شۆڕشی سپی
| شۆڕشی سپی | |
|---|---|
| بە فارسی: انقلاب سفید | |
 | |
| وڵات | ئێران |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٣ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩ |
| دەستپێشخەر | محەممەدڕەزا پەھلەوی |
| کارپێکەر | عەلی ئەمینی، ئەسەدوڵڵا عەلەم، Hassan Ali Mansur، ئەمیرعەباس ھوەیدا |
| بابەتی ڕووداوەکە | دژە کۆمۆنیزم |
شۆڕشی سپی (بە فارسی: انقلاب سفید)یان شۆڕشی شا و گەل (بە فارسی: انقلاب شاه و مردم) ناوی زنجیرەیەک گۆڕانکاریی ئابووری و کۆمەڵایەتییە کە نۆزدە بنەمای تێدایە کە لە سەردەمی محەممەدڕەزا شای پەھلەوی و بەھاوکاری عەلی ئەمینی سەرۆک وەزیرانی ئەوکات لە ئێراندا بەدیھات، ئەسەدوڵڵا عەلەم و حەسەن عەلی مەنسوور و ئەمیرعەباس ھوەیدا. لە قۆناغی یەکەمی شۆڕشی سپیدا پێشنیارێک ھەبوو کە لە شەش بنەما پێکھاتبوو کە محەممەدڕەزا شا لە کۆنگرەی نەتەوەیی جووتیاران لە تاران لە ٢١ی ڕێبەندانی ١٣٤١دا پێشکەشی جووتیاران و خەڵکی کرد. دوای ئەوە، لە ٦ی شوباتی ١٣٤١دا، خەڵکی گشتیش لە گشتپرسییەکی سەرتاسەریدا دەنگیان بە چاکسازییەکان دا.[١] شا ئەم چاکسازییانە بە شۆڕشی سپی ناوبرد، چونکە شۆڕشێکی ئاشتیخوازانە و بێ خوێن بوو.[٢]
پاشخان و ھۆکارەکان
[دەستکاری]لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی ڕابردوو، ئێران لەژێر گوشارێکی زۆری ناوخۆیی و دەرەکیدا بوو:
- گوشاری ئەمریکا: ئیدارەی جۆن ئێف کێنیدی داوای لە شا دەکرد چاکسازیی ڕیشەیی بکات بۆ ئەوەی ڕێگری لە سەرھەڵدانی شۆڕشێکی کۆمۆنیستی (شۆڕشی سوور) بگرێت.
- لاوازیی دەرەبەگەکان: شا دەیویست ھێزی ئاغا و دەرەبەگە گەورەکان بشکێنێت کە لە ناوچە جیاجیاکان خاوەن دەسەڵات بوون و ھەندێک جار تەحەدای دەسەڵاتی مەرکەزییان دەکرد.
- گەشەی ئابووری: ئێران پێویستی بە گۆڕینی سیستمی کشتوکاڵی و ھاندانی کەرتی پیشەسازی ھەبوو بۆ ئەوەی لەگەڵ جیھانی نوێدا بگونجێت.
خاڵە سەرەکییەکان
[دەستکاری]شۆڕشی سپی لە سەرەتادا لە ٦ خاڵ پێکھاتبوو، کە دواتر گەیشتە ١٩ خاڵ. گرنگترینیان ئەمانە بوون:
- چاکسازیی زەوی و زار: ئەمە گرنگترین و پڕ دەنگدانەوەترین خاڵ بوو. حکوومەت زەوییە گەورەکانی لە دەرەبەگەکان کڕییەوە و بەسەر جووتیارە بێ زەوییەکاندا دابەشی کرد. ئامانج لێی نەمانی سیستمی فیۆداڵی بوو.
- نەتەوەییکردنی دارستان و لەوەڕگاکان: بۆ پاراستنی سەرچاوە سروشتییەکان و ڕێگریکردن لە بەکارھێنانی تایبەتییان.
- فرۆشتنی کارگە حکوومییەکان: حکوومەت پشکی کارگە دەوڵەتییەکانی بە کەرتی تایبەت دەفرۆشت بۆ دابینکردنی تێچووی چاکسازیی زەوی.
٤- بەشداریکردنی کرێکاران لە قازانج: کرێکارانی کارگەکان مافی ئەوەیان پێدرا کە ٢٠٪ی قازانجی ساڵانەی کارگەکان وەربگرن، ئەمەش بۆ ڕێگریکردن بوو لە پەرەسەندنی بیری سۆشیالیستی.
- مافی دەنگدانی ژنان: بۆ یەکەمجار لە مێژووی ئێراندا، مافی دەنگدان و خۆپاڵاوتن بە ژنان درا، کە ئەمە گۆڕانکارییەکی گەورە بوو لە کۆمەڵگایەکی ئایینیدا.
- دامەزراندنی سوپای زانیاری: گەنجانی خوێندەوار لە جیاتی خزمەتی سەربازی، دەنێردران بۆ گوندە دوورەدەستەکان بۆ فێرکردنی خوێندن و نووسین بە خەڵک.
دەستکەوتە ئەرێنییەکان
[دەستکاری]شۆڕشی سپی لە چەند ڕوویەکەوە سەرکەوتنی بەدەستھێنا: - پەروەردە: ڕێژەی خوێندەواری لە ئێران بە شێوەیەکی خێرا بەرز بووەوە. - تەندروستی: بنکەی تەندروستی لە زۆربەی گوندەکان کرایەوە و ئاستی تەمەنی تاکی ئێرانی زیادی کرد. - ژێرخان: ڕێگاوبان، بەنداو و کارگەی گەورە دروست کران. - پێگەی ژن: ژنان ھاتنە ناو کایە سیاسی و کارگێڕییەکان و ئازادیی زیاتریان پێدرا.
بەربەستەکان و نەیارانی شۆڕش
[دەستکاری]سەرەڕای چاکسازییەکان، شۆڕشی سپی ڕووبەڕووی دژایەتییەکی توند بووەوە:
- پیاوانی ئایینی: بە ڕێبەرایەتی ڕووحوڵڵا خومەینی، پیاوانی ئایینی دژی مافی دەنگدانی ژنان و چاکسازیی زەوی بوون (چونکە زەوییە وەقفییەکانی ئایینییەکانیش کەمی کردبوو). خومەینی شۆڕشەکەی بە ھێرش بۆ سەر ئیسلام ناوبرد.
- دەرەبەگەکان: ئەوانەی کە دەسەڵات و سەروەتەکەیان لەدەست دابوو، بوونە نەیاری سەرسەختی شا.
- بەرەی نەتەوەیی و ڕووناکبیران: ئەمانە پێیان وابوو چاکسازییەکان تەنھا بۆ قایمکردنی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی شایە و دیموکراسیی ڕاستەقینەی تێدا نییە.
دەرئەنجامە نەخوازراوەکان و شکستەکان
[دەستکاری]شۆڕشی سپی، ھەرچەندە نیازپاکی تێدا بوو، بەڵام چەند کێشەیەکی گەورەی دروست کرد کە دواتر بوونە ھۆکاری شۆڕشی ١٩٧٩: - کۆچی بەکۆمەڵ بۆ شارەکان: زۆرێک لەو جووتیارانەی زەوییان پێدرابوو، بەھۆی کەمیی ئامێر و پارەوە نەیانتوانی کشتوکاڵ بکەن، زەوییەکانیان فرۆشت و ڕوویان لە شارەکان کرد. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی پەراوێزنشینی و ھەژاری لە دەوروبەری شارە گەورەکان. - ھەڵاوسانی ئابووری: بەھۆی خەرجکردنی پارەیەکی زۆر لە پڕۆژەکاندا، نرخەکان بەرزبوونەوە و جیاوازیی چینایەتی قووڵتر بووەوە. - دابڕانی فەرھەنگی: مۆدێرنیزەکردنی خێرا لەگەڵ کولتووری ئایینی و نەریتی خەڵکی لادێ و بازاڕدا نەدەگونجا، ئەمەش بووە ھۆی تووڕەیی کۆمەڵایەتی. - سەرکوتی سیاسی: شا لە کاتی جێبەجێکردنی ئەم چاکسازییانەدا، ھەر دەنگێکی ناڕەزایەتی بە توندی سەرکوت دەکرد، کە ئەمە وای کرد ئۆپۆزسیۆن بەرەو توندڕەوی بڕوات.
ئەنجام
[دەستکاری]شۆڕشی سپی ھەوڵێکی مەزن بوو بۆ گۆڕینی ڕوخساری ئێران، بەڵام بەھۆی ئەوەی لە سەرەوە بۆ خوارەوە بوو و ڕەچاوی بنەما کۆمەڵایەتی و ئایینییەکانی نەکرد، درزێکی گەورەی لە نێوان دەسەڵات و گەلدا دروست کرد. چاکسازییەکانی شا، ھەرچەندە ئێرانیان کردە ھێزێکی ناوچەیی، بەڵام لە ھەمان کاتدا زەمینەیان خۆشکرد بۆ سەرھەڵدانی شۆڕشی ئیسلامی لە ساڵی ١٩٧٩، کە کۆتایی بە شاھەنشاھی ٢٥٠٠ ساڵەی ئێران ھێنا.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «White Revolution (Iran) | History, Significance, & Effects |». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). Britannica. لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ www.niknami.ir، Tohid Niknami. «انقلاب سفید و پی آمدھای آن-مؤسسە مطالعات و پژوھشھای سیاسی». psri.ir (بە فارسی). پەیمانگای لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی سیاسی. لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.[بەستەری مردوو]
- کتێبی ئێران لە نێوان دوو شۆڕشدا (Iran Between Two Revolutions)
نووسەر: یرووەند ئەبراھامیان.
- کتێبی ئێرانی مۆدێرن: ڕەگ و ڕیشە و ئەنجامەکانی شۆڕش (Modern Iran: Roots and Results of Revolution)
نووسەر: نیکی کێدی.
- کتێبی شا (The Shah)
نووسەر: عەباس میلانی.