دواتر ناوچەکە بوو بە نیشتەجێبوونێکی سەرەتایی کۆمەڵگەی ئاریان کە کۆچیان کرد بۆ ناوچەکە لە ئاسیای ناوەندییەوە.[٢٤] چەندین سوپای گەورەی وەک سوپاکانی بابور، جەنگیزخان، تەیموور و ئەحمەد شا دورانی بەم ناوچەیەدا تێپەڕین لە کاتی داگیرکارییەکانیان بۆ سەر نیمچەکیشوەری هیندستان.[٢٤][٢٦] لە ساڵی ٢٠١٥-١٦، بەشی فیدراڵی بۆ شوێنەوار و مۆزەخانەکان، بە پاڵپشتیی دارایی سندووقی نیشتمانی بۆ کەلەپووری کلتووری، هەڵکۆڵینی سەرەتایی شوێنەوارییان ئەنجامدا و پاشماوەی ستوپایەکی بوزییان لە بان فەقیران، نزیک ئەشکەوتەکانی شا ئەڵڵا دیتا دۆزییەوە. مێژووی ستوپاکە دەگەڕێتەوە بۆ نێوان سەدەی ٢ تا ٤ی زایینی.[٢٧]

دروستکردن و پەرەپێدان

[دەستکاری]

کاتێک پاکستان لە ساڵی ١٩٤٧دا سەربەخۆیی بەدەستهێنا، شاری بەندەریی باشوور کەراچی پایتەختی کاتیی نیشتمانی بوو. لە ساڵی ١٩٥٨، کۆمیسیۆنێک پێکهێنرا بۆ هەڵبژاردنی شوێنێکی گونجاو لە نزیک ڕاوەلپیندی بۆ پایتەختی نیشتمانی بە جەختکردنەوەیەکی تایبەت لەسەر شوێن، کەشوهەوا، لۆجستی، و پێداویستییەکانی بەرگری، لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی تر. دوای لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوان، توێژینەوە، و پێداچوونەوەیەکی ورد بۆ شوێنە گونجاوەکان، کۆمیسیۆنەکە لە ساڵی ١٩٥٩دا پێشنیاری ناوچەی باکووری ڕۆژهەڵاتی ڕاوەلپیندی کرد کە لەو ساڵەوە وەک پایتەختی کاتی بەکارهێنرا.[٢٨][٢٩] لە ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا، ئیسلاماباد وەک پایتەختێکی پێشەوە بۆ چەندین هۆکار دروست کرا.[٣٠] کەراچی هەروەها دەکەوتە کۆتایی باشووری وڵاتەکە لەسەر دەریای عەرەب. پاکستان پێویستی بە پایتەختێک بوو کە بە ئاسانی لە هەموو بەشەکانی وڵاتەکەوە دەستڕاگەیشتنی هەبێت.[٢٨][٣١] کەراچی، کە ناوەندێکی بازرگانی بوو، بە نەگونجاو دادەنرا بەشێکی بەهۆی دەستوەردانی بەرژەوەندییە بازرگانییەکان لە کاروباری حکوومەتدا.[٣٢] شوێنە تازە هەڵبژێردراوەکەی ئیسلاماباد نزیکتر بوو لە بارەگای سەرەکیی سوپا لە ڕاوەلپیندی و ئەو کەرتانەی کە لەلایەن پاکستانەوە بەڕێوەدەبرێن لە ناوچەی جێناکۆکی کەشمیر لە باکوور.[٢٤]

کۆمپانیایەکی تەلارسازی یۆنانی، بە سەرۆکایەتیی کۆنستانتینۆس ئاپۆستۆلۆ دۆکسیادیس، نەخشەی سەرەکیی شارەکەی لەسەر بنەمای پلانێکی تۆڕی داڕشت کە شێوەیەکی سێگۆشەیی هەبوو و لوتکەکەی بەرەو گردەکانی مارگالا بوو. ئیسلاماباد لەلایەن یاسادانەرانی پاکستانەوە وەک هاوتای چەندیگەر وەسف دەکرا، کە ئیرەییان بە مۆدێرنیزمەکەی دەبرد و لە ڕووی چەمکەوە لێکچوونیان هەبوو.[٣٣] پایتەختەکە ڕاستەوخۆ لە کەراچییەوە نەگوازرایەوە بۆ ئیسلاماباد؛ سەرەتا بە شێوەیەکی کاتی گوازرایەوە بۆ ڕاوەلپیندی لە سەرەتای ساڵانی ١٩٦٠ەکان و پاشان بۆ ئیسلاماباد کاتێک کارە بنەڕەتییەکانی پەرەپێدان لە ساڵی ١٩٦٦ تەواو بوون.[٣٤]

لەو کاتەوە ئیسلاماباد بەشێک بووە لە پارێزگای پەنجاب، هەرچەندە وەک ناوچەیەکی پایتەختی کە لەلایەن فیدراڵییەوە بەڕێوەدەبرێت. نوێترین نەخشەی سیاسیی فەرمیی پاکستان کە لە ساڵی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە، هەروەها چەندین نەخشەی فەرمیی کۆنتر، وەک بەشێک لە پارێزگای پەنجاب پیشانی دەدەن.[٣٥]

تەلارسازە ناسراوەکانی جیهان وەک ئێدوارد دورێل ستۆن و جیۆ پۆنتی بەشدار بوون لە پەرەپێدانی شارەکەدا.[١٥]

مێژووی ئەم دواییە

[دەستکاری]
مێترۆپاسی ڕاوەلپیندی-ئیسلاماباد لە ساڵی ٢٠١٥ دروست کرا بۆ بەستنەوەی ئیسلاماباد بە ڕاوەلپیندیی دراوسێوە.

ئیسلاماباد خەڵکی لە سەرتاسەری پاکستانەوە بۆ خۆی ڕاکێشاوە، کە وای لێکردووە ببێتە یەکێک لە فرەنەتەوەترین و شارنشینترین شارەکانی پاکستان. وەک شاری پایتەخت میوانداریی چەندین کۆبوونەوەی گرنگی کردووە، وەک لوتکەی کۆمەڵەی باشووری ئاسیا بۆ هاوکاریی ناوچەیی لە ساڵی ٢٠٠٤.[٣٦]

شارەکە زیانی بەرکەوت بەهۆی بوومەلەرزەی کەشمیری ٢٠٠٥ کە گوڕەکەی ٧.٦ بوو.[٣٧] ئیسلاماباد زنجیرەیەک ڕووداوی تیرۆریستی بەخۆوە بینیوە، لەوانە گەمارۆدانی لال مەسجید (مزگەوتی سوور) لە تەممووزی ٢٠٠٧، تەقینەوەی باڵیۆزخانەی دانیمارک لە حوزەیرانی ٢٠٠٨، و تەقینەوەی ماریۆت لە ئەیلوولی ٢٠٠٨.[٣٨] لە ساڵی ٢٠١١دا، چوار ڕووداوی تیرۆریستی لە شارەکەدا ڕوویاندا، کە بوونە هۆی کوژرانی چوار کەس، لەوانەش تیرۆرکردنی پارێزگاری پەنجاب سەلمان تەئسیر.[٣٩]

دروستکردنی مێترۆپاسی ڕاوەلپیندی-ئیسلاماباد، کە یەکەمین هێڵی گواستنەوەی جەماوەریی ناوچەکەیە، لە شوباتی ٢٠١٤ دەستی پێکرد و لە ئازاری ٢٠١٥ تەواو بوو. دەسەڵاتی پەرەپێدانی ڕاوەلپیندی پڕۆژەکەی بە تێچووی نزیکەی ٢٤ ملیار ڕوپیە دروست کرد، کە لەلایەن هەردوو حکوومەتی فیدراڵی و حکوومەتی هەرێمیی پەنجابەوە دابەش کرابوو.[٤٠]

جوگرافیا

[دەستکاری]

ئیسلاماباد نزیکەی ٥٤٠ مەتر (١٬٧٧٠ پێ) لە ئاستی دەریاوە بەرزە لە کەناری باکووری بانەی پۆتۆهار و لە بناری گردەکانی مارگالا لە ناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد.[٤١][٤٢] پایتەختە مۆدێرنەکە و شاری دێرینی گاخاری ڕاوەلپیندی کۆمەڵەشارێک پێکدەهێنن و بە شێوەیەکی گشتی بە شارە دەستەخوشکەکان (دووانەکان) ناودەبرێن.[٤٣][٣٢]

لە باکووری ڕۆژهەڵاتی شارەکە بنکەی گردیی سەردەمی داگیرکاری موری هەیە، و لە باکوور قەزای هاریپور لە خەیبەر پختونخوا هەیە. کاهوتا دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵات، تەکسیلا، واح کانت، و قەزای ئاتۆک بۆ باکووری ڕۆژاوا، گوجار خان، ڕەوات، و ماندراح لە باشووری ڕۆژهەڵات، و گەورەشاری ڕاوەلپیندی بۆ باشوور و باشووری ڕۆژاوا. ئیسلاماباد دەکەوێتە دووریی ١٢٠ kiloمەتر (٧٥ mi) لە باشووری ڕۆژاوای موزەفەراباد، ١٨٥ kiloمەتر (١١٥ mi) لە ڕۆژهەڵاتی پێشاوەر و ٢٩٥ kiloمەتر (١٨٣ mi) لە باکووری ڕۆژاوای لاهوور.

ئیسلاماباد ڕووبەرەکەی ٩٠٦ square kilometre (٣٥٠ sq mi)ە.[٤٤] ڕووبەرێکی تری ٢٬٧١٧ square kilometre (١٬٠٤٩ sq mi) بە ناوچەی دیاریکراو ناسراوە، بە گردەکانی مارگالا لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات. بەشی باشووری شارەکە دەشتێکی شەپۆلدارە. ئاوەکەی لەلایەن ڕووباری کورانگەوە دەکێشرێتەوە، کە بەنداوی ڕاوەلی لەسەر دروست کراوە.[١٥]

کەشوهەوا

[دەستکاری]
بارانبارینی ساڵانەی ئیسلاماباد ڕێگە بە گەشەی دارستانی سەوز دەدات لە گردەکانی شارەکەدا.

ئیسلاماباد کەشوهەوایەکی نیمچەخولیی شێداری هەیە (کۆپن: Cwa)، لەگەڵ پێنج وەرزدا: زستان (تشرینی دووەم–شوبات)، بەهار (ئازار و نیسان)، هاوین (ئایار و حوزەیران)، وەرزی باراناویی مۆنسۆن (تەممووز و ئاب) و پاییز (ئەیلوول و تشرینی یەکەم). گەرمترین مانگ حوزەیرانە، کە بە شێوەیەکی ئاسایی تێکڕای بەرزترین پلەی گەرما لە ٣٨ °C (١٠٠٫٤ °ف) تێدەپەڕێنێت. شێدارترین و باراناویترین مانگ تەممووزە، بە بارانبارینی زۆر و ڕەشەبای تریشقەداری ئێواران لەگەڵ ئەگەری تەقینی هەور و لافاو. ساردترین مانگ کانوونی دووەمە.

مایکرۆ-کەشوهەوای ئیسلاماباد لەلایەن سێ کۆگای ئاوی دەستکردەوە ڕێکدەخرێت: ڕاوەل، سملی، و بەنداوی خانپور. ئەمەی دواییان دەکەوێتە سەر ڕووباری هارۆ لە نزیک شارۆچکەی خانپور، نزیکەی ٤٠ kiloمەتر (٢٥ mi) لە ئیسلامابادەوە دوورە. بەنداوی سملی ٣٠ kiloمەتر (١٩ mi) لە باکووری ئیسلاماباددایە. ٢٢٠ acre (٨٩ ha) لە شارەکە پێکدێت لە پارکی نەتەوەییی گردەکانی مارگالا. دارستانی لۆی بهێر بە درێژایی ڕێگای خێرای ئیسلاماباد هەڵکەوتووە، کە ڕووبەرەکەی ١٬٠٨٧ acre (٤٤٠ ha)ە.[٤٥] بەرزترین ئاستی مانگانەی بارانبارین بە بڕی ٧٤٣٫٣ mm (٢٩٫٢٦ in) لە تەممووزی ١٩٩٥دا تۆمارکرا.[٤٦] زستانەکان بە گشتی بە تەمومژی چڕ لە بەیانیاندا و پاشنیوەڕۆی خۆرەتاو جیادەکرێنەوە. لە ناو شارەکەدا، پلەکانی گەرما بە مامناوەندی دەمێننەوە، بەڵام بەفر دەبارێت لە خاڵە بەرزەکان لە بنکە گردییەکانی نزیکەوە، بەتایبەتی موری و ناتییا گالی. پلەکانی گەرما لە ١٣ °C (٥٥ °ف) لە کانوونی دووەم بۆ ٣٨ °C (١٠٠ °ف) لە حوزەیران دەگۆڕێن. بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو ٤٦٫٦ °C (١١٥٫٩ °ف) بوو لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ لە کاتێکدا نزمترین پلەی گەرما −٦٫٠ °C (٢١٫٢ °ف) بوو لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧.[٤٧][٤٨] بەفربارینی سووک هەندێک جار لەسەر لوتکەی ئەو گردانە ڕوودەدات کە لە شارەکەوە دەبینرێن، هەرچەندە ئەمە دەگمەنە.[٤٩] بەفربارین لە خودی شارەکەدا ڕوونادات. لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠٠١، ئیسلاماباد بڕی پێوانەیی ٦٢٠ mm (٢٤ in) بارانبارینی بەخۆوە بینی تەنها لە ١٠ کاتژمێردا. ئەمە قورسترین بارانبارین بوو لە ئیسلاماباد لە ١٠٠ ساڵی ڕابردوودا و بەرزترین ئاستی بارانبارین بوو لە ماوەی ٢٤ کاتژمێریشدا.[٥٠][٥١] دابینکردنی ئاو لە ژێر فشارێکی زۆردایە، کە بووەتە هۆی پێشنیارکردنی پڕۆژەی وەک پڕۆژەی دابینکردنی ئاوی غازی بارۆتا.

دیمەنی شار

[دەستکاری]
ناوچەکانی ئیسلاماباد

کارگێڕیی مەدەنی

[دەستکاری]

بەڕێوەبەرایەتیی کارگێڕیی ناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد، کە بە گشتی بە بەڕێوەبەرایەتیی ICT ناسراوە، کارگێڕیی مەدەنی و هەروەها دەزگای سەرەکیی یاسا و ڕێسایە لە پایتەختی فیدراڵی.

دەسەڵاتی حکوومەتی خۆجێییی شارەکە کۆمپانیای گەورەشارەوانیی ئیسلاماباد (IMC)ە بە هەندێک یارمەتی لە دەسەڵاتی پەرەپێدانی پایتەخت (CDA)، کە سەرپەرشتیی پلاندانان، پەرەپێدان، دروستکردن و کارگێڕیی شارەکە دەکات.[٥٢][٥٣] ناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد دابەش بووە بەسەر هەشت ناوچەدا: ناوچەی کارگێڕی، قەزای بازرگانی، کەرتی پەروەردەیی، کەرتی پیشەسازی، ناوچەی دیپلۆماسی، ناوچە نیشتەجێبوونەکان، ناوچە گوندنشینەکان و ناوچەی سەوز.[٥٤] شاری ئیسلاماباد دابەش بووە بەسەر پێنج ناوچەی سەرەکیدا: ناوچەی I، ناوچەی II، ناوچەی III، ناوچەی IV، و ناوچەی V. لەمانە، ناوچەی IV گەورەترینیانە لە ڕووی ڕووبەرەوە.[٥٥] ناوچەی I بە شێوەیەکی سەرەکی لە هەموو کەرتە نیشتەجێبوونە پەرەپێدراوەکان پێکدێت لە کاتێکدا ناوچەی II لە کەرتە نیشتەجێبوونە کەم پەرەپێدراوەکان پێکدێت. هەر کەرتێکی نیشتەجێبوون بە پیتێکی ئەلفوبێ و ژمارەیەک دەناسرێتەوە، و ڕووبەرێکی نزیکەی 2 km × 2 km (1+1⁄4 mi × 1+1⁄4 mi) دادەپۆشێت. کەرتەکان لە A تا I پیت کراون، و هەر کەرتێک دابەش دەبێت بۆ چوار ژێرکەرتی ژمارەکراو.[٥٦]

ناوچەکانی ئیسلاماباد
ناوچە ڕووبەر
دۆنم (ئەیکر) کم٢
I ٥٤٬٩٥٨٫٢٥٢٢٢٫٤٠٨١
II ٩٬٨٠٤٫٩٢٣٩٫٦٧٩١
III ٥٠٬٣٩٣٫٠١٢٠٣٫٩٣٣٣
IV ٦٩٬٨١٤٫٣٥٢٨٢٫٥٢٨٧
V ٣٩٬٠٢٩٫٤٥١٥٧٫٩٤٦٦
سەرچاوە:Lahore Real Estate[٥٥]

کەرتەکان

[دەستکاری]
پێنج ناوچە و کەرتەکانی ئیسلاماباد

زنجیرەی A، B، و C هێشتا کەم پەرەپێدراون. زنجیرەی D حەوت کەرتی هەیە (D-11 تا D-17)،[٥٥] کە تەنها کەرتی D-12 بە تەواوی پەرەی پێدراوە. ئەم زنجیرەیە دەکەوێتە بناری گردەکانی مارگالا.[٥٤] کەرتەکانی E لە E-7 تا E-17 ناونراون.[٥٥] زۆرێک لە بیانییەکان و کارمەندانی دیپلۆماسی لەم کەرتانەدا نیشتەجێن.[٥٤] لە نەخشە سەرەکییە پێداچوونەوەکراوەکەی شارەکەدا، CDA بڕیاریداوە پارکێک لەسەر شێوازی پارکی فاتیمە جینناح لە کەرتی E-14 دروست بکات. کەرتەکانی E-8 و E-9 کەمپەکانی زانکۆی بەهریە، زانکۆی ئاسمانی، و زانکۆی بەرگریی نەتەوەیی لەخۆدەگرن.[٥٧][٥٨][٥٩] زنجیرەی F و G زۆرترین کەرتە پەرەپێدراوەکانیان تێدایە. زنجیرەی F کەرتەکانی F-5 تا F-17 لەخۆدەگرێت؛ هەندێک لە کەرتەکان هێشتا کەم پەرەپێدراون.[٥٥] F-5 کەرتێکی گرنگە بۆ پیشەسازیی نەرمامێر لە ئیسلاماباد، چونکە دوو پارکی تەکنەلۆژیای نەرمامێر لەم کەرتەدان. تەواوی کەرتی F-9 بە پارکی فاتیمە جینناح داپۆشراوە. کۆمەڵگەی سێنتاورۆس شوێنەوارێکی گرنگی کەرتی F-8ە.[٥٤] کەرتەکانی G لە G-5 تا G-17 ژمارە کراون.[٥٥] هەندێک شوێنی گرنگ بریتین لە سەنتەری کۆنگرەی جینناح و هۆتێلی سێرێنا لە G-5، لال مەسجید لە G-6، پەیمانگای پاکستانی بۆ زانستە پزیشکییەکان، گەورەترین کۆمەڵگەی پزیشکی لە پایتەخت، کە دەکەوێتە G-8،[٥٤] و سەنتەری بازاڕکردنی کۆمپانیای کەراچی لە G-9.

کەرتەکانی H لە H-8 تا H-17 ژمارە کراون.[٥٥] کەرتەکانی H بە زۆری بۆ دامەزراوە پەروەردەیی و تەندروستییەکان تەرخان کراون. زانکۆی نەتەوەییی زانست و تەکنەلۆجیا بەشێکی گەورەی کەرتی H-12 دادەپۆشێت.[٥٤] کەرتەکانی I لە I-8 تا I-18 ژمارە کراون. جگە لە I-8، کە ناوچەیەکی نیشتەجێبوونی باش پەرەپێدراوە، ئەم کەرتانە بە پلەی یەکەم بەشێکن لە ناوچەی پیشەسازی. دوو ژێرکەرتی I-9 و یەک ژێرکەرتی I-10 وەک ناوچەی پیشەسازی بەکاردەهێنرێن. CDA پلانی هەیە وێستگەی شەمەندەفەری ئیسلاماباد لە کەرتی I-18 و شاری پیشەسازی لە کەرتی I-17 دابمەزرێنێت.[٥٤] ناوچەی III بە شێوەیەکی سەرەکی لە گردەکانی مارگالا و پارکی نەتەوەییی گردەکانی مارگالا پێکدێت. دەریاچەی ڕاوەل لەم ناوچەیەددایە. ناوچەی IV و V لە پارکی ئیسلاماباد، و ناوچە گوندنشینەکانی شارەکە پێکدێن. ڕووباری سۆوان بە ناوچەی Vدا دەڕژێتە ناو شارەکەوە.[٥٥]

دیمەنی ئاسمانیی ئیسلاماباد

ناوچەی گەورەشاری ئیسلاماباد-ڕاوەلپیندی

[دەستکاری]

کاتێک نەخشەی سەرەکی بۆ ئیسلاماباد لە ساڵی ١٩٦٠ کێشرا، ئیسلاماباد و ڕاوەلپیندی، لەگەڵ ناوچەکانی تەنیشتیان، بڕیار بوو یەکبخرێن بۆ پێکهێنانی ناوچەیەکی گەورەشار بە ناوی ناوچەی گەورەشاری ئیسلاماباد/ڕاوەلپیندی. ناوچەکە پێکدێت لە ئیسلامابادی تازەگەشەسەندوو، شاری کۆنی سەربازگەی داگیرکاریی ڕاوەلپیندی، و پارکی نەتەوەییی گردەکانی مارگالا، لەگەڵ ناوچە گوندنشینەکانی دەوروبەری.[٦٠][٦١] بەڵام، شاری ئیسلاماباد بەشێکە لە ناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد، کە قەزایەکی فیدراڵییە لە ناو پارێزگای پەنجاب، لە کاتێکدا ڕاوەلپیندی بەشێکە لە قەزای ڕاوەلپیندی، کە بەشێکە لە پارێزگای پەنجاب.[٦٢]

لە سەرەتادا، پێشنیار کرابوو کە ئەم سێ ناوچەیە بە چوار ڕێگای خێرای سەرەکی ببەسترێنەوە: ڕێگای خێرای موری، ڕێگای خێرای ئیسلاماباد، ڕێگای خێرای سۆوان، و ڕێگای خێرای پایتەخت. بەڵام، تا ئێستا تەنها دوو ڕێگای خێرا دروست کراون: ڕێگای خێرای کەشمیر (ڕێگای خێرای موریی پێشوو) و ڕێگای خێرای ئیسلاماباد.[٦١] پلانەکانی دروستکردنی شەقامی مارگالا لە قۆناغی جێبەجێکردندان.[٦٣] ئیسلاماباد ناوەندی هەموو چالاکییە حکوومییەکانە لە کاتێکدا ڕاوەلپیندی سەنتەری هەموو چالاکییە پیشەسازی، بازرگانی، و سەربازییەکانە. ئەم دوو شارە بە شاری دەستەخوشک دادەنرێن و زۆر پشت بەیەک دەبەستن.[٦٠]

تەلارسازی

[دەستکاری]
مزگەوتی دیوان ئیسلاماباد
مۆنۆمێنتێک لە پارکی F-9

تەلارسازیی ئیسلاماباد تێکەڵەیەکە لە مۆدێرنیزم و نەریتە کۆنەکانی ئیسلامی و ناوچەیی. تاوەری سعودی-پاک نموونەیەکە لە یەکخستنی تەلارسازیی مۆدێرن لەگەڵ شێوازە نەریتییەکان. بینا بێجییەکە بە کاری کاشی شین نەخشێنراوە لەسەر نەریتی ئیسلامی، و یەکێکە لە بەرزترین بیناکانی ئیسلاماباد. نموونەکانی تری تێکەڵبوونی تەلارسازیی ئیسلامی و مۆدێرن بریتین لە مۆنۆمێنتی پاکستان و مزگەوتی فەیسەڵ. پێکهاتە دیارەکانی تر بریتین لە: کۆمەڵگەی سکرتاریەت کە لەلایەن جیۆ پۆنتییەوە دیزاین کراوە، سکرتاریەتی سەرۆکوەزیران کە لەسەر بنەمای تەلارسازیی موغولی دروست کراوە و ئەنجومەنی نیشتمانی لەلایەن ئێدوارد دورێل ستۆنەوە.[٢٩]

وێنە کێشراوەکانی دیواری ناوەوەی پەڕە گەورەکانی مۆنۆمێنتی پاکستان لەسەر بنەمای تەلارسازیی ئیسلامی کێشراون.[٦٤] مزگەوتی شا فەیسەڵ تێکەڵەیەکە لە تەلارسازیی هاوچەرخ لەگەڵ هۆڵێکی نوێژی سێگۆشەیی گەورەی نەریتی و چوار منارە، کە لەلایەن ڤێدات دالۆکای، تەلارسازێکی تورکەوە دیزاین کراوە و بە یارمەتیی دارایی کە لەلایەن شا فەیسەڵی عەرەبستانی سعوودی دابینکراوە دروست کراوە.[٦٥] تەلارسازیی مزگەوتی فەیسەڵ نائاساییە چونکە پێکهاتەی قوبەی نییە. تێکەڵەیەکە لە نەریتەکانی تەلارسازیی عەرەبی، تورکی و موغولی.[٦٦] سێنتاورۆس نموونەیەکی تەلارسازیی مۆدێرنە لە ئیسلاماباد. هۆتێلە حەوت ئەستێرەییەکە لەلایەن WS Atkins PLC دیزاین کراوە. تاوەرەکانی بۆرسەی ئیسلاماباد نموونەیەکی تری تەلارسازیی مۆدێرنن لە شارەکەدا.[٦٧]

دیمۆگرافیا

[دەستکاری]
دانیشتووانی مێژوویی
ساڵدان.±%
1972 ٧٧٬٠٠٠—    
1981 ٢٠٤٬٠٠٠+164.9%
1998 ٥٢٩٬١٨٠+159.4%
2017 ١٬٠٠٩٬٠٠٣+90.7%
2023١٬١٠٨٬٨٧٢+9.9%
سەرچاوە: [٦٨][٦٩][٧٠][٥]

زمان

[دەستکاری]

زمانەکانی ناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد (٢٠٢٣)[٧١] ██ پەنجابی (50.56%)██ پەشتۆ (18.21%)██ ئوردوو (15.71%)██ هیندکۆ (6.16%)██ کەشمیری (2.27%)██ سەرائیکی (2.02%)██ سیندی (0.93%)██ بەڵتی (0.34%)██ شینا (0.31%)██ کۆهستانی (0.21%)

بەپێی سەرژمێریی پاکستانی ٢٠٢٣، ١,١٥٤,٥٤٠ پەنجابی، ٤١٥,٨٣٨ پەشتۆ، ٣٥٨,٩٢٢ ئوردوو، ١٤٠,٧٨٠ هیندکۆ، ٥١,٩٢٠ کەشمیری، ٤٦,٢٧٠ سەرائیکی، ٢١,٣٦٢ سیندی، ١٠,٣١٥ بەڵتی، ٧,٠٩٩ شینا، ٥,٠١٦ کۆهستانی، ٤,٥٠٣ بەلۆچی، ١,٠٩٥ مێواتی، ٦٦٨ براهوی، ١٨٢ کالاشا و ٦٤,٧٣٤ ئەوانی تر هەن، لە کۆی گشتی ٢,٢٨٣,٢٤٤ قسەکەر لە ناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد.

خوێندەواری

[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠١٠دا، زۆرینەی دانیشتووان دەکەونە گرووپی تەمەنی ١٥–٦٤ ساڵی، نزیکەی ٥٩.٣٨٪. تەنها ٢.٧٣٪ی دانیشتووان تەمەنیان لە سەرووی ٦٥ ساڵییەوەیە؛ ٣٧.٩٠٪ لە خوار تەمەنی ١٥ ساڵییەوەن.[٧٢] ئیسلاماباد بەرزترین ڕێژەی خوێندەواری لە پاکستان هەیە، کە ٨٨٪ە.[٧٣] ٩.٨٪ی دانیشتووان خوێندنی ناوەندییان (هاوتای پۆلەکانی ١١ و ١٢) تەواو کردووە. ١٠.٢٦٪ خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆس یان هاوتایین لە کاتێکدا ٥.٢٪ خاوەنی بڕوانامەی ماستەر یان هاوتایین.[٧٤] هێزی کاری ئیسلاماباد ١٨٥,٢١٣ کەسە[٧٥] و ڕێژەی بێکاری ١٥.٧٠٪ە.[٧٦]

ئایین

[دەستکاری]
ئایین لە ناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد (٢٠٢٣)
ئیسلام
  
 ٩٥٫٥٥٪
مەسیحییەت
  
 ٤٫٢٦٪
هیندۆسییەت
  
 ٠٫٠٤٪
ئەوانی تر
  
 ٠٫١٥٪

لە ناوچەی پایتەختی ئیسلاماباد، ئیسلام گەورەترین ئایینە لە شارەکەدا، کە ٩٥.٥٥٪ی دانیشتووان پەیڕەوی دەکەن. مەسیحییەت دووەم گەورەترین ئایینە، کە ٤.٢٦٪ی دانیشتووان پەیڕەوی دەکەن. مەسیحییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچە شارنشینەکاندا چڕبوونەتەوە. هیندۆسییەت لەلایەن ٠.٠٤٪ی دانیشتووانەوە پەیڕەو دەکرێت بەپێی سەرژمێریی ٢٠٢٣.[٧٧][٧٨]

ئابووری

[دەستکاری]
تاوەری یووفۆن و تاوەری ISE

ئیسلاماباد بەشداربوویەکی پوختە بۆ ئابووریی پاکستان، چونکە لە کاتێکدا تەنها ٠.٨٪ی دانیشتووانی وڵاتەکەی تێدایە، بە ڕێژەی ١٪ بەشداری لە تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی (GDP)ی وڵاتەکەدا دەکات.[٧٩] بۆرسەی ئیسلاماباد، کە لە ساڵی ١٩٨٩ دامەزراوە، سێیەم گەورەترین بۆرسەی پاکستانە لە دوای بۆرسەی کەراچی و بۆرسەی لاهوور، و یەکخرا بۆ پێکهێنانی بۆرسەی پاکستان. بۆرسەکە ١١٨ ئەندامی هەبوو لەگەڵ ١٠٤ دەزگای کۆمپانیایی و ١٨ ئەندامی تاکەکەس. تێکڕای ئاڵوگۆڕی ڕۆژانەی بۆرسەکە زیاتر لە ١ ملیۆن پشکە.[٨٠]

بەپێی ڕاپۆرتی کارکردنی بازرگانی ساڵی ٢٠١٠ی بانکی جیهانی، ئیسلاماباد وەک باشترین شوێن بۆ دەستپێکردنی بازرگانی لە پاکستان ڕیزبەند کرا.[٨١] بازرگانییەکانی ئیسلاماباد پابەندترینن لە پاکستان بۆ دانی باجەکانیان.[٨٢] لە ساڵی ٢٠١٢دا، یەکەی باجی گەورەی ئیسلاماباد (LTU) بەرپرسیار بوو لە ٣٧١ ملیار ڕوپیە لە داهاتی باج، کە دەکاتە ٢٠٪ی کۆی ئەو داهاتەی کە لەلایەن دەستەی فیدراڵیی داهاتەوە کۆدەکرێتەوە.[٨٣]

ئیسلاماباد فراوانبوونێکی لە تەکنەلۆژیای زانیاری و پەیوەندییەکاندا بەخۆوە بینیوە بە زیادکردنی دوو پارکی تەکنەلۆژیای نەرمامێر، کە چەندین کۆمپانیای نیشتمانی و بیانی لە بواری تەکنەلۆژیا و تەکنەلۆژیای زانیاریدا لەخۆدەگرن. پارکی ئایتیی عەوامی مەرکەز ٣٦ کۆمپانیای ئایتی (IT) لەخۆدەگرێت، لە کاتێکدا ئێڤاکیوو تراست ٢٩ کۆمپانیا لەخۆدەگرێت.[٨٤] ئیسلاماباد سێیەم پارکی ئایتیی خۆی لە ساڵی ٢٠٢٠دا بینی، کە بە هاوکاریی کۆریای باشوور دروست کرا.[٨٥]

کلتوور

[دەستکاری]

ئیسلاماباد نیشتمانی چەندین کۆچبەرە لە ناوچەکانی تری پاکستانەوە و فرەچەشنییەکی کلتووری و ئایینیی دێرینی هەیە. بەهۆی شوێنەکەیەوە لەسەر بانەی پۆتۆهار، پاشماوەی کلتوور و شارستانیەتە دێرینەکانی وەک ئارییەکان، سۆوانی، و شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس هێشتا لە ناوچەکەدا دەدۆزرێنەوە. قەڵای فاروالا، کە لەلایەن گاخارەکانەوە لە سەدەی ١٥ەمدا دروست کراوە، لە نزیک ئیسلاماباد هەڵکەوتووە.[٨٦] قەڵای ڕەواتی سەدەی ١٦ەم، کە هەروەها لەلایەن گاخارەکانەوە دروست کراوە، گۆڕی سەرۆکەکەیان سوڵتان سارەنگ خانی تێدایە.[٨٦]

بەپێی زانیارییەکان گوندی سەیدپور بەناوی سەعید خان، کوڕی سارەنگ خانەوە ناونراوە. گوندە ٥٠٠ ساڵییەکە لەلایەن فەرماندەیەکی موغولییەوە بەناوی ڕاجا مان سینگی یەکەم گۆڕدرا بۆ شوێنێکی پەرستنی هیندۆسی. ئەو چەندین گۆمی بچووکی دروستکرد: ڕاما کوندا، سیتا کوندا، لاکشامان کوندا، و هانومان کوندا.[٨٧] ناوچەکە پەرستگایەکی بچووکی هیندۆسیی تێدایە کە پارێزراوە، کە بوونی خەڵکی هیندۆسی لە ناوچەکەدا پیشان دەدات. مەزارگەی سۆفیی عیرفانی پیر مێهر عەلی شا لە گۆلرا شەریف هەڵکەوتووە، کە کەلەپوورێکی کلتووریی دەوڵەمەندی سەردەمی پێش ئیسلامی هەیە. پاشماوە شوێنەوارییەکانی سەردەمی بوزیش هێشتا دەکرێت لە ناوچەکەدا بیدۆزرێتەوە. مەزارگەی باری ئیمام لەلایەن ئیمپراتۆری موغول ئەورەنگزێبەوە دروست کرا. هەزاران باوەڕدار لە سەرتاسەری پاکستانەوە بەشداری لە عورسی ساڵانەی باری ئیمام دەکەن. ئەم بۆنەیە یەکێکە لە گەورەترین کۆبوونەوە ئایینییەکان لە ئیسلاماباد. لە ساڵی ٢٠٠٤دا، زیاتر لە ١.٢ ملیۆن کەس بەشدارییان لە عورسەکەدا کرد.[٨٨]

مۆزەخانەی لۆک ڤیرسا لە ئیسلاماباد چەندین جۆری جیاواز لە دەربڕینەکانی کەلەپووری کلتووریی فۆلکلۆری و نەریتیی پاکستان دەپارێزێت. لە نزیک گردەکانی شەکەپاریان هەڵکەوتووە و نمایشێکی گەورەی جلوبەرگی چنراو، زێڕینگەری، ئامێرە مۆسیقییەکان، کاری دار، کەلوپەل و شتومەکی فۆلکلۆریی ناوچەکە و بەشەکانی تری پاکستان لەخۆدەگرێت.[ژێدەر پێویستە]

گەشتیاری

[دەستکاری]
مزگەوتی فەیسەڵ لە کاتی ڕەمەزاندا

مزگەوتی فەیسەڵ، کە لە ساڵی ١٩٨٦ دروست کراوە، شوێنەوارێکی کلتووری و ئایینیی هێماییە کە گەشتیارێکی زۆر ڕادەکێشێت؛ هەم ناوخۆیی و هەم نێودەوڵەتی بەهۆی لێکدانەوە مۆدێرنەکەی بۆ تەلارسازیی ئیسلامی کە لەلایەن تەلارسازی تورک ڤێدات دالۆکای دیزاین کراوە،[٨٩] هەروەها شوێنەکەی لە بناری گردەکانی مارگالا. مزگەوتەکە بەناوی فەیسەڵ کوڕی عەبدولعەزیز، پاشای ئەوکاتی عەرەبستانی سعوودی ناونرا بۆ ڕێزلێنان لە ڕۆڵی لە دابینکردنی دارایی بۆ دروستکردنی مزگەوتەکە. مزگەوتەکە خۆی دەتوانێت لە یەک کاتدا میوانداریی ٧٤,٠٠٠ نوێژخوێن بکات[٩٠] و ناوەوەی بە خۆشنووسیی ئیسلامیی ئایەتەکانی قورئان ڕازێنراوەتەوە.

یەکێک لە شوێنەوارەکان بۆ گەشتیاران مۆنۆمێنتی پاکستانە کە لە ساڵی ٢٠٠٧ لە ئیسلاماباد دروست کراوە. ئەم شوێنە گەشتیارییە نوێنەرایەتیی نیشتمانپەروەری و سەروەریی پاکستان دەکات. دیزاینەکەی لە شێوەی قوبەیەکدایە بە دیواری شێوە پەڕە کە هونەری لەسەر هەڵکۆڵراوە و شوێنەوارە گەشتیارییەکانی تری پاکستان وێنا دەکات وەک مزگەوتی بادشاهی، میناری پاکستان و قەڵای لاهوور.

پارکی دامان-ئێ-کۆهـ

ئیسلاماباد هەندێک لە بەناوبانگترین مۆزەخانەکانی پاکستانی تێدایە وەک مۆزەخانەی لۆک ڤیرسا، پەیمانگای کەلەپووری فۆلکلۆری و نەریتی لە پارکی شەکەپاریان و پێشانگا دیارەکانی وەک پێشانگای نەتەوەییی هونەر و پێشانگای ٦.

مۆزەخانەی ئیسلاماباد چەندین پاشماوە و کەلوپەلی دەستکردی تێدایە کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی گاندھارا لە ناوچەکەدا، کە تێکەڵەیەکی سەرنجڕاکێشە لە شێوازەکانی بوزی و یۆنانی-ڕۆمانی. کلتووری زیندووی ئیسلاماباد و پاکستان باشتر لە مۆزەخانەی لۆک ڤیرسا، هەروەها پەیمانگای کەلەپووری فۆلکلۆری و نەریتی لە پارکی شەکەپاریان دەدۆزرێتەوە.

ئیسلاماباد لەسەر شارستانیەت و تەلارسازییەک دروست کراوە کە لە سەدەی ١٠ەمەوە تا سەردەمی مۆدێرن دەگرێتەوە. لەبەرئەوەی ئیسلاماباد دەکەوێتە سەر بانەی پۆتۆهار، پاشماوەی شارستانیەتی سەردەمی چەرخی بەردین نەریتەکانی ئەچیولیان و سۆوانی لەخۆدەگرێت و ئەمانەش شوێنەواری گەشتیارین. ئیسلاماباد کۆمەڵێک شوێنەواری مێژوویی هەیە کە ڕەنگدانەوەی شارستانیەتی هیندۆسین کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٦ەم بە نموونەی وەک سەیدپور. سەیدپور کە لە ئیسلاماباد هەڵکەوتووە، لە گوندێکەوە بۆ شوێنێکی پیرۆز پێشکەوتووە کە پەرستگا لەخۆدەگرێت کە تێیدا فەرماندە موغولییە هیندۆسەکان پەرستشیان تێدا دەکرد.[٩١]

پارکی نەتەوەییی گردەکانی مارگالا لە کەرتی باکووری ئیسلاماباد هەڵکەوتووە و زۆر نزیکە لە زنجیرەچیاکانی هیمالایا. پارکی نەتەوەیی نیشتمانی کۆمەڵێک ئاژەڵی کێوییە، لەوانە گۆڕالی هیمالایا، ئاسکی وەڕیو و پڵنگەکان. پارکی نەتەوەییی گردەکانی مارگالا هەروەها شوێنی نیشتەجێبوون و کەمپکردنی بۆ گەشتیاران هەیە.[ژێدەر پێویستە]

کاتبەسەربردن

[دەستکاری]
مزگەوتی فەیسەڵ وەک ئەوەی لە گردەکانی مارگالاوە دەردەکەوێت

مزگەوتی فەیسەڵ کە لە شارەکەدا هەڵکەوتووە، گەورەترین مزگەوتە لە باشووری ئاسیا و شەشەم گەورەترین مزگەوتە لە جیهاندا. لە ساڵی ١٩٨٦ دروست کراوە، و بەناوی پاشای کۆچکردووی عەرەبستانی سعوودی، فەیسەڵ کوڕی عەبدولعەزیزەوە ناونراوە، کە پاڵپشتی و پارەی دروستکردنەکەی داوە.

ڕێڕەوی ٣ی ئیسلاماباد

بەناوبانگترین و کۆنترین ڕێڕەوی شاخەوانی ئیسلاماباد ڕێڕەوی ٣ (Trail 3)یە. لە ڕێگای مارگالا لە کەرتی F-6/3 دەست پێدەکات. بەهۆی گردە سەرەوژوورەکانەوە، ڕێڕەوێکە تا ڕادەیەک ماندووکەرە. ڕێڕەوکە بەرەو ئەو خاڵە دەچێت کە سەردەکەوێت بۆ خاڵی بینینەکە و نزیکەی ٣٠-٥٠ خولەک ڕێڕەوە. دوای خاڵی بینینەکە بەردەوام دەبێت بۆ ٤٥ - ٦٠ خولەکی تری ئاسان و دەگاتە پیر سۆهاوا، کە دوو چێشتخانەی تێدایە بۆ خواردن، زە مۆناڵ و لا مۆنتانا. بە گشتی، نزیکەی یەک کاتژمێر و سی خولەک پیاسەیە.[٩٢]

گوندی شا ئەڵڵا دیتا گوندێکی چەند سەد ساڵەیە و ئەنجومەنێکی یەکێتییە سەر بە دەسەڵاتی پایتەختی ئیسلاماباد. گوندەکە بەناوی دەروێشێکەوە ناونراوە کە سەر بە سەردەمی موغولەکان بووە. مەزەندە دەکرێت تەمەنی نزیکەی ٦٥٠ ساڵ بێت. هەروەها نیشتمانی ئەشکەوتە دێرینەکانە کە ڕەنگدانەوەی شارستانیەتەکانی پێشووە. ئەشکەوتە بوزییە ٢٥٠٠ ساڵییەکان لە بناری گردەکانی مارگالا دەکەونە ڕۆژاوای تەکسیلا، ڕۆژهەڵاتی ئیسلاماباد و لە ناوچەی ناوەندیی خانپور. کانییەک، گۆمێک و باخچەیەک هێشتا لە نزیک ئەشکەوتەکانی شا ئەڵڵا دیتا ماون. چەند درەختێکی بانیان لە باخچەکەدا هەن، لە کاتێکدا هەموو درەختە میوەکانی تر نەماون. ئاوی هەمان کانی بەکاردەهێنرا بۆ ئاودانی باخچەی تەنیشت ئەشکەوتەکان. لە سەردەمی موغولەکاندا، کاتێک هیندستان سەنتەری سۆفیگەری بوو کە لە عەرەبستان و ئاسیای ناوەندییەوە سەرچاوەی دەگرت، پیاوچاکێک بەناوی شا ئەڵڵا دیتا لەم باخچەیەدا مایەوە و لەم شوێنەدا نێژرا. ئەو شوێنەی کە پێشتر دەگەڕێندرایەوە بۆ سادووەکان، دەروێشەکان، یان جۆگییەکان، ئەمڕۆ بە سۆفییە بەناوبانگەکە شا ئەڵڵا دیتا ناسراوە. لە دوورییەکی کەم لەم ئەشکەوتانەوە هەروەها باولییەکی دێرین (بیری پەیژەدار) لە گوندی کانتیلا هەیە، کە دەوترێت لەلایەن شێر شا سووریەوە دروست کراوە.[٩٣]

گواستنەوە

[دەستکاری]
ڕێگای خێرای سریناگار، ئیسلاماباد

گواستنەوەی ئاسمانی

[دەستکاری]

ئیسلاماباد بەستراوەتەوە بە شوێنە سەرەکییەکانی سەرتاسەری جیهان و ناوخۆ لە ڕێگەی فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئیسلاماباد (IIAP).[٩٤] فڕۆکەخانەکە گەورەترینە لە پاکستان و دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای ئیسلاماباد. فڕۆکەخانە نوێیەکە کە لە ٢٠ی نیسانی ٢٠١٨ کرایەوە، ڕووبەرەکەی ١٩ کیلۆمەتر دووجایە بە ١٥ پردی سواربوونی سەرنشین. هەروەها دامەزراوەی تێدایە بۆ لەخۆگرتنی دوو فڕۆکەی دوو نهۆمیی ئێرباس ئەی٣٨٠، ١٥ شوێنی وەستانی دوور و ٣ شوێنی وەستانی دوور بۆ بارهەڵگری ئاسمانی.[٩٤]

گواستنەوەی گشتی

[دەستکاری]
مێترۆپاسی ئیسلاماباد

مێترۆپاسی ڕاوەلپیندی-ئیسلاماباد سیستەمێکی گواستنەوەی خێرای پاسی ٨٣٫٦ km (٥١٫٩ mi)ە کە لە ناوچەی گەورەشاری ئیسلاماباد-ڕاوەلپیندی کار دەکات. قۆناغی یەکەمی تۆڕی مێترۆپاسەکە لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥ کرایەوە، و درێژ دەبێتەوە بۆ ٢٢.٥ کیلۆمەتر لە نێوان سکرتاریەتی پاک، لە ئیسلاماباد، و سەدار لە ڕاوەلپیندی. قۆناغی دووەم درێژ دەبێتەوە بۆ ٢٥.٦ کیلۆمەتر لە نێوان یەکتربڕی پێشاوەر مۆر و فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئیسلامابادی نوێ و لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢٢ کرایەوە.[٩٥][٩٦] لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢٢، هێڵی سەوز و هێڵە شینەکان بۆ ئەم تۆڕەی مێترۆپاسە زیاد کران.[٩٧] سیستەمەکە بلیت بڕینی ئەلکترۆنی و سیستەمی گواستنەوەی زیرەک بەکاردەهێنێت و لەلایەن دەسەڵاتی گواستنەوەی جەماوەریی پەنجابەوە بەڕێوەدەبرێت. پاسەکانی مێترۆ بە فراوانی بۆ مەبەستی هاتوچۆ لەلایەن هێزی کار و خوێندکارانەوە بەکاردەهێنرێن.

هێڵی ئاسنین

[دەستکاری]

وێستگەی شەمەندەفەری ئیسلاماباد دەکەوێتە کەرتی I-9 لە ئیسلاماباد، ناوچەی پایتەخت، پاکستان. وێستگەکە لەسەر وێبگەی ڕێگاکانی ئاسنینی پاکستان وەک مارگالا دەردەکەوێت.[٩٨]

گواستنەوەی تایبەت

[دەستکاری]

خەڵکی گواستنەوەی تایبەت بەکاردەهێنن وەک تەکسییەکان، کەریم، بایکیا، ئیندراڤ و یانگۆ بۆ گەشتە ناوخۆییەکان.

ڕێگاکان

[دەستکاری]

ڕێگای خێرای M-2 درێژییەکەی ٣٦٧ km (٢٢٨ mi)ە و ئیسلاماباد و لاهوور بەیەکەوە دەبەستێتەوە.[٩٩] ڕێگای خێرای M-1 ئیسلاماباد بە پێشاوەرەوە دەبەستێتەوە و درێژییەکەی ١٥٥ km (٩٦ mi)ە.[٩٩] ئیسلاماباد بە ڕاوەلپیندییەوە بەستراوەتەوە لە ڕێگەی یەکتربڕی فەیزئاباد، کە قەبارەی هاتوچۆی ڕۆژانەی نزیکەی ٤٨,٠٠٠ ئۆتۆمۆبیلە.[١٠٠]

پەروەردە

[دەستکاری]
زانکۆی نەتەوەییی زانست و تەکنەلۆجیا

لە ساڵی ٢٠١٠دا، ئیسلاماباد بەرزترین ڕێژەی خوێندەواریی لە پاکستان هەبوو بە ٩٨٪،[٧٣] و هەندێک لە پێشکەوتووترین دامەزراوە پەروەردەییەکانی وڵاتەکەی تێدایە.[١٠١] ژمارەیەکی زۆر لە دامەزراوە پەروەردەییەکانی کەرتی گشتی و تایبەت لێرەدان. دامەزراوەکانی خوێندنی باڵا لە پایتەختدا یان لەلایەن فیدراڵییەوە مۆڵەتیان پێدراوە یان لەلایەن ڕێکخراوە تایبەتەکانەوە بەڕێوەدەبرێن و نزیکەی هەموویان لەلایەن کۆمیسیۆنی خوێندنی باڵای پاکستانەوە دانپێدانراون. قوتابخانە ئامادەییەکان و کۆلێژەکان یان سەر بە دەستەی فیدراڵی بۆ خوێندنی ناوەندی و ئامادەیی یان لەگەڵ دەستەکانی پەروەردەی زانکۆکانی شانشینی یەکگرتوون، وەک ئاستەکانی O/A، یان IGCSE. بەپێی ڕاپۆرتی ئەکادیمیای پلاندانان و بەڕێوەبردنی پەروەردەیی، لە ساڵی ٢٠٠٩دا کۆی گشتی ٩١٣ دامەزراوەی دانپێدانراو لە ئیسلاماباد هەبوون (٣١ پێش-سەرەتایی، ٢ ئایینی، ٣٦٧ سەرەتایی، ١٦٢ ناوەندی، ٢٥٠ ئامادەیی، ٧٥ کۆلێژی ئامادەیی و دواناوەندی، و ٢٦ کۆلێژی بڕوانامە).[١٠٢] حەوت دامەزراوەی ڕاهێنانی مامۆستا لە ئیسلاماباد هەن بە کۆی گشتی ٦٠٤,٦٣٣ خوێندکار و ٤٩٩ مامۆستای زانکۆ.[١٠٢]

پێوەری یەکسانیی ڕەگەزی لە ئیسلاماباد ٠.٩٣یە بەراورد بە ٠.٩٥ی تێکڕای نیشتمانی. ١٧٨ دامەزراوەی تەنها بۆ کوڕان، ١٧٥ تەنها بۆ کچان، و ٥٥١ دامەزراوەی تێکەڵ لە ئیسلاماباد هەن.[١٠٢] کۆی ناونووسکردنی خوێندکاران لە هەموو پۆلەکاندا ٢٦٧,٩٩٢ خوێندکارە؛ ١٣٨,٢٧٢ بۆ کوڕان و ١٢٩,٧٢٠ بۆ کچان.[١٠٢] ١٦ زانکۆی دانپێدانراو لە ئیسلاماباد هەن کە کۆی گشتیی ٣٧٢,٩٧٤ خوێندکار و ٣٠,١٤٤ مامۆستایان هەیە.[١٠٢] زۆربەی زانکۆ ئاست بەرزەکان؛ زانکۆی نەتەوەییی زانست و تەکنەلۆجیا، پەیمانگای کۆمساتس بۆ تەکنەلۆژیای زانیاری و پەیمانگای پاکستانی بۆ ئەندازیاری و زانستە کارپێکراوەکان، هەروەها بارەگای سەرەکییان لە پایتەختدایە.[١٠٣] دووەم گەورەترین زانکۆی گشتیی جیهان لە ڕووی ژمارەی خوێندکارانەوە، زانکۆی کراوەی عەللامە ئیقبال لە ئیسلاماباد هەڵکەوتووە بۆ خوێندنی دوور. زانکۆکانی تر بریتین لە زانکۆی ئاسمانی، زانکۆی بەهریە، سەنتەری پێشکەوتوو بۆ لێکۆڵینەوەی ئەندازیاری، زانکۆی فیدراڵیی ئوردوو بۆ هونەر، زانست و تەکنەلۆجیا، زانکۆی هەمدرد، زانکۆی نەتەوەیی بۆ زانستە کۆمپیوتەرییەکان و تازەپێگەیشتووەکان، زانکۆی پایتەخت بۆ زانست و تەکنەلۆجیا، زانکۆی بەرگریی نەتەوەیی، زانکۆی شیفا تەعمیرولمییلەت، زانکۆی نەتەوەییی زمانە مۆدێرنەکان، زانکۆی ئیقرە، زانکۆی ئیسلامیی نێونەتەوەیی، زانکۆی مەجازیی پاکستان، زانکۆی محەممەد عەلی جینناح، زانکۆی لاهوور، زانکۆی ئەباسین، و کۆلێژی زانکۆی میلینیۆم.

چاودێریی تەندروستی

[دەستکاری]
پەیمانگای پاکستانی بۆ زانستە پزیشکییەکان

لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ئیسلاماباد نزمترین ڕێژەی مردنی کۆرپەی لە وڵاتەکەدا هەبوو کە ٣٨ مردن بوو لە هەر هەزارێکدا بەراورد بە تێکڕای نیشتمانیی ٧٨ مردن لە هەر هەزارێکدا.[١٠٤] ئیسلاماباد هەردوو سەنتەری پزیشکیی گشتی و تایبەتی هەیە. گەورەترین نەخۆشخانە لە ئیسلاماباد نەخۆشخانەی پەیمانگای پاکستانی بۆ زانستە پزیشکییەکان (PIMS)ە. لە ساڵی ١٩٨٥ وەک دامەزراوەیەکی فێرکاری و ڕاهێنانی پزیشک دامەزراوە. PIMS وەک سەنتەرێکی نیشتمانیی سەرچاوە کار دەکات و خزمەتگوزارییە دەستنیشانکردن و چارەسەرییە تایبەتمەندەکان پێشکەش دەکات.[١٠٥] نەخۆشخانەکە ٣٠ بەشی سەرەکیی پزیشکیی هەیە.[١٠٦] PIMS دابەش بووە بەسەر پێنج لقی کارگێڕیدا. نەخۆشخانەی ئیسلاماباد پێکهاتەی سەرەکییە کە ٥٩٢ قەرەوێڵە و ٢٢ پسپۆڕیی پزیشکی و نەشتەرگەریی هەیە.[١٠٧]

نەخۆشخانەی منداڵان نەخۆشخانەیەکی ٢٣٠ قەرەوێڵەییە کە لە ساڵی ١٩٨٥ تەواو بووە. شەش بەشی سەرەکی لەخۆدەگرێت: نەشتەرگەری و پسپۆڕییە هاوپەیمانەکان، پزیشکی و پسپۆڕییە هاوپەیمانەکان، ئاسانکارییەکانی دەستنیشانکردن، هۆڵی نەشتەرگەری، چاودێریی توند (NICU, PICU، دابڕان و فریاگوزاریی ڕووداوەکان)، و بانکی خوێن.[١٠٨] سەنتەری چاودێریی تەندروستیی دایک و منداڵ پەیمانگایەکی ڕاهێنانە کە نەخۆشخانەیەکی ١٢٥ قەرەوێڵەیی پێوە لکێنراوە و خزمەتگوزارییە جیاوازە کلینیکی و ئۆپەراسیۆنییەکان پێشکەش دەکات.[١٠٩] PIMS لە پێنج پەیمانگای ئەکادیمی پێکدێت: کۆلێژی پزیشکیی قۆناغی دوای بەکالۆریۆسی قائیدەعزەم، کۆلێژی پەرستاری، کۆلێژی تەکنەلۆژیای پزیشکی، قوتابخانەی پەرستاری، و سەنتەری تەندروستیی دایک و منداڵ.[١١٠]

نەخۆشخانەی گشتی و پەیمانگای فێرکاریی PAEC، کە لە ساڵی ٢٠٠٦ دامەزراوە، سەر بە کۆمیسیۆنی وزەی ئەتۆمیی پاکستانە.[١١١] نەخۆشخانەکە لە دامەزراوەیەکی ١٠٠ قەرەوێڵەیی[١١١] و ١٠ بەشی سەرەکی پێکدێت: منداڵبوون و نەخۆشییەکانی ژنان (en)، منداڵان (en)، پزیشکیی گشتی، نەشتەرگەریی گشتی، یەکەی چاودێریی چڕ/یەکەی چاودێریی دڵ (en)، ئێسک و شکان (en)، چاو، پاتۆلۆژی (en)، تیشک، و بەشی ددان.[١١٢] نەخۆشخانەی نێونەتەوەییی شیفا نەخۆشخانەیەکی فێرکارییە لە ئیسلاماباد کە لە ساڵی ١٩٨٧ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٨٩ بووە بە کۆمپانیایەکی گشتی. نەخۆشخانەکە ٧٠ ڕاوێژکاری لێهاتووی هەیە لە نزیکەی هەموو پسپۆڕییەکاندا، ١٥٠ قەرەوێڵەی IPD (en) و ئاسانکارییەکانی OPD (en)ی هەیە لە ٣٥ پسپۆڕیی جیاوازدا.[١١٣] بەپێی نووسینگەی فیدراڵیی ئامار سەر بە حکوومەتی پاکستان، لە ساڵی ٢٠٠٨دا ١٢ نەخۆشخانە، ٧٦ دەرمانخانە (en)، و پێنج سەنتەری دایکایەتی و چاودێریی منداڵ لە شارەکەدا هەبوون بە کۆی گشتی ٥,١٥٨ قەرەوێڵەوە.[١١٤]

وەرزش

[دەستکاری]
یاریگای وەرزشیی جینناح (en)
یانەی گۆڵفی ئیسلاماباد

ئیسلاماباد کۆمەڵگەیەکی وەرزشیی فرەمەبەستی هەیە کە دەکەوێتە بەرامبەر ئابپارا (en). هۆڵی وەرزشیی لیاقەت بۆ یارییە ناوخۆییەکان، کۆمەڵگەی سکواشی موشەف و یاریگای وەرزشیی جینناح (en) بۆ یارییە دەرەکییەکان لەخۆدەگرێت، کە شوێنی بەڕێوەچوونی چالاکییە نیشتمانی و نێونەتەوەییە ڕێکخراوەکانە. یارییەکانی SAFی ٢٠٠٤ (en) لە یاریگاکەدا بەڕێوەچوون. هەندێک لە شوێنە وەرزشییەکانی تری ئیسلاماباد بریتین لە یاریگای یانەی دایمۆند (en)، یاریگای کریکێتی شالیمار و یانەی گۆڵفی ئیسلاماباد.

کۆمەڵگەیەکی وەرزشیی فرەمەبەستی تریش لە مەرکەزی F6 هەیە. یاریگاکانی تێنس، یاریگایەکی باسکە بە بۆردی فایبەرگلاس و یاریگایەکی فووتساڵ (en)ی تێدایە کە چیمەنی دەستکردی بە خەڵکی ئیسلاماباد ناساند.

وەرزشە سەرەکییەکانی شارەکە بریتین لە کریکێت، تۆپی پێ، سکواش (en)، هۆکی (en)، تێنسی سەرمێز، ڕەگبی و بۆکسێن (en).[١١٥] شارەکە نیشتمانی یانەی ئیسلاماباد یونایتد (en)ە[١١٦] کە یەکەمین خولی سوپەری پاکستان (en)ی لە ٢٠١٦ (en) بردەوە و دووەمین نازناوی لە ٢٠١٨ (en)دا بەدەستهێنا،[١١٧][١١٨] و هەروەها یانەی ئیسلاماباد ئۆڵ ستارز کە بەشداری لە خولی سوپەری کەبەدی (en)دا دەکات.

هەروەها ئیسلاماباد چەندین شوێنی شاخەوانی و هەڵگەڕان بەسەر تاشەبەرددا هەیە لە گردەکانی مارگالا.[١١٩]

کۆمەڵگەی وەرزشیی پاکستان سێ مەلەوانگەی بۆ منداڵان هەیە. ئەم شوێنانە لە کۆتاییەکانی هەفتەدا ژمارەیەکی زۆر خەڵک بۆ لای خۆیان ڕادەکێشن.[١٢٠]

شارە دەستەخوشکەکان

[دەستکاری]

تێبینییەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ سیستەمی بەڕێوەبەر بۆ ٦ مانگ جێبەجێ کرا پێش هەڵبژاردنی داهاتووی دەزگا ناوخۆییەکان و جێگری کۆمیساری ئیسلاماباد وەک بەڕێوەبەر ئەرکی پێدرا لە نەبوونی سەرۆک شارەوانیدا لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١.[٢]
  2. ↑ ئەم ژمارەیە ئاماژەیە بۆ دانیشتووانی شارنشینی تەحسیلی ئیسلاماباد.
  3. ↑ /ɪzˈlɑːməbæd/ (سەبارەت بەم پەڕگەیە گوێگرتن);[٦] بە ئوردوو: اسلام‌آباد, romanised: Islāmābād, بە وشەبەوشە 'شاری ئیسلام'، [ɪsˈlɑːmɑːbɑːd] سەبارەت بەم پەڕگەیە [[:میدیا:LL-Q1617 (urd)-نعم البدل-اسلام آباد.wav|]] یارمەتی·زانیاری
  4. ↑ ڕاوەلپیندی، کە هاوسنوورە لەگەڵ ئیسلاماباد، وەک پایتەختی دی-فاکتۆی نیشتمانی خزمەتی کرد لە ١٩٥٩ تا ١٩٦٧ لە کاتێکدا ئیسلاماباد لە ژێر دروستکردندا بوو.
  5. ↑ "ئیسلاماباد، ئەو ناوەی کە لەلایەن ئیمپراتۆر ئەورەنگزێب بەخشرا بە چەندین شارۆچکە لە هیندستان، بە هۆکارگەلێک کە بە وردی نەزانراون... لەوانە چیتتەگۆنگ، لە سەرەتای کەنداوی بەنگال، کە هێشتا ناوبەناو لە ناوەندە ئایینییەکاندا بە ئیسلاماباد ناسراوە، لە کاتێکدا ناوە فەرمییەکەی هەمان چیتتەگۆنگی ڕەسەن ماوەتەوە. ماتورا، لەسەر ڕووباری یامونا، ... ناوی ئیسلامابادی لێنرا... ئەمانتناگ لە دۆڵی کەشمیر... هەروەها ناوی ئیسلامابادی وەرگرت و تا ئێستاش لەلایەن موسڵمانەکانی ناوچەکەوە بەو ناوە دەناسرێت... قەڵای چاکانا، لە نزیک پونا، ... دوای ئەوەی لەلایەن ژەنەڕاڵی ئەورەنگزێبەوە دەستی بەسەردا گیرا ناوی نرا ئیسلاماباد..."[١٩]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ McGarr، Paul (٢٠١٣). The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian subcontinent, 1945-1965. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨١١٠٧٠٠٨١٥١. لە ١٨ی شوباتی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  2. ↑ «Hamaza Shafqat appointed Administrator MCI for 6 months». The Nation (newspaper). ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١. لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  3. ↑ «New DC Islamabad takes charge». Dawn (بە ئینگلیزی). ١٩ی نیسانی ٢٠٢٢. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  4. ↑ «CDA Facts & Figures». لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  5. 1 2 «Area, Population By Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census–2023, Islamabad» (PDF). Pakistan Bureau Statistics. ٥ی ئابی ٢٠٢٣. لە ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  6. ↑ «Islamabad». Lexico UK English Dictionary. Oxford University Press. لە ڕەسەنەکە لە 18 May 2021 ئەرشیڤ کراوە. {{cite encyclopedia}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |archive-date= (یارمەتی)
  7. ↑ Leslie Noyes Mass (١٥ی ئەیلوولی ٢٠١١). Back to Pakistan: A Fifty-Year Journey. Rowman & Littlefield Publishers. لاپەڕە ١٧٠. ژپنک ٩٧٨-١٤٤٢٢١٣١٩٧.
  8. ↑ Ravi Kalia (٢١ی نیسانی ٢٠١١). Pakistan: From the Rhetoric of Democracy to the Rise of Militancy. Pakistan: Routledge. لاپەڕە ٨٣. ژپنک ٩٧٨-٠٤١٥٦٧٠٤٠١.
  9. ↑ «National Monument: Structure reflects history of Pakistan – The Express Tribune». The Express Tribune (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٩ی ئابی ٢٠١٣. لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  10. ↑ «The World According to GaWC 2020». GaWC - Research Network. Globalization and World Cities. لە ٢٤ی ئابی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئابی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  11. ↑ Hetland، Atle (٢٣ی ئازاری ٢٠١٤). «Islamabad – a city only for the rich?». Dawn. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  12. ↑ «G-12, a sector housing rich, poor alike». The Nation (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٧ی ئابی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  13. ↑ «Safe City Project gets operational: Islooites promised safety – The Express Tribune». The Express Tribune (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  14. ↑ «Crime rate in Islamabad drops, claim police». The Nation (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٨ی ئازاری ٢٠١٥. لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  15. 1 2 3 «Islamabad». Encyclopædia Britannica. 23 May 2023. لە 3 May 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 23 June 2022 ھێنراوە. {{cite encyclopedia}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |access-date=، |date=، و |archive-date= (یارمەتی)
  16. ↑ «History and Heritage». ICT Administration (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  17. ↑ Room، Adrian (١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥). Placenames of the World. McFarland & Company. لاپەڕە ١٧٧. ژپنک ٩٧٨-٠٧٨٦٤٢٢٤٨٧.
  18. ↑ Heath، John E. (٢٠١٧). Oxford Concise Dictionary of World Place Names (بە ئینگلیزی) (چاپی 3rd). Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٢٥٥٦٤٦-٢. ...the Pakistanis chose 'City of Islam' from the Arabic islām 'submission to God' and ābād. The city became the capital in 1967 and the area around it is known as the Federal Capital Area. Aurangzeb (1618–1707), Mughal emperor (1658–1707), gave this name to several towns in India.
  19. ↑ داڕێژە:Encyclopaedia of Islam, Second Edition
  20. ↑ Capital Talk (٦ی شوباتی ٢٠٢٠). «Islamabad Ka Naam Kisney Rakha Tha, Qaum Be-Khabr Kyun?» [Who Named Islamabad, Why Is the Nation Unaware?] (Video) (بە ئۆردوو). Geo News. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە – لەڕێگەی YouTube.
  21. ↑ «اسلام آباد: پاکستان کے وفاقی دارالحکومت کا نام کس نے اور کیسے تجویز کیا؟» [Islamabad: Who suggested the name of the federal capital of Pakistan and how?]. BBC Urdu. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  22. 1 2 Pakistan Defence Ministry. «Potohar». لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئابی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  23. ↑ «Sacred rocks of Islamabad». Dawn. ٢ی ئابی ٢٠٠٩. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  24. 1 2 3 4 «Islamabad history». Pakistan.net. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە.
  25. ↑ LEAD. «Background on the Potohar Plateau». لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە.
  26. ↑ «Saidpur Village – a witness to history». The Express Tribune (بە ئینگلیزی). ٢٧ی ئازاری ٢٠١٦. لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  27. ↑ Amjid، Iqbal (٢٩ی شوباتی ٢٠١٦). «Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran». Dawn. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  28. 1 2 «New Orient». Czechoslovak Society for Eastern Studies. ٤–٦. Prague: ٥٦٥. ١٩٦٥. ISSN ٠٥٤٨-٦٤٠٨. OCLC ٢٢٦٤٨٩٣.
  29. 1 2 Jonathan M. Bloom؛ Sheila Blair، eds. (٢٣ی ئازاری ٢٠٠٩). The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture. USA: Oxford University Press. لاپەڕە ٣٠٩. ژپنک ٩٧٨-٠١٩٥٣٠٩٩١١.
  30. ↑ «City of Islamabad». Capital Development Authority, Govt. of Pakistan. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  31. ↑ Barbara A. Weightman (١٥ی ئازاری ٢٠١١). Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia (چاپی 3rd). Wiley. لاپەڕە ١٤٦. ژپنک ٩٧٨-٠٤٧٠٨٧٦٢٨٢.
  32. 1 2 Wolfgang Saxon (١١ی نیسانی ١٩٨٨). «New Capital City With an Industrial Twin». The New York Times. لە ٩ی ئایاری ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  33. ↑ Daechsel، Markus (٢٠١٥). Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan. Cambridge University Press. لاپەڕە ٢٢١–٢٢٣. ژپنک ٩٧٨١١٠٧٢٩٨٠٣٣.
  34. ↑ Maneesha Tikekar (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤). Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan. Promilla. لاپەڕە ٢٣–٦٢. ژپنک ٩٧٨-٨١٨٥٠٠٢٣٤٧.
  35. ↑ Pakistan، Ministry of Foreign Affairs (٥ی ئابی ٢٠٢٠). «Political Map of Pakistan». MSOF. لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  36. ↑ DAWN News (٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤). «Islamabad making history». لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  37. ↑ «Quake's terrible toll is revealed». BBC News. ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئایاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
  38. ↑ OhmyNews. «Timeline of Suicide Blasts in Islamabad». لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  39. ↑ Munawer Azeem (٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢). «Islamabad saw four terror attacks last year». Dawn. Islamabad. لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  40. ↑ «Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28». Dawn. ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤. لە ٤ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئازاری ٢٠١٦ ھێنراوە.
  41. ↑ Stanley D. Brunn؛ Jack F. Williams؛ Donald J. Zeigler (٢٠٠٣). «Cities of South Asia». Cities of the World: World Regional Urban Development (چاپی 3rd). Rowman & Littlefield Publishers. لاپەڕە ٣٦٨–٣٦٩. ژپنک ٩٧٨-٠٨٤٧٦٩٨٩٨١.
  42. ↑ «Islamabad Airport». Climate Charts. لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئابی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  43. ↑ Yasmeen Niaz Mohiuddin (٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦). Pakistan: A Global Studies Handbook (چاپی 1st). ABC-CLIO. لاپەڕە ٢٩٩. ژپنک ٩٧٨-١٨٥١٠٩٨٠١٩. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  44. ↑ Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." Arabian Journal For Science and Engineering. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.
  45. ↑ «Urban growth monitoring along Islamabad Highway». GIS Development. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئابی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  46. ↑ «Climate Records: Islamabad». لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  47. ↑ «Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022». ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  48. ↑ «Average Conditions, Islamabad, Pakistan». لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی شوباتی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  49. ↑ «Margalla hills receive snowfall after decade». ١١ی شوباتی ٢٠١٦. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  50. ↑ «Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan» (PDF). Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department. لە ٢٩ی شوباتی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  51. ↑ «Weather Log – July 21–31, 2001». National Climatic Data Center. ٦ی ئابی ٢٠٠١. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  52. ↑ Anis، Muhammad (٢ی ئازاری ٢٠١٦). «70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation». The Nation. لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  53. ↑ CDA Official site. «CDA». لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە.
  54. 1 2 3 4 5 6 7 «The Idea of Islamabad». TheIslamabad.com. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئابی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  55. 1 2 3 4 5 6 7 8 DHA Lahore. «Map of Islamabad». لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
  56. ↑ Matthew S. Hull (٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢). Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan (چاپی 1st). University of California Press. لاپەڕە ٥٠. ژپنک ٩٧٨-٠٥٢٠٢٧٢١٥٦. لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  57. ↑ Bahria University. «Official website». لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئازاری ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
  58. ↑ Air University. «Official website». لە ڕەسەنەکە لە ٨ی شوباتی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  59. ↑ National Defence University. «Official website». لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  60. 1 2 Dulyapak Preecharushh (٦ی نیسانی ٢٠١١). «Myanmar's New Capital City of Naypyidaw». لە Stanley D. Brunn (ed.). Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects (چاپی 1st). Springer. لاپەڕە ١٠٤١. ژپنک ٩٧٨-٩٠٤٨١٩٩١٩٨.
  61. 1 2 Muhammad. «Planning of Islamabad and Rawalpindi» (PDF). لە ٤ی نیسانی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٨ی ئابی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  62. ↑ Sheikh، Iqbal M.؛ Van S. Williams؛ S. Qamer Raza؛ Kanwar S.A. Khan. «Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan» (PDF). Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan. U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey. لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٨ی ئابی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  63. ↑ «Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway». OnePakistan. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  64. ↑ National Monument — a symbol of unity 15 January 2009 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008
  65. ↑ Allison Lee Palmer (١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩). The A to Z of Architecture. Scarecrow Press. لاپەڕە ١٤٩. ژپنک ٩٧٨-٠٨١٠٨٦٨٩٥٣. لە ١ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  66. ↑ Archnet. «Faisal Mosque». لە ڕەسەنەکە لە ٣ی ئایاری ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە.
  67. ↑ Islamabad Stock Exchange-Official Website. «Islamabad Stock Exchange Towers». لە ڕەسەنەکە لە ٤ی شوباتی ٢٠٠٥ ئەرشیڤ کراوە.
  68. ↑ Elahi، Asad (٢٠٠٦). «2: Population». Pakistan Statistical Pocket Book 2006. Statistics Division. Islamabad, Pakistan: Government of Pakistan (لە 2006 بڵاو کراوەتەوە). لاپەڕە ٢٨. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٣٠ی ئازاری ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠١٨ ھێنراوە.
  69. ↑ «SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
  70. ↑ DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017 (Report). Pakistan Bureau of Statistics. 2017. p. 13. Archived from the original on ٢٩ی ئابی ٢٠١٧. https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf. Retrieved 29 March 2018.
  71. ↑ «TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN» (PDF). Pakistan Bureau of Statistics. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  72. ↑ Population Census Organization, Govt. of Pakistan. «POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
  73. 1 2 «Literacy Rate» (PDF). Pakistan Bureau of Statistics. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  74. ↑ Population Census Organization, Govt. of Pakistan. «Population by Level of Education». لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە.
  75. ↑ Population Census Organization, Govt. of Pakistan. «LABOR FORCE PARTICIPATION RATES» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
  76. ↑ Population Census Organization, Govt. of Pakistan. «UN-EMPLOYMENT RATES» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
  77. ↑ «Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023» (PDF). pbs.gov.pk. Pakistan Bureau Statistics. لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  78. ↑ Population Census Organization, Govt. of Pakistan. «POPULATION BY RELIGION» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە.
  79. ↑ «Pakistan | Economics and extremism». Dawn. ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  80. ↑ ISE-Official website. «About ISE». لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە.
  81. ↑ «Faisalabad best place to do business in Pakistan». The Express Tribune. ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  82. ↑ «Doing Business in Islamabad». Doing Business. Doing Business (World Bank). ٢٠١٠. لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  83. ↑ «Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance». Business Recorder. ٥ی تەممووزی ٢٠١٢. لە ٩ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  84. ↑ Pakistan Software Export Board. «Islamabad». لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئایاری ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
  85. ↑ «Islamabad to get IT Park by 2020». The Express Tribune. ٩ی تەممووزی ٢٠١٧. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  86. 1 2 Ministry of Tourism, Government of Pakistan. «Forts of Pakistan». لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە.
  87. ↑ «Sidpur Village». The Daily Times. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨. لە ٣٠ی ئابی ٢٠٠٩ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: bot: original URL status unknown (بەستەر)
  88. ↑ Huma Khawar. «Spotlight Bari Imam». Dawn News. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئابی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  89. ↑ Marian Rengel (٢٠٠٣). Pakistan. Internet Archive. Rosen Pub. Group. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٢٣٩-٤٠٠١-١.
  90. ↑ «Archnet: Faisal Mosque». Archnet. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئابی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  91. ↑ «Archived copy». لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: archived copy as title (بەستەر)
  92. ↑ «Hiking Trail 3». لە ڕەسەنەکە لە ١١ی تەممووزی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە.
  93. ↑ «Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism». The Express Tribune (بە ئینگلیزی). ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢. لە ٥ی تەممووزی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  94. 1 2 Islamabad Airport. «Islamabad Airport». Islamabad Airport. لە ١٧ی تەممووزی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی تەممووزی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  95. ↑ «Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service». INCPAK (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٦ی نیسانی ٢٠٢٢. لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  96. ↑ «PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan». GEO News (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٨ی نیسانی ٢٠٢٢. لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  97. ↑ «PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services». The News International (بە ئینگلیزی). ٧ی تەممووزی ٢٠٢٢. لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  98. ↑ «Pakistan Railways». Pakistan Railways. لە ڕەسەنەکە لە ١ی شوباتی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  99. 1 2 National Highway Authority Pakistan. «Motorway's of Pakistan». لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  100. ↑ NESPAK. «Faizabad Interchange». لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئابی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە.
  101. ↑ Charles S. Benson (١٩٧٢). «New Cities and Educational Planning». لە Dennis L. Roberts (ed.). Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City. Educational Technology Publications. لاپەڕە ١١١. ژپنک ٩٧٨-٠٨٧٧٧٨٠٢٤٣. لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  102. 1 2 3 4 5 AEPAM. «Pakistan Education Statistics 2008–09» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
  103. ↑ HEC, Pakistan. «HEC University Rankings by Category». لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە.
  104. ↑ TheNews website. «Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality». لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  105. ↑ PIMS-Official website. «About PIMS». لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ ئەرشیڤ کراوە.
  106. ↑ PIMS-Official website. «Departments at PIMS». لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی شوباتی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە.
  107. ↑ PIMS-Official website. «Islamabad Hospital». لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ ئەرشیڤ کراوە.
  108. ↑ PIMS-Official website. «Children Hospital». لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە.
  109. ↑ PIMS-Official website. «Maternal & Child Health Care Center». لە ڕەسەنەکە لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ ئەرشیڤ کراوە.
  110. ↑ PIMS-Official website. «Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College». لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٠٥ ئەرشیڤ کراوە.
  111. 1 2 PAEC General Hospital-Official website. «About PAEC Hospital». لە ڕەسەنەکە لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە.
  112. ↑ PAEC General Hospital-Official website. «Functions of Major Departments». لە ڕەسەنەکە لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە.
  113. ↑ SHIFA International Hospital-Official website. «SHIFA History». لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە.
  114. ↑ Federal Bureau of Statistics. «Hospitals/Dispensaries and Beds by Province» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
  115. ↑ M. Hanif Raza (١٩٨٥). Islamabad and environs. Colorpix. لاپەڕە ٨٣. ASIN B٠٠٠٦ENJ٠I. {{cite book}}: نرخی |asin= بپشکنە (یارمەتی)
  116. ↑ Shafique، Adnan. «Islamabad United» (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  117. ↑ «ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL». ARY News. ٢٤ی شوباتی ٢٠١٦. لە ٢٥ی شوباتی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  118. ↑ «Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title» (بە ئینگلیزی). ESPNcricinfo. لە ٢٧ی ئازاری ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئازاری ٢٠١٩ ھێنراوە.
  119. ↑ Arran، John (٢٠١٢). «A Guide to Climbing in Margalla» (PDF). Rock Climbing Islamabad. Pakistan Alpine Institute. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  120. ↑ «Sports facilities at Pakistan Sports Complex». لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئایاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە.
  121. ↑ «Twin towns of Minsk». Computer Centre of Minsk City Executive Committee. ٢٠٠٨. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی ئابی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  122. ↑ Greater Amman Municipality-Official website. «Twin city agreements». لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە.
  123. 1 2 3 «The making of a slum city». The Express Tribune (بە ئینگلیزی). ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  124. 1 2 3 «Islamabad to get new sister city». Dawn. ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦. لە ١٨ی ئازاری ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  125. ↑ Greater Municipality of Ankara. «Sister Cities of Ankara». لە ڕەسەنەکە لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
  126. ↑ Beijing International-Official website. «Sister cities». لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی ئایاری ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  127. ↑ «Daily Times». Daily Times. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٣. لە ١٤ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: bot: original URL status unknown (بەستەر)
  128. ↑ Tambun، Lenny Tristia (٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤). «KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia». BeritaSatu (بە ئیندۆنیزی). لە ١ی شوباتی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  129. ↑ Abbas، Zaffar، ed. (٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦). «Islamabad to get new sister city». Dawn. Karachi, Pakistan: Pakistan Herald Publications.
  130. ↑ «Islamabad declared sister city of Minsk». The Nation (بە ئینگلیزی). ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦. لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  131. ↑ Fazal Sher. «Islamabad, Seoul to be made sister cities». Daily Times. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٣. لە ١٦ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: bot: original URL status unknown (بەستەر)

کتێبنامە

[دەستکاری]

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئیسلاماباد&oldid=1622117»