فەیسەڵی یەکەم

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
فەیسەڵی یەکەم

فەیسەڵی یەکەم (ماوەی ژیان:٢٠ی ئایاری ١٨٨٥ لە تائیف لە سعودیە تاکوو ٨ی ئەیلوولی ١٩٣٣) ، یەکەم شای سووریا بوو لەساڵی ١٩٢٠ وەیەکەم شای عێراق بوو لەماوەی (١٩٢١ تاکوو ١٩٣٣).

ژیان[دەستکاری]

فەیسەڵ لەدایکبووی ١٨٨٥ و شا فەیسڵی یەکەم کوڕی حوسێنی کوڕی عەلی ھاشمی بنەچەیان دەگەڕێتەوە بۆحوسێن کوڕی عەلی و یەکەم شای عێراق و شای سووریا بووە و لەقوتابخانە فێری زمانی تورکی بووە و لەژیانی لادێشەوە زمان پاراویی و ئازایەتی وەرگرتووە و مەشقی لەسەر ژیانی بیابان کردووە و ھەروەھا فێری ئەسپ سواری و شەڕە شمشێر و شەڕە دەمانچە بووە. لەساڵی ١٨٩٦ لەسەر داوای عەبدالحمیدی دووەمی سوڵتانی عوسمانیەکان شا فەیسڵی یەکەم لەگەڵ باوکی ڕۆشتووە بۆ ئەستانەی پایتەختی عوسمانیەکان و ھەر لەوێش فێری زمانەکانی تورکی و ئینگلیزی و فەڕەنسی بووە و ھەروەھا باوکیشی فێری خوێندنەوەی قورئانی پیرۆزی کردووە و دواتر لەساڵی ١٩٠٥ ھاوسەرگیری لەگەڵ حەزیمەی کچی مامیدا کردووە. لەساڵی ١٩٠٩ باوکی فەیسەڵی یەکەم کراوە بە شەریفی مەکە و لە ساڵی ١٩١٦ بەپشتگیری بەریتانیا لەکاتی جەنگی کەنداوی یەکەم شۆڕشی لەدژی دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاندووە و توانیویانە سوپای عوسمانی لە مەکە و مەدینە و تائیف و جەدە و یەنبع و عەقەبە دەربکەن و لەساڵی ١٩١٨ بەسەرکردایەتی شا فەیسەڵ ھێزەکانی سووپای عەرەبی چونە خاکی سوریاوە و دەستبەجێ سوپای عوسمانی سوریای بەجێھێشتووە و بەگەرمی لەلایەن میلەت و ھێزە سەربازیەکانەوە پێشوازی لە شا فەیسەڵ کراوە و تێکڕای گەڵ پشتگیری خۆیان بۆ ئەو شۆڕشە دەربڕیوە و شا فەیسەڵیش دامەزراندنی حکومەتێکی عەرەبی لەدیمەشق ڕاگەیاند. لە ٨ مارسی ساڵی ١٩٢٠ کۆنگرەی گشتی سوریا سەربەخۆیی سوریایی لە ژێر ناونیشانی شانشینی سوریایی عەرەبی ڕاگەیاند و شازادە فەیسەڵیش کرا بە شای سوریا، بەڵام لە ڕۆژی ٢٤ ھەمان مانگ فەرەنسا ھێرشی کردە سەر سوریا و دیمەشقیان داگیرکرد و شا فەیسەڵیش دیمەشقی بەجێھێشت و گەیشتە لەندەن و شانشینی سوریا کۆتایی پێھات. لەدوای شۆڕشی ٢٠ لەعێراق لەدژی داگیرکاری بەریتانیا، لەساڵی ١٩٢٠ بەئامادەبوونی ونستۆن چرچڵی سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کۆنگرەیەک لەقاھیرە سەبارەت بەبارودۆخی عێراق بەسترا و کۆنگرەکە ڕایگەیاند حکومەتی بەریتانیا سیاسەتی خۆی لەعێراق لەداگیرکارەوە دەگۆڕێتەوە بۆ پێکھێنانی حکومەتێکی نیشتیمانی. بەریتانیا ڕایگەیاند بەنیازی دامەزراندنی شانشینی عێراقە و فەیسەڵی کوڕی حسێنیان ھەڵبژارد بۆ ئەوەی ببێتە شای عێراق و لە ١٦ یۆلیۆی ساڵی ١٩٢١ ئەلسێر بیرسی کۆکسی نوێنەری بەریتانیا ڕایگەیاند ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق بڕیاریداوە شازادە فەیسەڵ لەژێر سایەی حکومەتێکی دەستووری پەرلەمانتاری بکرێت بە شای عێراق و لەدوای ئەوەی لە ٩٦% دەنگەکانی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقی بەدەستھێنا شازادە فەیسەڵ کرا بە شای عێراق. شا فەیسڵی یەکەم کوڕی حوسێنی کوڕی عەلی الھاشمی کەشای سوریا و عێراق بووە لە ١ سپتەمبەری ساڵی ١٩٣٣ گەشتێکی کرد بۆ سویسرا تاکو پشکنینی پزیشکی بۆ خۆی بکات بەڵام لەدوای ٧ ڕۆژ لە ٨ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٣ ڕاگەیەندرا کە بەھۆی وەستانی دڵێیوە کۆچی دوایی کردووە.

سەرچاوە[دەستکاری]