عەلی خامنەیی

ئایەتوڵڵا سەید عەلی خامنەیی علی خامنەای
خامنەیی لە ساڵی ٢٠٢٣
دووەمین ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران
لە پۆستدا بووە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ – ٢٨ی شوباتی ۲۰۲٦ کاتی: ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ – ٦ی ئابی ١٩٨٩
سەرۆک کۆمار	خۆی ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی محەممەد خاتەمی مەحموود ئەحمەدینەژاد حەسەن ڕۆحانی ئیبراھیم ڕەئیسی محەممەد موخبیر (کاتی) مەسعوود پزیشکیان
پێشینە	ڕووحوڵڵا خومەینی
پاشینە	موجتەبا خامنەیی
سێیەمین سەرۆک کۆماری ئێران
لە پۆستدا بووە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١ – ١٦ی ئابی ١٩٨٩
سەرۆک وەزیران	میرحوسێن مووسەوی
ڕێبەر	ڕووحوڵڵا خومەینی خۆی
پێشینە	محەممەدعەلی ڕەجایی
پاشینە	ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی
یەکەمین سەرۆکی ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم
لە پۆستدا بووە ٧ی شوباتی ١٩٨٨ – ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
دەستنیشان کراوە لەلایەن	ڕووحوڵڵا خومەینی
پێشینە	پۆستەکە دامەزراوە
پاشینە	ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی
ئەندامی ئەنجومەنی شارەزایانی ڕێبەری
لە پۆستدا بووە ١٥ی ئابی ١٩٨٣ – ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩
ناوچەی بەربژێری	پارێزگای تاران
زۆرینە	٢٬٨٠٠٬٣٥٣ (٨٧٫٨٪)
ئەندامی پەرلەمانی ئەنجومەنی ئیسلامی
لە پۆستدا بووە ٢٨ی ئایاری ١٩٨٠ – ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١
ناوچەی بەربژێری	تاران، ڕەی و شەمیرانات
زۆرینە	١٬٤٠٥٬٩٧٦ (٦٥٫٨٪)
پێشنوێژی ھەینیی تاران
لە پۆستدایە
گرتنە دەست ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠–٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦
دەستنیشان کراوە لەلایەن	ڕووحوڵڵا خومەینی
پێشنوێژە کاتییەکان	پێڕست ئەحمەد جەنەتی ئەحمەد خاتمی کازم سەدیقی محەممەدعەلی مەوحەدی کرمانی محەممەد حەسەن ئەبووتۆرابی فەرد محەممەد جەواد حاج عەلی ئەکبەری
پێشینە	حوسێنعەلی مونتەزیری
پاشینە	خاڵی
وردەکاریی تاکەکەسی
لەدایکبوون	سەید عەلی حوسێنی خامنە (١٩٣٩-0٧-١٦) ١٦ی تەممووزی ١٩٣٩ (ڕێکەوتی ناسنامە) (١٩٣٩-0٤-١٩) ١٩ی نیسانی ١٩٣٩ (ڕێکەوتی ڕاستەقینە) مەشھەد، پارێزگای خۆراسان، شانشینی ئێران
مردن	٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦(٢٠٢٦-٠٢-٢٨) (٨٦ ساڵ ژیاوە) تاران، ئێران
پارتی سیاسی	سەربەخۆ (١٩٨٩–٢٠٢٦)
لایەنگیری سیاسی تر	حیزبی کۆماری ئیسلامی (١٩٧٩–١٩٨٧) کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان (١٩٧٧–١٩٨٩)
ھاوسەر(ەکان)	مەنسوورە خوجەستە باقرزادە (ھاوسەرگیری ١٩٦٤)
منداڵ(ەکان)	مستەفا موجتەبا مەسعوود (ناسراو بە موحسین) مەیسەم ھودا بوشرا
نیشتەجێ	بەیتی ڕێبەری (١٩٨٩–٢٠٢٦)
خوێندن لە	ناوچەی زانستیی قوم
ماڵپەڕ	farsi.khamenei.ir

سەید عەلی حوسێنی خامنە (بە فارسی: سید علی حسینی خامنه‌ای) ناسراو بە سەید عەلی خامنەیی (١٩ی نیسانی ١٩٣٩ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) سیاسەتوانی ئێرانی، مەرجەعێکی شیعەی دوازدە ئیمام و دووەمین ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو، کە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە ھەتا کاتی کوشتنی لە ٢٠٢٦ ئەو پۆستەی پێبوو، ئەمەش دوای ڕووحوڵڵا خومەینی و پێش موجتەبا خامنەیی. ئەو پێشتر سێیەمین سەرۆک کۆماری ئێران بوو لە نێوان ساڵەکانی ١٩٨١ ھەتا ١٩٨٩. خامنەیی لە کاتی ڕێبەرایەتیدا، بەپێی دەستووری ئێران باڵاترین دەسەڵاتدار و فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئەو وڵاتە بوو. ئەو لە درێژترین ماوەی دەسەڵاتداری لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا و لەدوای محەممەدڕەزا پەھلەوی دووەم درێژترین ماوەی ڕێبەرایەتی لە ئێراندا پێبوو.

بەوتەی خۆی لە سەردەمی حکوومەتی پەھلەویدا چەند جار دەستبەسەر کراوە و دواتر بۆ ماوەی سێ ساڵ دوور خرایەوە. دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران و ڕووخانی شانشینی پەھلەوی، لە حوزەیرانی ١٩٨١دا ھەوڵی تیرۆرکردنی خامنەیی درا کە بووە ھۆی لەکارکەوتنی دەستی ڕاستی. خامنەیی یەکێک لە سەرکردەکانی ئێران لە سەردەمی شەڕی ئێران و عێراق لە دەیەی ١٩٨٠دا بوو و پەیوەندیییەکی نزیکی لەگەڵ سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی ھەبوو کە دواتریش فەرماندەکانی سوپا لەلایەن خامنەییەوە دادەنران و لادەبران. ھەروەھا سوپای پاسداران ھەوڵی سەرکوتکردنی دژبەرانی خامنەیی دابوو. خامنەیی لە ساڵی ١٩٨١ ھەتا ١٩٨٩، وەکوو سێیەمین سەرۆک کۆماری ئێران کاری کرد و یەکێک لە نزیکەکانی ڕووحوڵڵا خومەینی، یەکەمین ڕێبەری باڵای شۆڕش بوو. خومەینی ھەندێک پێش مردنی لەگەڵ ئەو جێگرەوەی کە ھەڵیبژاردبوو، حوسێنعەلی مونتەزیری ناکۆکیی ھەبوو، ھەر بۆیە لەکاتی مردنی خومەینی کەس نەبوو کە جێگەی بگرێتەوە. لەلایەن ئەجومەنی شارەزایانەوە لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩، خامنەیی کە تەمەنی ٥٠ ساڵ بوو وەکوو ڕێبەری نوێ ھەڵبژێردرا. بەوتەی ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی، خامنەیی کەسێک بوو کە خومەینی پێش مردنی وەکوو جێگرەوەی خۆی ھەڵیبژاردبوو. خامنەیی لە ١٤ی ئایاری ١٩٧٩ەوە ھەتا کاتی کوژرانی، بەڕێوبەرایەتیی خزمەتکارانی ئاستانی قودسی ڕەزەوی پێبوو.

خامنەیی وەکوو ڕێبەر، بەھێزترین کاربەدەستی سیاسی لە کۆماری ئیسلامی بوو. ئەو سەرۆکی دەوڵەتی ئێران و فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بوو و توانی لە زۆرێک لە بوارە ئابوورییەکان، ئایینییەکان، سیاسەتە ناوخۆیییەکان و دەرەکییەکان و ژینگە سروشتییەکاندا دەستێوەردان و ڕۆڵی سەرەکیی ھەبێت. خامنەیی وەکوو ڕێبەر، توانای بەڕێوەبەرایەتیی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی بەسەر دەزگاکانی جێبەجێکردن، یاسادانان و دادگەری و ھەروەھا ھێزە چەکدارەکان و میدیاکاندا ھەبوو. تەواوی کاندیداکانی ئەنجومەنی شارەزایان، سەرۆکایەتیی کۆمار و پەرلەمان لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند دەکران، کە ئەندامەکانی بەشێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەلایەن خامنەیییەوە دادەنران. ھەروەھا ھەندێک کات بوو کە ئەنجومەنی پارێزەران دوای فەرمانی خامنەیی، ڕەتکردنەوەکانی بۆ ژمارەیەکی تایبەت ھەڵوەشاندەوە.

خامنەیی لە سەردەمی دەسەڵاتیدا بینەری ژمارەیەکی بەرچاو خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی گەورە بوو، لەوانەش خۆپیشاندانەکانی ١٩٩٤ی قەزوین،خۆپیشاندانەکانی ١٩٩٩ی خوێندکارانی تاران، خۆپیشاندانەکانی دوای ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩ی سەرۆکایەتیی، خۆپیشاندانەکانی ٢٠١١–٢٠١٢، خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٧–٢٠١٨، خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکانی گشتیی ٢٠١٨–٢٠١٩، خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٩–٢٠٢٠، خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١، سەرھەڵدانی ٢٠٢٢ و سەرھەڵدانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦. ھەروەھا زۆربەی ڕۆژنامەنووس و ئەو کەسانەی کە ڕەخنەیان لە خامنەیی دەگرت بە تۆمەتە جۆراوجۆرەکان دەستبەسەر دەکران و بە بەندیخانە و قامچلێدان سزا دەدران، کە ھەندێک جار گیانیان لەدەست دەدا. لە سەردەمی ڕێبەرایەتیی خامنەییدا شەڕی دوازدە ڕۆژە و ھەروەھا شەڕی ٢٠٢٦ ڕوویدا.

ژیانی سەرەتایی و خوێندن

عەلی خامنەیی لە ١٩ی نیسانی ١٩٣٩ لەدایکبووە، باوکی جەواد خامنەیی بوو کە عالم و موجتەھیدێکی لەدایکبووی نەجەف، عێراق بوو، و دایکی ناوی خەدیجە میردامادی (کچی ھاشم میردامادی) بوو لە مەشھەد. ئەو دووەم منداڵ بوو لە کۆی ھەشت منداڵ. دوو لە برایەکانیشی پیاوی ئایینین؛ برا بچووکەکەی، ھادی خامنەیی، سەرنووسەری ڕۆژنامە و پیاوی ئایینییە. خوشکە گەورەکەی، فاتیمە حوسێنی خامنەیی لە ساڵی ٢٠١٥ لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. باوکی تورکێکی ئازەری خەڵکی خامنە بوو. دایکیشی فارسێکی خەڵکی یەزد بوو. ھەندێک لە باپیرانی خەڵکی تەفرێش بوون لە پارێزگای مەرکەزیی ئێستا و لە شوێنی ڕەسەنی خۆیانەوە لە تەفرێش کۆچیان کردبوو بۆ خامنە لە نزیک تەورێز.

باپیرانی عەلی خامنەیی سەید حوسێن تەفرێشی بوو، کە لە نەوەکانی سەیدە ئەفتاسییەکان بوو کە دەوترێت دەگەڕێنەوە سەر سوڵتانی زانایان ئەحمەد، ناسراو بە سوڵتان سەید، کە نەوەی ئیمامی چوارەمی شیعە، عەلی سەجادە. خوێندنی خامنەیی لە تەمەنی چوار ساڵییەوە دەستی پێکرد، بە فێربوونی قورئان لە مەکتەب؛ ئاستەکانی سەرەتایی و پێشکەوتووی خوێندنی حەوزەی لە حەوزەی مەشھەد بەسەر برد، لەژێر دەستی مامۆستایانی وەک شێخ ھاشم قەزوینی و ئایەتوڵڵا میلانی.

لە مەشھەد، ھەروەھا سەردانی ڕووناکبیرە سێکیولارەکان و ھەروەھا بزووتنەوەی سۆسیالیستە خواپەرستەکانی دەکرد، کە ڕێکخراوێکی سیاسی بوو بانگەشەی بۆ سۆسیالیزمی ئیسلامی دەکرد و کاریگەر بوو بە کەسایەتییەکانی وەک کارل مارکس، چێ گیڤارا، تیتۆ و عەلی شەریعەتی؛ خامنەیی بەشداری لە سیمینار و وتارەکانیاندا دەکرد، کە بەلای عەباس میلانییەوە کاریگەری لەسەر جیھانبینیی جیھانی سێیەمیی ئەوی دواتری ھەبوو. لە ساڵی ١٩٥٧ چوو بۆ نەجەف، بەڵام بەھۆی ناڕازیبوونی باوکی بۆ مانەوەی لەوێ، زوو گەڕایەوە بۆ مەشھەد. لە ساڵی ١٩٥٨، لە قوم نیشتەجێ بوو، کە لەوێ بەشداری لە وانەکانی سەید حوسێن برووجێردی و ڕووحوڵڵا خومەینی دەکرد. وەک زۆرێک لە پیاوانی ئایینی دیکەی چالاکی سیاسی لەو سەردەمەدا، خامنەیی زۆر زیاتر تێکەڵ بە سیاسەت بوو تا زانستی ئایینی.

سەرەتای کاری سیاسی (١٩٦٠ەکان–١٩٨١)

بەپێی ماڵپەڕە فەرمییەکەی، خامنەیی شەش جار دەستگیر کراوە پێش ئەوەی بۆ ماوەی سێ ساڵ لە سەردەمی محەممەدڕەزا پەھلەویدا دووربخرێتەوە. ئەو کەسایەتییەکی سەرەکیی شۆڕشی ئێران و یەکێک لە نزیکەکانی ڕووحوڵڵا خومەینی بوو. لە کاتی دامەزراندنی کۆماری ئیسلامییەوە، خامنەیی چەندین پۆستی حکوومیی ھەبووە. خامنەیی لە ١٤ی نیسانی ١٩٧٩ەوە وەک سەرۆکی خزمەتکارانی ئاستان قودس ڕەزەوی کاری کردووە.

محەممەد سەحیمی جەختی لەوە کردەوە کە کاری سیاسیی ئەو دوای شۆڕشی ئێران دەستی پێکرد، کاتێک سەرۆککۆماری پێشووی ئێران، ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی، کە ئەو کاتە جێی متمانەی خومەینی بوو، خامنەیی ھێنایە ناو بازنەی ناوەوەی خومەینی. دواتر، حەسەن ڕۆحانی، کە ئەو کاتە ئەندامی پەرلەمان بوو، ڕێکخستنی بۆ خامنەیی کرد تا یەکەم پۆستی گەورەی خۆی لە حکوومەتی کاتیی شۆڕشگێڕدا وەک جێگری وەزیری بەرگری وەربگرێت.

لە ساڵی ١٩٨٠، دوای دەستلەکارکێشانەوەی حوسێن عەلی مونتەزەری لەو پۆستە، ڕووحوڵڵا خومەینی عەلی خامنەیی بۆ پۆستی پێشنوێژی ھەینیی تاران دەستنیشان کرد. خامنەیی بۆ ماوەیەکی کورت لە کۆتایییەکانی تەممووز تا ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ جێگری وەزیری بەرگریی نەتەوەیی بوو و وەک سەرپەرشتیاری سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی کاری دەکرد. ھەروەھا وەک نوێنەری لیژنەی بەرگریی پەرلەمانی ئێران لە مەیدانی جەنگدا خزمەتی کردووە.

ھەوڵی تیرۆرکردنی ١٩٨١

خامنەیی بە تەسکۆڵە لە ھەوڵێکی تیرۆرکردن لەلایەن موجاھیدینی خەلق ڕزگاری بوو کاتێک بۆمبێک، کە لەناو تۆمارکەرێکی دەنگدا شاردرابووەوە، لە تەنیشتی تەقییەوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨١، کاتێک خامنەیی لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگ گەڕابووەوە، بەپێی خشتەی شەممەکانی چوو بۆ مزگەوتی ئەبوزەر. دوای نوێژی یەکەم، وتارێکی بۆ نوێژخوێنان پێشکەش کرد کە پرسیارەکانیان لەسەر کاغەز نووسیبوو.

لەو کاتەدا، گەنجێک کە دوگمەیەکی داگرت، تۆمارکەرێکی دەنگی لەگەڵ کاغەزەکان لەسەر مێزەکەی بەردەم خامنەیی دانا. دوای خولەکێک، تۆمارکەرەکە دەستی بە فیکە لێدان کرد، پاشان لەناکاو تەقییەوە. «دیارییەکی گرووپی فورقان بۆ کۆماری ئیسلامی» لەسەر دیواری ناوەوەی تۆمارکەرەکە نووسرابوو. چارەسەرکردنی خامنەیی چەند مانگێکی خایاند و قۆڵ و دەنگەژێ و سییەکانی بە سەختی بریندار بوون. ئەو بەشێوەیەکی ھەمیشەیی بریندار بوو، و توانای بەکارھێنانی قۆڵی ڕاستی لەدەست دا.

سەرۆکایەتی (١٩٨١–١٩٨٩)

لە ساڵی ١٩٨١، دوای تیرۆرکردنی محەممەد عەلی ڕەجایی، خامنەیی لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی تشرینی یەکەمی ١٩٨١ بە دەنگێکی زۆر (٩٧٪) وەک سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا، کە تێیدا تەنھا چوار کاندید لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند کرابوون. خامنەیی بووە یەکەم پیاوی ئایینی کە ئەو پۆستە وەربگرێت. ڕووحوڵڵا خومەینی لە سەرەتادا دەیویست پیاوانی ئایینی لە سەرۆکایەتی دوور بخاتەوە، بەڵام دواتر بۆچوونەکانی گۆڕی. لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی ١٩٨٥دا، کە تەنھا سێ کاندید لەلایەن ئەنجومەنی پارێزەرانەوە پەسەند کرابوون، عەلی خامنەیی جارێکی دیکە وەک سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرایەوە و ٨٧٪ی دەنگەکانی بەدەست ھێنا.

لە وتاری دەستبەکاربوونی سەرۆکایەتیدا، خامنەیی بەڵێنی دا کە «لاڕێی، لیبراڵیزم، و چەپە کاریگەرەکان بە ئەمریکا» لەناو ببات. بەپێی ژووری ئێران، دژایەتیی توند بەرامبەر حکوومەت، لەوانە ناڕەزایەتیی توندوتیژ و ناتوندوتیژ، تیرۆرکردن، چالاکیی گەریلا و یاخیبوونەکان، لە سەرەتای ساڵانی ١٩٨٠کاندا، چ پێش سەرۆکایەتیی خامنەیی و چ لە کاتی سەرۆکایەتییەکەیدا، بە سەرکوتکردنی دەوڵەت و تیرۆر وەڵام درانەوە. ھەزاران ئەندامی ئاسایی گرووپە یاخیبووەکان کوژران، زۆرجار لەلایەن دادگا شۆڕشگێڕییەکانەوە. تا ساڵی ١٩٨٢، حکوومەت ڕای گەیاند کە کۆنترۆڵی دادگاکان دەکات، ھەرچەندە گرووپە سیاسییە جیاوازەکان لە نیوەی یەکەمی ساڵانی ١٩٨٠کاندا بەردەوام لەلایەن حکوومەتەوە سەرکوت دەکران.

لەکاتی جەنگی ئێران و عێراق

خامنەیی یەکێک بوو لە سەرکردەکانی ئێران لە کاتی جەنگی ئێران و عێراقدا لە ساڵانی ١٩٨٠کان و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ سوپای پاسداراندا پەرەپێدا کە ئێستا بەھێزە. سوپای پاسداران بۆ سەرکوتکردنی دژبەرانی کۆماری ئیسلامیی ئێران جێگیر کراون. وەک سەرۆککۆمار، ناوبانگی ئەوەی ھەبوو کە گرنگییەکی زۆر بە وردەکارییە سەربازی، بوودجە و کارگێڕییەکان دەدات.

دوای دەرکردنی سوپای عێراق لە ئێران لە ساڵی ١٩٨٢، خامنەیی بووە یەکێک لە دژبەرانی سەرەکیی بڕیارەکەی خۆی بۆ ھێرشی پێچەوانە بۆ ناو عێراق، کە ئەمەش بۆچوونێک بوو خامنەیی لەگەڵ سەرۆک وەزیران میرحوسێن موسەوی ھاوبەش بوو، کە دواتر لەکاتی ناڕەزایەتییەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێرانی ٢٠٠٩دا ناکۆکی لەگەڵیدا دروست کرد.

قۆناغی دوای جەنگ

لە بڕیارەکەی ١٠ی نیسانی ١٩٩٧ سەبارەت بە تیرۆرەکانی چێشتخانەی میکۆنۆس، دادگای ئەڵمانیا فەرمانی دەستگیرکردنی نێونەتەوەیی بۆ عەلی فەلاحیان، وەزیری ھەواڵگریی ئێران دەرکرد، دوای ئەوەی ڕای گەیاند کە تیرۆرەکە لەلایەن ئەوەوە و بە ئاگاداریی خامنەیی و ڕەفسەنجانی فەرمانی پێ کراوە. بەرپرسانی ئێران بە توندی تێوەگلانی خۆیان ڕەتکردەوە. عەلی ئەکبەر ناتق نووری، سەرۆکی ئەوکاتی پەرلەمانی ئێران، بڕیارەکەی وەک سیاسی، ناڕاست و بێ بنەما ڕەتکردەوە. بڕیارەکە بووە ھۆی قەیرانێکی دیپلۆماسی لە نێوان حکوومەتەکانی ئێران و چەندین وڵاتی ئەورووپی، کە تا تشرینی دووەمی ١٩٩٧ی خایاند. تیرۆرکەرە تۆمەتبارکراوەکان، دارابی و ڕاحیل، لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە زیندان ئازاد کران و دیپۆرت کرانەوە بۆ وڵاتەکانی خۆیان.

ڕێبەری باڵا (١٩٨٩–٢٠٢٦)

ھەڵبژاردن وەک ڕێبەری باڵا

وتاری سەرەکی: ھەڵبژاردنی ڕێبەری باڵای ئێران لە ساڵی ١٩٨٩

لە ساڵی ١٩٨٩، ئایەتووڵڵا خومەینی ئایەتوڵڵا مونتەزەریی وەک جێنشینی سیاسیی خۆی لابرد، و لە جیاتیی ئەو پۆستەکەی دا بە خامنەیی. لەبەر ئەوەی خامنەیی نە مەرجەع بوو و نە ئایەتوڵڵا، ئەنجومەنی شارەزایان ناچار بوو دەستوور دەستکاری بکات بۆ ئەوەی پۆستی ڕێبەری باڵای نوێی ئێران پێ ببەخشێت (بڕیارێک کە لەلایەن چەندین ئایەتوڵڵای گەورەوە دژایەتی دەکرا). خامنەیی دوای مردنی خومەینی بە فەرمی جێگەی گرتەوە، دوای ئەوەی لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە وەک ڕێبەری باڵای بەوەکالەت ھەڵبژێردرا.

پێشنیازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی

سەرەتا، ھەندێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی شارەزایان بیرۆکەی ئەنجومەنێکی سەرکردایەتییان پێشنیار کرد. لیستی جۆراوجۆر پێشنیار کران، و خامنەیی لە ھەموویاندا ناوی ھەبوو. بۆ نموونە، ئەنجومەنێکی سێ کەسی پێکھاتوو لە عەلی مشکینی، عەبدولکەریم موسەوی ئەردەبیلی و خامنەیی پێشنیاز کرا بۆ ڕێبەرایەتیکردنی ئێران. بەپێی ڕەفسەنجانی، ئەو و خامنەیی دژی پێشنیازەکە بوون، لەکاتێکدا ئایەتوڵڵا حائیری شیرازی و ئایەتوڵڵا ئیبراھیم ئەمینی لایەنگری بوون. لایەنگرانی پێشنیازی ئەنجومەنەکە باوەڕیان وابوو کە بوونی ئەنجومەنێک یەکڕیزیی زیاتر لە کۆمەڵگادا دروست دەکات و تایبەتمەندیی ئەرێنیی زیاتر لە ئەنجومەنێکدا دەدۆزرێتەوە. لە بەرامبەردا، نەیارەکان باوەڕیان وابوو کە ڕێبەرێکی تاک کاراترە بەپێی ئەزموونەکانی ڕابردوو لە دۆسیەی ئەنجومەنی دادوەریدا.

ئیبراھیم ئەمینی پوختەی ھۆکارەکانی خستەڕوو کە لەلایەن ھەردوو لاوە پێشکەش کرابوون. بە وتەی ئەو، نەیارەکان پێشنیازەکەیان ڕەتکردەوە چونکە: ١) بەڵگە بۆ ویلایەتی فەقی تەنھا بۆ سەرپەرشتیی تاکێک ڕاست بوو، و ڕوون نەبوو کێ سەرپەرشتییەکە بەدەستەوە دەگرێت کاتێک ئەنجومەنێک ھەبێت. سەرپەرشتیی ئەنجومەنێک ڕەگی لە فەرموودە و فیقھی ئیسلامیدا نەبوو. ٢) ڕێکخراوەکانی پێشووی جۆری ئەنجومەن، وەک ئەنجومەنی پەخش و ئەنجومەنی باڵای دادوەری، لە پراکتیکدا سەرکەوتوو نەبوون، و ئەنجومەنی سەرکردایەتی بە ھۆکاری ھاوشێوە باش دەرناچێت. ٣) خەڵک ڕاھاتبوون بە ڕێبەرایەتیی تاکەکەسی، و ئەنجومەنێکی سەرکردەکان شتێکی نامۆ بوو بۆیان. ٤) ڕێبەرێکی تاک دەتوانێت یەکلاکەرەوەتر مامەڵە بکات لە کاتی بڕیارە ھەستیار و بنەڕەتییەکان و چارەسەرکردنی کێشە و قەیرانەکاندا.

لە لایەکی دیکەوە، لایەنگرانی پێشنیازەکە باوەڕیان وابوو کە: ١) لەو کاتەدا، ھیچ فەقیھێک یەکسان بە خومەینی یان تەنانەت دوو یان سێ ئاست نزمتر لەو نەبوو تا بتوانێت چاوەڕوانیی خەڵک جێبەجێ بکات. ٢) لە دۆخی ئەنجومەنێکی سەرکردایەتیدا، ئەندامەکان دەتوانن قەرەبووی یەکتر بکەنەوە ئەگەر ھەر یەکێکیان کەموکووڕیی ھەبێت لە بوارێکدا.

٤٥ ئەندام دژی پێشنیازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی دەنگیان دا لەکاتێکدا زیاتر لە ٢٠ کەس لایەنگری بوون، و پێشنیازەکە ڕەتکرایەوە. دوای ئەوەی ئەنجومەنەکە بیرۆکەی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی ڕەتکردەوە، خامنەیی بە دەنگی ٦٠ کەس لە کۆی ٧٤ ئەندامی ئامادەبوو بە ڕێبەر ھەڵبژێردرا، و ئایەتوڵڵای گەورە محەممەد ڕەزا گوڵپایەگانی ١٤ دەنگەکەی دیکەی بەدەست ھێنا. ھەرچەندە دواجار پۆستەکەی قبووڵ کرد، بەڵام خامنەیی ناڕەزایەتیی خۆی دەربڕی سەبارەت بە نەشیاویی خۆی، و وتی «کاندیدکردنی من دەبێت وا لە ھەموومان بکات خوێن بگریین»، و مشتومڕی لەگەڵ موجتەھیدەکانی ئەنجومەنەکە کرد.

پێوەرەکانی مەرجەع

لەبەر ئەوەی خامنەیی لەو کاتەدا مەرجەع نەبوو—کە دەستووری ئێران داوای دەکرد—وەک ڕێبەری باڵای کاتی دەستنیشان کرا. دواتر، دەستوور ھەموار کرایەوە بۆ لابردنی ئەو مەرجە، و ئەنجومەنی شارەزایان لە ٦ی ئابی ١٩٨٩ کۆبووەوە بۆ دووپاتکردنەوەی خامنەیی بە ٦٠ دەنگ لە کۆی ٦٤ ئامادەبوو. لە ٢٩ی نیسانی ١٩٨٩، لە وەڵامی نامەی ئایەتوڵڵا عەلی مشکینی، سەرۆکی لیژنەی بەرپرس لە پێداچوونەوەی دەستوور، کە پرسیاری تێڕوانینی خومەینی دەکرد سەبارەت بە پێوەرەکانی مەرجەع، خومەینی وتی: «لەسەرەتاوە، باوەڕم وابوو و پێداگریم دەکرد کە ھیچ پێویستییەک بە مەرجەکانی مەرجەعییەت (دەسەڵات لە فیقھدا) نییە. موجتەھیدێکی (فەقیھی ڕووناکبیر) بە تەقوا، کە لەلایەن ئەنجومەنی بەڕێزی شارەزایانەوە پەسەند کرابێت، کافییە».

لە ڤیدیۆیەکدا کە لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی ٢٠١٧–٢٠١٨ی ئێران دەرکەوت، خامنەیی لەبەردەم ئەنجومەنەکەدا دەبینرا کە دەیوت ئەو لە ڕووی ئایینییەوە شیاو نییە بۆ ئەوەی ببێتە ڕێبەری باڵا. خامنەیی، کە پلەکەی حوجەتولئیسلام بوو و مەرجەع نەبوو وەک ئەوەی دەستووری ئێران داوای دەکرد، وتی ئەو تەنھا دەبێتە «ڕێبەرێکی تەشریفاتی»، و لەلایەن ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانییەوە دڵنیا کرایەوە کە پۆستەکە «کاتی» دەبێت تا ئەنجامدانی ڕاپرسییەک، کە دیار بوو بۆ ساڵێک دواتر پلانی بۆ دانرابوو. دوای ڕاپرسیی دەستووری کە لە ٢٨ی تەممووزی ١٩٨٩ ئەنجام درا و مەرجی مەرجەعی لابرد، خامنەیی لە ٦ی ئاب بە فەرمی لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە وەک ڕێبەری باڵای ھەمیشەیی و فەرمی ھەڵبژێردرا.

لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٢، کازم حائیری دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی مەرجەع بەھۆی پیری و نەخۆشییەوە ڕاگەیاند. ئەمە بە یەکەم جار لە مێژوودا وەسف کرا کە مەرجەعێک دەستبەرداری پۆستەکەی بێت. ئەو داوای لە شوێنکەوتووانی کرد پەیڕەویی عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران بکەن وەک «باشترین کەس بۆ ڕێبەرایەتیی گەلەکەمان و لابردنی دەستدرێژیکاران».

ستراتیژیی سیاسی و فەلسەفە

سەردەمی خامنەیی جیاواز بوو لە سەردەمی پێش خۆی. ھەرچەندە، ئەو بەردەوام بوو لەسەر سیاسەتی خومەینی بۆ «ھاوسەنگکردنی گرووپێک بەرامبەر ئەوی تر، بۆ دڵنیابوون لەوەی ھیچ لایەنێک ھێزی زۆر بەدەست نەھێنێت». بەھۆی نەبوونی کاریزما و پێگەی ئایینیی خومەینی، ئەو تۆڕی کەسیی پەرەپێدابوو، سەرەتا لەناو ھێزە چەکدارەکان و پاشان لەناو پیاوانی ئایینی، لەکاتێکدا بەڕێوەبردنی بونیادە سەرەکییەکان و حەوزەکانی قوم و مەشھەدی دەکرد. دوای سێ دەیە لە بوون بە ڕێبەری باڵا، خامنەیی توانی زۆرێک لە دڵسۆزانی لە سەرانسەری دامەزراوە سەرەکییەکانی ئێران دابنێت، «دروستکردنی سیستەمێک کە خزمەتی دەکات و دەیپارێزێت». پیاوی ئایینیی پێشوو مەھدی خەلەجی و سەعید گوڵکار، سیستەمەکەی خامنەیییان بە دروستکردنی «پەیکەرێکی ھاوتەریب» بۆ ھەر یەکێک لە دامەزراوەکانی وڵات (سوپا، دەزگا ھەواڵگرییەکان، ھتد) وەسف کرد بۆ ئەوەی ئەو دامەزراوانە بە لاوازی بھێڵێتەوە.

بەپێی وەلی نەسر لە قوتابخانەی جۆنز ھۆپکینز بۆ خوێندنی پێشکەوتووی نێونەتەوەیی، «[خامنەیی] زۆرێک لە دەسەڵاتەکانی سەرۆکایەتیی لەگەڵ خۆیدا برد و نووسینگەی ڕێبەری باڵای کردە سەرپەرشتیاری ھەموو شتێکی گۆڕەپانی سیاسیی ئێران». بە بڕوای نەسر، خامنەیی «جۆرێکی نامۆ لە دیکتاتۆر» بوو. بەرپرسانی ژێر دەستی خامنەیی کاریگەرییان ھەبوو لەسەر دەسەڵاتە جیاوازەکانی وڵات، و ھەندێک جار دەمەقاڵێی نێوان دامەزراوەکان، لەوانە «پەرلەمان، سەرۆکایەتی، دەسەڵاتی دادوەری، سوپای پاسداران، سوپا، دەزگا ھەواڵگرییەکان، دەزگاکانی پۆلیس، نوخبەی ئایینی، پێشنوێژانی ھەینی و بەشێکی زۆری میدیاکان»، ھەروەھا جۆرەھا «دامەزراوەی ناحکوومی، ڕێکخراو، ئەنجومەن، حەوزە و گرووپە بازرگانییەکان».

خامنەیی فەرمانی دەردەکرد و بڕیاری کۆتایی دەدا لەسەر ئابووری، ژینگە، سیاسەتی دەرەوە و ھەموو شتێکی تر لە ئێران. خامنەیی بە بەردەوامی لەگەڵ سەرۆککۆمار، ئەندامانی کابینە، سەرۆک و بەرپرسانی دەسەڵاتی دادوەری، پەرلەمانتاران و ئەوانی تر کۆدەبووەوە و پێی دەوتن چی بکەن. ھەروەھا خامنەیی دامەزراندنەکانی کابینەی سەرۆکایەتیی دەردەکرد و دەیگەڕاندنەوە. خامنەیی لەگەڵ میوانە بیانییەکان کۆدەبووەوە، بەڵام سەفەری نێونەتەوەیی نەدەکرد؛ ھەر کەسێک بیویستایە بیبینێت دەبوایە سەفەری بکردایە بۆ ئێران. جگە لە کاتەکەی لە نەجەف وەک خوێندکار، خامنەیی لە ماوەی سەرۆکایەتیدا سەفەری لیبیای کردووە.

لە وتارەکانیدا، خامنەیی بە بەردەوامی ئاماژەی بە زۆرێک لە بابەتە ئاشناکانی شۆڕشی ١٩٧٩ دەکرد: دادپەروەری، سەربەخۆیی، خۆبژێوی، حکوومەتی ئیسلامی و دژایەتیی توند بەرامبەر ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکان، لەکاتێکدا بە دەگمەن باسی لە ئایدیالە شۆڕشگێڕییەکانی دیکەی وەک دیموکراسی و شەفافییەتی زیاتری حکوومەت دەکرد. بەپێی کەریم سەجادپور لە دامەزراوەی کارنێگی بۆ ئاشتیی نێونەتەوەیی، خامنەیی «بەرەنگاری ھەوڵەکانی ڕەفسەنجانی بووەوە بۆ دۆزینەوەی شێوازێکی ژیان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان، ھەروەھا ھیواکانی خاتەمی بۆ دەوڵەتێکی ئیسلامیی دیموکراتیتر، و مەیلی ئەحمەدی نەژاد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاشکاوانە».

کەرتی تایبەتکردنی کارگە دەوڵەتییەکان

لە ساڵی ٢٠٠٧، خامنەیی داوای کەرتی تایبەتکردنی کۆمپانیا دەوڵەتییەکانی کرد، لەوانە کۆمپانیای تەلەفۆن، سێ بانک و دەیان پڕۆژەی بچووکی نەوت و پترۆکیمیایی. دوای چەند مانگێک، لە کۆبوونەوەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا لەگەڵ سەرۆککۆماری ئەوکات مەحموود ئەحمەدی نەژاد و وەزیرانی کابینەکەی، پیاوانی ئایینیی گرنگ، سەرۆکی پەرلەمان و پارێزگارەکان، سەرۆکانی پەخشی دەوڵەت و ژووری بازرگانیی ئێران، خامنەیی فەرمانی کرد: «ھەندێک یاسا تێپەڕێنن، ھەندێک بازرگانی بفرۆشن، و لەم بارەیەوە خێرا بن». خامنەیی ھۆشداریدا کە «ئەوانەی دژایەتیی ئەم سیاسەتانە دەکەن ئەوانەن کە بەرژەوەندی و کاریگەریی خۆیان لەدەست دەدەن».

مشتومڕ سەبارەت بە پێگەی ئایەتوڵڵای گەورە

لە ساڵی ١٩٩٤، دوای مردنی ئایەتوڵڵای گەورە محەممەد عەلی ئەراکی، کۆمەڵەی مامۆستایانی حەوزەی قوم خامنەیی وەک مەرجەعێکی نوێ ڕاگەیاند؛ بەڵام، چەندین ئایەتوڵڵا ڕەتیانکردەوە دان بەوەدا بنێن. ھەندێک لەو پیاوە ئایینییە ناڕازییانە بریتی بوون لە محەممەد شیرازی، حوسێن عەلی مونتەزەری، حەسەن تەباتەبایی قومی، و یەعسوبەدین ڕەستگار جویباری. لە ساڵی ١٩٩٧، بۆ نموونە، مونتەزەری «گومانی خستە سەر دەسەڵاتەکانی ڕێبەر» و لە ئەنجامدا بەھۆی لێدوانەکانییەوە بە داخستنی خوێندنگە ئایینییەکەی، ھێرشکردنە سەر نووسینگەکەی لە قوم، و ماوەیەک دەستبەسەرکردنی لە ماڵەوە سزا درا.

تیرۆرکردن

وتاری سەرەکی: تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی

لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە میانەی زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بەرفراوانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران وەک بەشێک لە ئۆپەراسیۆنی «تووڕەییی داستان»، بەرپرسێکی ئیسرائیلیی نەناسراو بانگەشەی ئەوەی کرد کە تەرمی خامنەیی دۆزراوەتەوە. چەند کاتژمێرێک پێشتر، عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، ڕای گەیاند کە خامنەیی و مەسعوود پزیشکیانی سەرۆککۆمار «تا ئەو جێیەی من ئاگادارم» لە ژیاندان. دواتر لە ھەمان ڕۆژدا، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە «ترووس سۆشیاڵ» نووسی کە خامنەیی کوژراوە. تەلەڤیزیۆنی دەوڵەتیی ئێران دواتر لە دەوروبەری کاتژمێر ٥ی بەیانی بە کاتی ئێران، چەند کاتژمێرێک دوای ڕاگەیاندنەکەی ترەمپ، مردنەکەی، لەگەڵ کچەکەی، زاواکەی، بووکەکەی و نەوەکەیدا پشتڕاست کردەوە. ڕاپۆرت کراوە کە خامنەیی لەکاتێکدا لە نووسینگەکەیدا بووە، کوژراوە. بەدوای مردنی خامنەییدا، حکوومەت ٤٠ ڕۆژ ماتەمینیی ڕاگەیاند.