شانشینی ماد

ئەم وتارە سەبارەت بە شانشینە ڕامیارییەکە نووسراوە. بۆ خەڵکەکە، بڕوانە ماد.

شانشینی ماد
دامەزران	٦٧٨ پێش زایین
ئایین	Ancient Iranian religion
بەشداربووە لە	Siege of the Pasargadae Hill
ناونراوە لەدوای	ماد
کیشوەر	ئاسیا
پایتەخت	ئەکباتانا
شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت	پاشایەتی
لە دوای	ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی
زمانەکان	زمانی مادی
کۆتاییھاتن	٥٥٠ پێش زایین
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

سنووری دەسەڵاتی شانشینی ماد

ماد (فارسی کۆن: 𐎶𐎠𐎭، مادا؛ یۆنانی: Μηδία مێدیا؛ زمانی ئەکەدی: Mādāya) یەکەیەکی ڕامیاری کوردی بوو، ناوەندەکەی لە ھەگمەتانە بوو کە لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین تا ناوەڕاستی سەدەی شەشەمی پێش زایین بوونی ھەبووە و وادادەنرێت زاڵ بووبێت بەسەر بەشێکی بەرچاوی پلێتی ئێرانی، پێش ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی. دەستێوەردانی زۆرجاری ئاشوورییەکان لە ناوچەی زاگرۆس بووە ھۆی ئەوەی پرۆسەی یەکخستنی ھۆزەکانی ماد بەڕێوە بچێت. تا ساڵی ٦١٢ پێش زایین، مادەکان ئەوەندە بەھێز بوون کە بتوانن ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور کە لە دابەزیندا بوو، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان بڕوخێنن؛ بەڵام زانستی ھاوچەرخ گومانیان ھەیە لە بوونی شانشینی یان دەوڵەتێکی یەکگرتووی ماد، لانیکەم بۆ زۆربەی سەدەی حەوتەمی پێش زایین.

سەرەڕای ئەوەی کە مادەکان توانیان شانشینییەکی بەھێز پێکبھێنن کە لە باکووری میزۆپۆتامیا تا باختر درێژدەبێتەوە، بەڵام زانیارییەکی کەم ھەیە دەربارەی، چونکە ھیچ نووسراوێک یان سکەیەک نەدۆزراوەتەوە کە ڕۆشنایی بخاتە سەر مێژوو یان کۆمەڵگاکەیان.

سەرچاوە مێژووییەکان

سەرچاوە دەقییەکان

نەک تەنھا لە ماوەی سەردەمی نوێی ئاشووری لە سەدەکانی ٩ بۆ ٧ی پێش زایین، بەڵکوو بۆ سەردەمەکانی دواتری نوێی بابلی و سەرەتای فارسی، سەرچاوەکان دیدێکی دەرەکی بۆ مادەکان نیشان دەدەن. تەنانەت یەک سەرچاوەی مادی نییە کە گوزارشت لە دیدێکی ماد لەسەر مێژووی خۆیان بکات. سەرچاوە دەقییە بەردەستەکان دەربارەی مادە بە پلەی یەکەم لە دەقە ھاوچەرخە ئاشووری و بابلییەکان پێکھاتوون، ھەروەھا نەخشەبەردینی بێستوونی فارسی، بەرھەمەکانی نووسەرە یۆنانییەکانی دواتر وەک ھێرۆدۆت و کتێسیاس، و ھەندێک دەقی پەرتووکی پیرۆز. پێش دۆزینەوە شوێنەوارییەکانی شوێنەوارە ئاشووری و بابلییەکان و ئەرشیفە بزمارییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩دا، مێژووی شارستانییەتەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیک پێش ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی تەنھا پشتی بە سەرچاوە کلاسیکی و پەرتووکی پیرۆزەکان دەبەست. زانیاری دەربارەی مادەکان، ھەروەھا دەربارەی ئاشوورییەکان و بابلییەکان، لە بەرھەمەکانی نووسەرە کلاسیکییەکان وەک ھێرۆدۆت و جێنشینەکانیان وەرگیراوە. ئەوان زانیارییان لە بازنە زانستییەکانی ناو ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی کۆکردووەتەوە، بەڵام ئەم زانیارییانە نە ڕاستەوخۆ و نە ھاوچەرخ بوون، و نە لەسەر بنەمای ئەرشیفی پتەو یان کەرەستەی مێژوویی بوون. ئەگەرچی ھیچ سەرچاوەیەکی دەقی ھاوچەرخ لە مادەدا نەدۆزراوەتەوە، بەڵام ئەو زانیارییانەی لە سەرچاوە ئاشووری و بابلییەکاندا بەردەستن تا ڕادەیەکی زۆر پەیوەندیدارن.

وێنەی جیھان بەپێی ھێرۆدۆت، سەدەی ٥ی پێش زایین

بەھۆی نەبوونی تۆمارە نووسراوەکان لە مادی پێش ھەخامەنشی و، تا ئەم دواییانەش، نەبوونی بەڵگەی شوێنەواری، «لۆگۆسی مادی»ی مێژوونووسی یۆنانی ھێرۆدۆت بۆ ماوەیەکی درێژ گێڕانەوەی مێژوویی سەرەکی و بە گشتی وەرگیراوی مادە دێرینەکان بوو. لە گێڕانەوەکەیدا لە یەکەم پەرتووکی «مێژووەکان»یدا، ھێرۆدۆت شوێنپێی گەشەسەندنی دەوڵەتێکی مادی یەکگرتوو یان ئیمپراتۆریەتێک دەگرێت کە پایتەختێکی گەورەی لە ئەکباتانا ھەبووە و مەودای جوگرافییەکەی تا ڕۆژاوا تا ڕووباری ھالیس لە ناوەڕاستی تورکیا بووە. ئەگەرچی ئەوەی وەسفی دەکات چەندین سەدە پێشتر ڕوویداوە و پێدەچێت پشتی بە گێڕانەوە زارەکییە جێی متمانە نەبووەکان بەستبێت، بەڵام وەسفەکەی تا ڕادەیەک دەتوانرێت لەگەڵ سەرچاوە ئاشووری و بابلییەکاندا بگونجێنرێت. مێژوونووسی یۆنانی کتێسیاس وەک پزیشک لە خزمەت پاشای ھەخامەنشی ئەردەشێری سێیەم کاری کردووە و لە کارەکەیدا بە ناوی «پێرسیکا» دەربارەی ئاشوور، ماد و ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی نووسیوە، کە لە ٢٣ کتێب پێکھاتووە و وا دادەنرێت لەسەر بنەمای ئەرشیفی شاھانەی فارسی بێت. سەرەڕای ڕەخنەیەکی توند لە ھێرۆدۆت و تۆمەتبارکردنی بە وتنی چەندین درۆ، کتێسیاس شوێن ھێرۆدۆت دەکەوێت و ھەروەھا باس لە ماوەیەکی درێژ دەکات کە تێیدا مادەکان فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆریەتێکی بەرفراوانیان کردووە. ئەوەی لە بەرھەمەکەی ماوەتەوە پڕە لە چیرۆکی ڕۆمانسی، حەکایەتی سەیر، قسەوباسی دەربار، و لیستگەلێک کە متمانەپێکردنیان جێی گومانە کە وای لە کتێسیاس کردووە ببێتە یەکێک لەو کەمترین نووسەرە دێرینانەی کە زۆر جێی متمانە نین. بەڵام ھەندێکی تر بە سەرچاوەیەکی گرنگیان زانیوە.

نەخشەبەردینە شاھانە ئاشوورییەکان، کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی شەلمانەسەر تا ئەسەرحەدۆن (نزیکەی ٨٥٠-٦٧٠ پێش زایین)، گرنگترین کۆمەڵە زانیاری مێژوویی دەربارەی مادەکان لەخۆدەگرن. گێڕانەوەکەی ھێرۆدۆت کە باس لە ماوەی پێش پاشای ماد کەیخەسرەو دەکات، تا ڕادەیەکی زۆر لە بەرژەوەندی تۆمارە ھاوچەرخە ئاشوورییەکان وەدەرنراوە. ئەو سەرچاوە ئاشوورییانەی زانیاری لەسەر مادەکان دەدەن ھەرگیز باس لە دەوڵەتێکی مادی یەکگرتوو ناکەن. لەبری ئەوە، ئەم سەرچاوانە ئاماژە بە دیمەنێکی سیاسی پارچەپارچە دەکەن کە لە قەوارەی بچووک پێکھاتووە و لەلایەن گەورە پیاوانی جۆراوجۆری شارەکانەوە سەرپەرشتی دەکرێن. لەکاتێکدا زانایان پێشنیاری پەیوەندییان کردووە لە نێوان ھەندێک کەسایەتی لەم ناوەندەدا و ئەو ناوانەی لە سەرچاوە کلاسیکییەکاندا ئاماژەیان پێکراوە، ھەموو ناسینەوەکان کە لەسەر بنەمای لێکچوونی ناوەکانن جێی گومانن. سەرچاوە ئاشوورییەکان تەنھا وێنەیەکی ڕوون تا نزیکەی ٦٥٠ی پێش زایین دەخەنە ڕوو. بۆ ماوەی دواتر، بۆشایییەک لە چەندایەتی و جۆری سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ھەیە. بەڵگەی مێژوویی بۆ دەوڵەتێکی مادی یەکگرتوو تەنھا زۆر درەنگ لەو ماوەیەدا دەردەکەوێت، کاتێک لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین مادەکان دووبارە لە سەرچاوە بابلییەکاندا بە سەرکردایەتی کەیخەسرەو دەردەکەونەوە. دوای ئەم ڕووداوە، مادەکان جارێکی تر لە مێژوو دوور دەکەونەوە تا ساڵی ٥٥٠ی پێش زایین کاتێک کورووشی دووەمی پاشای فارس شکستی بە ئەژدەھاکی پاشای مادی ھێنا تا ببێتە باڵاترین کەسایەتی سیاسی لە ئێراندا. مێژووی ماوەی نزیکەی ٦٥٠–٥٥٠ی پێش زایین — کە دیارە لووتکەی دەسەڵاتی مادە — بە خراپی تێگەیشتراو ماوەتەوە. لەکاتێکدا سەرچاوە یۆنانییە کلاسیکییەکان بانگەشەی بوونی ئیمپراتۆریەتێکی مادی لەم ماوەیەدا دەکەن، بەڵگەی بەرجەستە کە پشتگیری لە بوونی ئیمپراتۆریەتێکی لەو شێوەیە بکات ھێشتا نەدۆزراوەتەوە و سەرچاوە ھاوچەرخەکانی ئەم ماوەیە بە دەگمەن ئاماژە بە مادەکان دەکەن.

سەرچاوە شوێنەوارییەکان

سەردەمی مادی یەکێکە لەو سەردەمانەی کە کەمترین تێگەیشتنی لەسەرە لە شوێنەوارناسیی ئێرانی، و جوگرافیای ماد تا ڕادەیەکی زۆر بە نادیاری ماوەتەوە. ھەر ھەوڵێک بۆ ناسینەوەی توخمە جیاکەرەوەکانی کولتووری ماددی مادی لە سەردەمی ئاسنی سێیەم (نزیکەی ٨٠٠-٥٥٠ پێش زایین) لە ناوچەی ڕۆژاوای ئێراندا بە پلەی یەکەم سەرنج دەخاتە سەر شوێنەکانی نزیک پایتەختی دێرینی ماد، ئەکباتانا (ھەمەدانی مۆدێرن). جگە لەوەش، نەبوونی ڕوونی لە تۆمارە شوێنەوارییەکاندا وا دەکات دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا ھەندێک کەرەستەی شوێنەواری دەبێت بۆ کولتووری مادی یان ھەخامەنشی بگەڕێندرێنەوە، ببێتە کارێکی قورس. چالاکیی شوێنەواری مۆدێرن لە ناوچەی ناوەندی مادی دێرین بە تایبەتی لە ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٧٠دا چڕ و پڕ و بەبەھرە بوو، بە ھەڵکۆڵین لە گۆدین تەپە، تەپە نووشی گیان، و بابا گیان. جگە لەوەش، لە ناوچەی ھاوسێی شانشینی دێرینی ماننا، ھەڵکۆڵینەکان لە حەسەنلو و زیوییەش ئەنجامی بەرھەمداریان ھەبوو. چالاکییە شوێنەوارییەکان دەریانخستووە کە لە ماوەی سەدەکانی ٨ و ٧ی پێش زایین، شوێنە مادەکان گەشەیەکی بەرچاویان بەخۆوە بینیوە بەڵام لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٦ی پێش زایین چۆڵکراون، کە ئەمەش ئەو ماوەیەیە کە وا دادەنرێت لووتکەی گەشەسەندنی ئیمپراتۆریەتیی مادی گریمانەکراو بێت.

قۆناغی نووشی گیانی یەکەم، بە مێژوویەکی نزیکەی ٧٥٠–٦٠٠ پێش زایین، زنجیرەیەک لە چەند بینایەکی لە شوێنەکەدا دەرخست. «بینای ناوەندی» لە سەرەتای ئەم قۆناغەدا دروست کراوە، لە سەدەی ٨ی پێش زایین، لە کاتێکدا «قەڵا» و «بینای ڕۆژاوا»، کە ئەمەی دواییان ھۆڵێکی ستوونداری سەرنجڕاکێشی تێدابوو، بەدرێژایی سەدەی ٧ی پێش زایین بۆ شوێنەکە زیاد کران. ئەم بینا گشتییانە دواتر وازیان لێ ھێنرا، و لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٦ی پێش زایین، شوێنەکە لەلایەن دانیشتووانێکی کەمتر ڕێکخراوەوە داگیرکرا. لە یەکێک لە ڕاپۆرتەکانیاندا، ھەڵکۆڵەران دەیڤید سترۆناک و مایکڵ ڕۆف گریمانەی ئەوەیان کردووە کە ڕووخانی ئاشوور و تێکچوونی وردە وردەی دەسەڵاتی سکیتییەکان ڕەنگە کاریگەرییان ھەبووبێت لەسەر وازلێھێنانی قەڵا جۆراوجۆرەکان، بەتایبەتی ئەوانەی لە نزیک ناوەندی خاکی ماد ھەڵکەوتوون. لە ڕاپۆرتێکی تریشدا، پێشنیار کراوە کە بینا جۆراوجۆرەکان بە شێوازی جیاواز لەو ماوەیەدا وازیان لێ ھێنراوە کە دەسەڵاتی مادی ھێشتا لە بەرزبوونەوەدا بووە. ئاستی دووەمی گۆدین تەپە، کە لەلایەن تی. کایلەر یۆنگ و لویس لیڤینەوە ھەڵکۆڵراوە، پێکھاتەی تەلارسازی ھاوشێوەی نووشی گیانی یەکەمی تێدایە و گێڕانەوەیەکی ھاوشێوە دەخاتە ڕوو: گەشەکردنی پێشکەوتووی بینا گشتییەکان لە ماوەی قۆناغەکانی ١ بۆ ٤، و دواتر ماوەیەکی «وازلێھێنانی ئاشتییانە» و «داگیرکاریی نایاسایی» لە قۆناغی ٥دا. چیرۆکێکی ھاوشێوە لەلایەن ئەنجامەکانی ھەڵکۆڵینەکان لە بابا گیانیش دەگێڕدرێتەوە، ھەرچەندە ھەڵکۆڵەرەکە پشتگیری لە کرۆنۆلۆژیایەکی بەرزتر دەکات بە گەشەسەندنی قۆناغی سێیەم لە سەدەکانی ٩–٨ و داگیرکاری ناڕێک لە سەدەی ٧دا، بە پلەی یەکەم لەبەر ھۆکارە مێژووییەکان (ھێرشە گریمانەکراوەکانی ئاشووری و سکیتییەکان). لە ھەر بارێکدا بێت، وا دیارە شوێنەکە لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٦ی پێش زایین بە تەواوی وازی لێ ھێنراوە.

گەشەسەندنی شوێنەواری لە ماننا وا دیارە ڕێک وەک ئەوەی ماد بووە: نیشتەجێبوونی گەشەسەندوو لەگەڵ بینا گشتییەکان لە نیوەی دووەمی سەدەی ٨ی پێش زایین و بەدرێژایی سەدەی ٧ی پێش زایین، دواتر ماوەیەکی داگیرکاری ناڕێک لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٦ی پێش زایین. وێنەیەکی لەو شێوەیە لەگەڵ سەرلەنوێ بنیادنانەوەی ئیمپراتۆریەتیی مادی لەسەر بنەمای مێژوونووسە کلاسیکییەکان یەکناگرێتەوە. مێژوونووس ماریۆ لیڤێرانی دەڵێت کە بەڵگە شوێنەوارییەکان لەم شوێنە مادانە بە باشی لەگەڵ بەڵگەکان لە سەرچاوە میزۆپۆتامییەکان دەگونجێن. ھەندێک زانا پێشنیار دەکەن کە وازلێھێنانی تەپە نووشی گیان و شوێنەکانی تری باکووری ڕۆژاوای ئێران ڕەنگە پەیوەندی بە ناوەندیکردنی دەسەڵات لە ئەکباتانادا ھەبێت. لەم چوارچێوەیەدا، تێبینییەکەی ھێرۆدۆت دەربارەی ئەوەی دیاکۆ خانەدانەکانی مادی ناچار کردووە شارە بچووکەکانیان جێبھێڵن بۆ ئەوەی لە نزیک پایتەخت بژین، دەبێتە جێی سەرنج. سیناریۆیەک دەکرێت پێشنیاری ئەوە بکات کە تەپە نووشی گیان لە دەوروبەری ساڵی ٥٥٠ی پێش زایین داخستنی فەرمی بەخۆوە بینیوە، و داگیرکاری نا فەرمی یان نایاسایی تا نزیکەی ٥٠٠ی پێش زایین بەردەوام بووە. مێژوو دیاریکردنە پێداچوونەوەپێکراوەکە بەو مانایەیە کە تەپە نووشی گیان و ئەگەری ھەیە شوێنەکانی تری سەردەمی ئاسنی سێیەم داگیرکاری فەرمییان پاراستووە تا سەرەتای سەردەمی ھەخامەنشی. ئەگەر ئەمە وابێت، ئەوا ھیچ پچڕانێک لە داگیرکردنی شوێنە مادەکان لە نێوان ساڵانی ٦٠٠ بۆ ٥٥٠ی پێش زایین نابێت، وەک ئەوەی ھەندێک زانا پێشنیاری دەکەن، کە بە واتای تێکچوونی دەسەڵاتی ناوەندی لەم ماوەیەدا دێت. بەپێی وتەی ستیوارت بڕاون، سەرھەڵدانی باڵادەستیی فارس ڕەنگە ھۆکارێکی بەشداربوو بووبێت لە وازلێھێنانی شوێنە جۆراوجۆرە مادەکان، لەوانەش گۆدین تەپە.

نەخشەی ماد، لە ١٨٣٩

چەندین شوێنی ھەڵکۆڵراو وەک گۆدین تەپە، تەپە نووشی گیان، مووش تەپە، گونەسپان، بابا گیان و تەپە ئۆزبەکی، ھاوبەشییەکی بەرچاو لە تەلارسازی، سیرامیک و دۆزراوە بچووکەکاندا نیشان دەدەن کە دەکرێت وەک مادی دابنرێن. نیشتەجێبوونی مادی دەتوانرێت وەک نیشتەجێبوونی پەرشوبڵاو کورت بکرێتەوە لەگەڵ گرێی قەڵاکراو کە کۆنتڕۆڵی دەشتە گەورەکان، دۆڵ و ڕێڕەوەکانیان دەکرد. گەورەترین شوێنە ناسراوەکان لە ماددا تەنھا ٣–٤ ھێکتار دەبن، کە قەبارەی گوندە بچووکەکانە. جێی سەرنجە، تەلارسازییە گەورەکان کە لە زۆر شوێنی مادی دۆزراونەتەوە وا دیار نییە لە نێو نیشتەجێبوونە گەورەکاندا یەکخرابن. قورسە ئەم وێنە شوێنەوارییە لەگەڵ سیستەمی «سەرکردەی شارەکان» کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە، بگونجێنرێت. پایتەختی ماد، ئەکباتانا، شوێنێکی زۆر سەرنجڕاکێشە بۆ توێژینەوەی شوێنەواری، بەڵام ھەڵکۆڵینەکان تا ئێستا پاشماوەکانی سەر بە سەردەمی ساسانییان دەرخستووە. شارە پایتەختە سەرەتایییەکەی ئەکباتانا تەنھا لەژێر خاک نێژراوە یان بەھۆی داگیرکارییە بەرچاوەکانی دواتری شوێنەکە تێکدراوە. ناسینەوەی شوێنە مادەکان لە دەرەوەی ئێران کارێکی سەختە، بەڵام ھەندێک تایبەتمەندی سیرامیکی و تەلارسازی ڕەنگە ئاماژە بە بوونی مادی پەرشوبڵاو بکەن یان لانیکەم ھەندێک کاریگەری لە شوێنەکانی وەک نۆر ئارماڤیر و ئارینبێرد لە ئەرمەنستان، ئاڵتنتەپە، وان و تیلە ھۆیۆک لە باکووری کوردستان، قزقاپان و تەپە گوبە لە باشووری کوردستان و ئولوغ تەپە لە تورکمانستان. دۆزراوە شوێنەوارییەکان لە شوێنەواری ئورارتیی ئێرێبونی، لە ئەرمەنستان، دەریانخستووە کە ھۆڵێکی ستووندار کە سەرەتا بۆ سەردەمی ھەخامەنشی مێژوو کرابوو، ئێستا پێدەچێت لە کۆتایی سەدەی ٧دا دروست کرابێت. ئەمە ئەو ماوەیەیە کە بەدوای ڕووخانی ئاشووردا دێت، کاتێک بەپێی ھێرۆدۆت مادەکان دەستیان بە فراوانخوازییەکانیان بەرەو باکوور کردبوو. ھۆڵێکی ستوونداری ھاوشێوە لە ئاڵتنتەپە، لە ڕۆژھەڵاتی تورکیا، ڕەنگە مێژووەکەی بۆ ئەم ماوەیە بگەڕێتەوە. بڵاوبوونەوەی شێوازی ھۆڵی ستووندار پێش سەرھەڵدانی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی، پێشنیاری جۆرێک لە بوونی مادی یان کاریگەرییان لە ناوچە ھاوسێکاندا دەکات لە کۆتایی سەدەی ٧ و سەرەتای سەدەی ٦ی پێش زایین. بەڵگەی ھەڵکۆڵین و ڕووپێوییەکانی دوایی، ئاماژە بەوە دەکەن کە نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی لە ماددا لە دوای کۆتایی سەدەی ٧ی پێش زایین بەردەوام بووە. وا دیارە دروستکردنی بینا گەورەکان لە شوێنە جۆراوجۆرەکان بەردەوام بووە، و شێوازێکی سەرەتایی پارە دیارە لە ناوەندی ماددا لە دەوروبەری ساڵی ٦٠٠ی پێش زایین لە بەکارھێناندا بووە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئیمپراتۆریەتیی مادی ھێشتا ڕاستییەکی شوێنەواری بەرجەستە نییە، و مێژووەکەی تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر بنەمای زانیارییەکانی ھێرۆدۆت و دەقەکانی تری ژێر کاریگەری ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی ئەو دامەزراوە.

مێژوو

ھەڵمەتەکانی ئاشووری لە ماددا

نەخشەی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ

لە کۆتاییی ھەزارەی دووەمی پێش زایین، ھۆزە مادەکان دەستیان کرد بە نیشتەجێبوون لە خاکی مادی ئاییندە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. لە سەدەی ٩ی پێش زایینەوە، ئاشوورییەکان بە بەردەوامی ھێرشیان دەکردە سەر و ناوچەکانی کوردستانیان تاڵان دەکرد، کە لەو کاتەدا چەندین میرنشینی بچووکی تێدا بوو. یەکەم ئاماژە بە مادەکان لە دەقە ئاشوورییەکاندا بۆ ساڵی ٨٣٤ی پێش زایین دەگەڕێتەوە کاتێک پاشای ئاشووری شەلمەنسەری سێیەم (فەرمانڕەوایی ٨٥٨–٨٢٤ پێش زایین) لە ھەڵمەتێکی سەربازی گەڕایەوە و بە ناو خاکی ماددا لە دەشتی ھەمەدان تێپەڕی. مادەکان چەندین قەوارەی بچووکیان لەژێر دەستی سەرۆک ھۆزەکاندا پێکھێنا، و سەرەڕای ملکەچکردنی چەندین سەرۆکی مادی، پاشاکانی ئاشوور ھەرگیز تەواوی مادیان داگیر نەکرد. لە ساڵی ٨١٥ی پێش زایین، شەمشی ئادادی پێنجەم (فەرمانڕەوایی ٨٢٣–٨١١ پێش زایین) بەرەو ساگبیتا، «شاری شاھانە»ی ھاناشیروکای سەرۆکی مادی ڕۆیشت و داگیری کرد. بەپێی نەخشەبەردینە ئاشوورییەکە، ٢٣٠٠ مادی کوژران و ساگبیتا لەگەڵ ١٢٠٠ نیشتەجێبووانی دەوروبەری وێران کران. ئەم ھەڵمەتە گرنگ بوو چونکە لەو کاتەوە ئاشوور سەرانەی بەردەوامی بەسەر ھۆزە مادییەکاندا لە ئەسپ، مەڕوومالات و بەرھەمە دەستییەکان سەپاند. ئاشوورییەکان ئێستا ئاراستەی سەرەکی ھێرشەکانیان بۆ سەر ماد گۆڕی، کە تا ڕادەیەک لەژێر کاریگەری ڕووداوەکانی دەوروبەری دەریاچەی ورمێدا بوو، کە لەوێ تا کۆتایی سەدەی ٩ی پێش زایین، ئورارتییەکان کەنارەکانی ڕۆژاوا و باشووری دەریاچەی ورمێیان داگیرکردبوو و دەستیان کردبوو بە پێشڕەوی بەرەو ماننا. ئاشوور نەیتوانی پێشڕەوییەکانی ئورارتییەکان بوەستێنێت و وردە وردە بوو بە ھاوپەیمانی ماننا لە ململانێیدا دژی ئورارتوو. ئاشوورییەکان نەیانتوانی سەرکەوتن لە شەش ھەڵمەتدا (لە ساڵانی ٨٠٩، ٨٠٠، ٧٩٩، ٧٩٣، ٧٩٢ و ٧٨٨ی پێش زایین) بەدەستبھێنن کە لەلایەن ئاداد نیراریی سێیەم (فەرمانڕەوایی ٨١٠–٧٨١ پێش زایین) دژی مادەکان ئەنجامدرا، و دواتر قەیرانێکی سیاسی درێژخایەن لە ئاشوور دەستی پێکرد. دواتر، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی تیغلات پیلەسەری سێیەم (فەرمانڕەوایی ٧٤٥–٧٢٨ پێش زایین)، ئاشوور دەستی کرد بە ڕێکخستنی پارێزگاکان لە زەوییە داگیرکراوەکاندا، بەمەش سەرچاوەیەکی بەردەوامی داھاتی مسۆگەر کرد و بنکەیەکی بۆ داگیرکارییە خاکیەکانی زیاتر دابین کرد. سنوورەکانی ئاشوور لە مادی ڕەسەن نزیک بوونەوە کاتێک لە ساڵی ٧٤٤ی پێش زایین، ئاشوورییەکان جگە لە پارێزگای زاموا کە پێشتر دامەزرابوو، دوو پارێزگای تریان بە ناوەکانی بیت ھامبان و پارسوا دروست کرد، کە لەوێدا پارێزگار و سەربازگەیان دانا. لە ھەمان ساڵدا، ئاشوورییەکان سەرانەیان لە مادەکان و مانناییەکان وەرگرت، و لە ساڵی ٧٣٧ی پێش زایین، تیغلات پیلەسەر ھێرشی کردە سەر ماد، گەیشتە ناوچە دوورەدەستەکانی و داوای سەرانەی لە «گەورە پیاوانی شارەکان»ی مادەکان کرد تا دەگاتە دەشتی خوێ و کێوی بیکنی. لە گێڕانەوەی ئەم ھەڵمەتەدا، تیغلات پیلەسەر ئاماژە بە «پارێزگاکانی مادە بەھێزەکان» دەکات و بانگەشەی ئەوە دەکات کە ٦٥٠٠ کەسی لە باکووری ڕۆژاوای ئێرانەوە بۆ سووریا و فینیقیا ڕاگواستووە.

لە سەردەمی سارگۆنی دووەم (فەرمانڕەوایی ٧٢٢–٧٠٥ پێش زایین)، بوونی ئاشووری لە ماددا گەیشتە لووتکە. سارگۆن ئامانجی ئەوە بوو کۆنتڕۆڵێکی ئیداریی ڕاستەوخۆ بەسەر ئەم ناوچە دوورەدەستانەدا بسەپێنێت، ئەمەش بە پەیڕەوکردنی سیستەمی پارێزگاییکردن کە پێشتر لە ناوچە نزیکەکان و دەستپێگەیشتووەکاندا جێبەجێ کرابوو. پارێزگارە ئاشوورییەکان لەگەڵ گەورە پیاوانی ناوخۆیی شارەکاندا پێکەوە دەژیان: ئەوەی یەکەمیان پێدەچێت بەرپرس بووبێت لە سەرپەرشتیکردنی بازرگانی دوورەدەست و کۆکردنەوەی باج، لە کاتێکدا ئەوەی دووەمیان دەسەڵاتی بۆ ڕاپەڕاندنی کاروباری ناوخۆیی پاراستبوو. لە ساڵی ٧١٦ی پێش زایین، سارگۆن ھەرھەر و کیشێسیمی کردە ناوەندی پارێزگا نوێیەکانی ئاشووری، و ھەندێک خاکی تری ڕۆژاوای مادی بۆ زیاد کردن، لەوانەش ساگبیتا، و ناوی ئەم پارێزگایانەی گۆڕی بۆ کار ساروکین و کار نێرگال. سەرەڕای چالاکبوونی لە ناوچەی زاگرۆس، سەنحاریب (فەرمانڕەوایی ٧٠٤-٦٨١ پێش زایین) تەنھا لە ئاستێکی زۆر نزمدا کاری دەکرد بەراورد بە پێشینەکانی وەک تیغلات پیلەسەری سێیەم و سارگۆنی دووەم. ئەمەش ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ ئەوەی کە دوای کێشە سەرەتاییەکان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی پارێزگا نوێیەکانی کار ساروکین و کار نێرگال، کاروباری ناوچە ڕۆژھەڵاتییەکانی ئاشووری دوای ساڵی ٧١٣ی پێش زایین بە ئارامی بەڕێوە چوون. وا دیارە سیستەمە دوو لایەنە جێگیربووەکە، کە ئیدارەی پارێزگای ئاشووری و گەورە پیاوانی ناوخۆیی شارەکانی لەخۆ دەگرت، ھاوسەنگییەکی دۆزیوەتەوە کە بۆ ھەردوولا سوودبەخش بووە. سەرچاوە بەردەستەکان بەردەوامیی کۆنتڕۆڵی ئاشووری بەسەر ئەو پارێزگایانەی کە لەلایەن تیغلات پیلەسەر و سارگۆنەوە دامەزرابوون نیشان دەدەن، لایەنی کەم تا سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەسەرحەدۆن. لە ساڵی ٧٠٢ی پێش زایین، سەنحاریب لە کاتی ھەڵمەتێکدا دژی شانشینی ئێلیپی لە زاگرۆس لەگەڵ مادەکاندا ڕووبەڕوو بووەوە. ئەمە تاکە پەیوەندیی ڕاستەوخۆیی تۆمارکراوی ئەو بوو لەگەڵ مادەکان لە خاکی خۆیاندا، و سەرانەی لەو مادانە وەرگرت کە لە دەرەوەی ئەو ناوچانە دەژیان کە لەلایەن ئاشوورییەکانەوە کۆنتڕۆڵ کرابوون.

ئاشوورییەکان بە بەردەوامی ئاماژەیان بە مادەکان دەکرد کە لە نیشتەجێبووانێکدا دەژین کە لەلایەن «بێل ئالانی» («گەورە پیاوانی شارەکان») فەرمانڕەوایی دەکرێن. یەکگرتنی دەسەڵاتێکی باڵای بەرفراوانتر پێدەچێت سەرچاوەکەی لە پەیوەندییە کەسییەکانی نێوان ئەم «بێل ئالانی»یە مادییانەوە بووبێت. جێبەجێکردنی مۆدێلێکی پێکھێنانی دەوڵەتی دووەمی بۆ دۆخی ماد پێشنیاری ئەوە دەکات کە، لەژێر کاریگەری چەندین دەیەی دەستدرێژیی توندی ئاشوورییەکاندا، «بێل ئالانی»یە مادییەکان لە ڕێگەی ئەزموونەوە فێربوون چۆن خۆیان لە ڕووی ڕامیاری و ئابوورییەوە ڕێک بخەن و بەڕێوە ببەن تاوەکو بگەنە پلەی دەوڵەت. ھێرشە بەردەوامەکانی ئاشوورییەکان دانیشتووانە جۆراوجۆرەکانی مادییان ناچار کرد ھاوکاری یەکتر بکەن و سەرکردایەتییەکی کاریگەرتر پەرەپێبدەن. ئاشوورییەکان بایەخیان بەو کاڵایانە دەدا کە لە ڕۆژھەڵاتەوە دەھاتن، وەک لاجوەردی باکتری، و ڕێگەی بازرگانی ڕۆژھەڵات ڕۆژاوا لە ڕێگەی ماددا ڕۆژ بە ڕۆژ گرنگییەکی زیاتری پەیدا دەکرد. بازرگانی ڕەنگە سەرھەڵدانی ئەکباتانا وەک شاری ناوەندی ماد ڕوون بکاتەوە و دەکرێت پرۆسەی یەکگرتنیشی دەستپێکردبێت.