ھەڤەخشترە

پاشا کەیخوسرەوی گەورە
گۆڕی ئەگەریی کەیخوسرەوی مەزن لە قزقاپان لە سلێمانی، باشووری کوردستان
پاشای شانشینی ماد
فەرمانڕەوایی	٦۲٥ – ٥٨٥ پ. ز (بەپێی ھێرۆدۆت)
پێشوو	پاشا فرەڤەرتیش
جێگر	ئیشتوویگوو پاشا ئەژدەھاک
ھاوسەر	ھاوسەری یەکەم کچ یان نەوەی پاشا نەبووپلاسەری بابل
منداڵ(ەکان)	شازادە ئەمیتیس ئیشتوویگوو پاشا ئەژدەھاک
خانەدان	بنەماڵەی شاھانەی ماد
باوک	فرەڤەرتیش
لەدایکبوون	٦٥۳ پ.ز ھەگمەتانە شانشینی ماد
مردن	٥٨٥ پ.ز ھەگمەتانە ئیمپڕاتۆرییەتی ماد
ناشتن	سیرۆمیدیا ئەشکەوتی زەرزی (قزقاپان) سلێمانی
ئایین	ئایینی کۆنی ئێران

کەیخوسرەو یان ھەڤەخشترە (بە مادی: Ḫavaxštra، بە یۆنانی: Κυαξάρης (کەیخەسرەو)، بە فەڕەنسی: Cyaxare) بەھێزترین پاشای مادەکان بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی پێش زایین بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیای بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای بابل کە باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ مادەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای ماد بوو وا توانی سەکاکان بە تەواوی لە وڵاتەکانی ماد وەدەرنێت.

ناو

ناوی ھەڤەخشترە شێوە لاتینیکراوی کواکسارێس (Κυαξάρης)ی یۆنانییە، کە خۆی یۆنانیکراوی ناوی مادیی ھۆوەخشەترە (𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼) بوو، بە واتای «فەرمانڕەوای باش» دێت.

نووسەری یۆنانی دیۆدۆرووس سیکولۆوس ھەڤەخشترە بە ئەستیباراس (Αστιβαρας) ناو بردووە، کە شێوە یۆنانیکراوی ناوی مادیی ڕیشتیبارایە، بە واتای «ھەڵگری ڕم» دێت. ئەم ناوە ھاوشێوەی شێوە مادەکەی ناوی کوڕەکەی، ئیشتوویگوو، ئەژدەھاک، بە واتای «ڕمھاوێژ» دێت.

ژیان و فەرمانڕەوایی

فەرمانڕەواییی سەکاکان

بە گوێرەی ھێرۆدۆت، کەیخەسرەو کوڕی پاشای مادی فرەڤەرتیش بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی پێش زایین، فرەڤەرتیش سەرکردایەتیی مادەەکانی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی ئاشوور و لە شەڕدا کوژرا، یان دژی ئاشوورییەکان لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکەیان ئاشووربانیپاڵ، یان دژی ھاوپەیمانە سەکاکانی ئاشوورییەکان، کە پاشاکەیان مادیێس ھێرشی کردە سەر مادەکان و باڵادەستیی سەکاکانی بەسەریاندا سەپاند بۆ ماوەی نزیکەی سێ دەیەی ساڵان لە بری ئاشوورییەکان، بەمەش ماوەیەک دەستی پێکرد کە ھێرۆدۆت بە «فەرمانڕەواییی سەکاکان بەسەر ئاسیادا» ناوی بردووە.

بەدوای داگیرکاریی سەکاکاندا، کەیخەسرەو لە شوێنی فرەڤەرتیشی باوکی وەک پاشای مادەکان لە ژێر دەسەڵاتی سەکاکاندا دەستبەکار بوو.

تا ساڵانی ٦٢٠ی پێش زایین، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ دەستی بە لاوازبوون کرد: جگە لە ناسەقامگیریی ناوخۆیی لەناو خودی ئاشووردا، بابل لە ساڵی ٦٢٦ی پێش زایین دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. ساڵی دواتر، لە ٦٢٥ی پێش زایین، کەیخەسرەو نیری سەکاکانی لەسەر مادەکان لادا بە بانگھێشتکردنی فەرمانڕەوا سەکاکان بۆ بێرمێک، مەستکردنیان، و پاشان کوشتنی ھەموویان، لەوانەشە ئەگەری ھەبێت خودی مادیێس خۆی.

دوای ڕزگارکردنی مادەەکان لە نیری سەکاکان، کەیخەسرەو ھێزە چەکدارەکانی مادی ڕێکخستەوە بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕ لەگەڵ ئاشوور: لە کاتێکدا پێشتر مادەکان وەک میلیشیای خێڵەکیی دابەشکراو بۆ سەر گرووپە خزمایەتییەکان دەجەنگان و ھەر جەنگاوەرێک ھەر چەکێکی بەکار دەھێنا کە زۆرترین شارەزایی تێیدا ھەبوو، کەیخەسرەو سوپایەکی ڕێکی دامەزراند کە چاوی لە سوپاکانی ئاشوور و ئورارتوو دەکرد، بە تەواوی لەلایەن دەوڵەتەوە پڕچەک کرابوون و دابەشکرابوون بۆ یەکە ستراتیژی و تاکتیکییەکان. کەیخەسرەو لەوانەیە سەکاکانیشی ناچار کردبێت بچنە ناو ھاوپەیمانییەک لەگەڵ مادەکان دوای ڕووخاندنی فەرمانڕەواییەکەیان، چونکە لە ساڵی ٦١٥ی پێش زایین بەدواوە تۆمارە بابلییەکان باس لە سەکاکان دەکەن وەک ھاوپەیمانی مادەکان.

شەڕ لە پارتیا

لە کاتێکی فەرمانڕەواییەکەیدا، کەیخەسرەو وڵاتانی وەرکان و پارتیای داگیر کرد، کە کەوتبوونە دەستبەجێ ڕۆژھەڵاتی ماد.

بە گوێرەی دیۆدۆرووس سیکولۆوس، لە کاتێکدا پارتییەکان دژی کەیخەسرەو ڕاپەڕین و وڵات و پایتەختەکەیان بە سەکاکان یان داھایەکان سپارد، دوای ئەوە شەڕ لە نێوان مادەکان و سەکاکان دروست بوو، بە سەرکردایەتیی شاژنەکەیان زارینایا، کە چەندین شاری دامەزراند. بە گوێرەی دیۆدۆرووس، زارینایا خوشکی پاشای سەکا سیدرایووس بوو و سەرەتا ھاوسەری بوو، بەڵام دوای مردنی لەگەڵ پاشای پارتییەکان مەرمارێس ھاوسەرگیریی کرد. لە کاتی شەڕی دژی مادەکان، زارینایا لە شەڕدا بریندار بوو و لەلایەن ستریانگایووسی زاوای کەیخەسرەو بە دیل گیرا، کە گوێی لە پاڕانەوەکانی گرت و ژیانی بەخشی؛ کاتێک مەرمارێس دواتر ستریانگایووسی گرت، زارینایا مەرمارێسی کوشت و ستریانگایووسی ڕزگار کرد. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا، پارتییەکان فەرمانڕەواییی مادییان قبووڵ کرد، و ئاشتی لە نێوان مادەکان و سەکاکاندا کرا.

گێڕانەوەکەی دیۆدۆرووس پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوچەی پارتیا لە ژێر کاریگەریی ھەردوو مادەکان لە ڕۆژاوایان، و لە ژێر کاریگەریی کۆچەرییە سەکاکانی ناوچەی دەریای قەزوین و ئاراڵ بووە.

شەڕ دژی ئاشوور

بەدوای شکستی ھێزێکی ھاوبەشی ئاشووری-مانایی لە گابلینۆ لەلایەن پاشای یاخیبووی نوێی بابل و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی بابل-نوێ، نابۆپۆلاسار، ساڵی دواتر کەیخەسرەو مەننای داگیر کرد، کە سوپای مادی گەیاندە سنوورەکانی ئاشوور. لە تشرینی دووەمی ٦١٥ی پێش زایین، شەش مانگ دوای ئەوەی نابۆپۆلاسار نەیتوانی ناوەندی گرنگی ئاشوورییەکان ئەشۆر بگرێت، کەیخەسرەو بە چیاکانی زاگرۆسدا تێپەڕی و شاری ئاراپای داگیر کرد. ساڵی دواتر، لە تەممووز و ئابی ٦١٤ی پێش زایین، سوپای مادی مانۆڕێکی سەرقاڵکەریان ئەنجامدا بە ڕێپێوانێکی ڕواڵەتی بەرەو نەینەوای پایتەختی ئاشوور، کە وای لە سینشاریشکونی پاشای ئاشوور کرد بچێت بۆ بەرگریکردن لە شارەکە، دوای ئەوە مادەکان بە درێژاییی دیجلە بەرەو باکوور ڕۆیشتن و تەربیسوویان گرت، پاش ئەوە لە ڕووبارەکە پەڕینەوە و بە کەناری ڕاستیدا بەرەو ئەشۆر ڕۆیشتن، و بەوەش ناوەندە ئاشوورییەکانی نەینەوا و کاڵھوویان لە یارمەتیی دەرەکی بڕی. پاشان ھێزەکانی مادی ھێرشیان کردە سەر ئەشۆر و داگیریان کرد، کە لەو ماوەیەدا ھێزەکانی مادی دانیشتووانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، پەرستگاکانیان وێران کرد، و گەنجینەکانیان برد.

ماوەیەکی کورت دوای ڕووخانی ئەشۆر، نابۆپۆلاساری پاشای بابل لەسەر وێرانەکانی شارەکە چاوی بە کەیخەسرەو کەوت، و پەیمانی ھاوپەیمانییان دژی ئاشوور بەست کە بە ھاوسەرگیریی دیپلۆماسی مۆر کرا، بە جۆرێک نەبوخودنەزەری دووەمی کوڕی نابۆپۆلاسار لەگەڵ ئەمیتیسی کچی کەیخەسرەو ھاوسەرگیریی کرد، و کەیخەسرەویش لەگەڵ کچێک یان نەوەیەکی نابۆپۆلاسار ھاوسەرگیریی کرد.

کاتێک ھاوپەیمانیی نێوان کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار بەسترا، ھێزەکانی مادی و بابلی بە ھەماھەنگی لەگەڵ یەکتر لە شەڕی دژی ئاشووردا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، سوپای مادی و بابلی پێکەوە لە دەمەوانەی ڕووباری عەزێم پەڕینەوە و بەرەو شاری پایتەختی ئاشوور، نەینەوا، ڕۆیشتن، کە دوای سێ مانگ لە گەمارۆدان لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی مادی-بابلییەوە گیرا و تاڵان کرا. پاشای ئاشوور سینشاریشکون پێدەچێت لە کاتی ڕووخانی نەینەوادا مردبێت.

دوای مردنی سینشاریشکون، سەرکردەیەکی ئاشووری کە لەوانەیە کوڕی بووبێت، ئاشوور ئوبالیتی دووەم، خۆی وەک پاشای نوێی ئاشوور لە حەڕان ڕاگەیاند، کە لەوێ بە پاڵپشتیی پاشماوەی سوپای ئاشوور حوکمی دەکرد. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، فیرعەونی میسریی لایەنگری ئاشوور نێخۆی دووەم لە شام دەستوەردانی کرد بۆ پشتگیریکردن لە ئاشوورییەکان، و چوو بۆ حەڕان بۆ پشتگیریکردنی ئاشوور-ئوبالیت. لە ساڵی ٦١٠ی پێش زایین، کەیخەسرەو و نابۆپۆلاسار حەڕانیان لە ھێزە ئاشووری-میسرییەکان سەندەوە، کە کشانەوە بۆ کارکەمیش لە کەناری ڕۆژاوای فورات.

بە گوێرەی لێکدانەوە کۆنەکانی تێکشکان و لەناوچوونی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ، خاکەکەی لە نێوان بابلییەکان و مادەکاندا دابەش کرا، کە ئەمانەی دوایییان خاکێکیان بەدەستھێنا کە خودی ئاشووری دەگرتەوە و سنوورێکی باشووری ھەبوو کە لە کارکەمیشەوە دەستی پێ دەکرد و بە باشووری حەڕاندا تێپەڕ دەبوو و بە درێژاییی چیای شنگال تا دیجلە لە باشووری ئەشۆر، و پاشان بە درێژاییی چیای حەمرین و بە دەشتاییی ڕووباری دیالەدا تا سنوورە باکوورییەکانی ئیلام دەڕۆیشت. بەڵام بە گوێرەی توێژینەوە نوێیەکان، ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ ھەموو خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری بەدەستھێنا جگە لەوانەی سەر چیاکانی زاگرۆس کە ئاشوورییەکان پێشتر بە مادەکانیان دۆڕاندبوو، و ڕۆڵی مادەکان لە شەڕی دژی ئاشوورییەکاندا زیاتر وەک ھێزی شەڕکەری سەرەکی بووە کە خاکەکەیان ڕادەستی بابلییەکان کردووە و دوای تەواوبوونی ئەم چالاکییە سەربازییانە گەڕاونەتەوە بۆ ماد.

ھێرش بۆ سەر ئورارتوو

وتاری سەرەکی: داگیرکاریی ماد بۆ سەر ئورارتوو

لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر پایتەختی شانشینی ئورارتوو لە بەرزایییەکانی ئەرمەنستان. ڕەنگە ھێرش بۆ سەر ئورارتوو بە ھاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان ئەنجامدرابێت، چوونکە تۆمارەکانی بابلی باس لە ھێرشێکی ھاوبەشی ماد و بابلی دەکەن بۆ سەر بیت ھانوونیا لە ئورارتوو لە ساڵی ٦٠٨ پێش زایین، پێدەچێت گرووپێکی دابەشکراوی سەکاکانیش پەیوەندییان بە مادەکانەوە کردبێت و بەشدارییان لە داگیرکردنی ئورارتوودا کردبێت. ئەم لەشکرکێشییە نەبووە ھۆی لەناوچوونی ئورارتوو، بەڵکوو ئورارتوو بووە شانشینێکی ژێردەستەی دەوڵەتی نوێی ماد. ڕەنگە بەشەکانی میدیا یارمەتیی سەرکەوتنی کۆتاییی بابلیان دابێت بەرامبەر بە ھێزی ھاوبەشی ئاشووری و میسری لە کەرکەمیش لە ساڵی ٦٠٥ پێش زایین، لەو کاتەدا ھاوکاریی سەربازیی مادەکان لەگەڵ ھەڵمەتەکانی بابل کۆتاییی ھات و ھێزەکانی ماد بەشدارییان لە ھیچ کام لە هەڵمەتەکانی بابلی دواتر لە شام و کەنعان نەکرد.

شەڕ لە دژی لیدیا

وتارە سەرەکییەکان: شەڕی ماد و لیدیا و شەڕی ڕووباری ھالیس

شانشینی میدیای کەیخوسرەو لە لووتکەی دەسەڵاتیدا

دوابەدوای لەناوچوونی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور، زۆرینەی سەکاکان دەرکران لە ئاسیای ڕۆژاوا بۆ ناو دەشتی پۆنتیک لە ساڵانی ٦٠٠ پێش زایین، و پەیوەندییەکانی نێوان مادەکان و بابلییەکان زۆری نەخایاند لە ساڵانی ٥٩٠دا بۆ ماوەیەکی کاتی تێکچوو. کتێبی دیوترۆکانۆنیکی یودیت باس لە شەڕێک دەکات لە ساڵی ٥٩٣ پێش زایین. لە نێوان پاشا نەبوخودنەسری دووەم و ئەرپەخساد (پێدەچێت ناوێکی دیکەی کەیخوسرەو بێت).

دواتر شەڕێک لە نێوان میدیا و کۆمەڵێکی دیکەی سەکاکان سەریھەڵدا، کە ڕەنگە ئەندامانی گرووپێکی دابەشبوو بن کە شانشینییەکیان لە ناوچەیەکی ئێستای ئازەربایجان پێکھێنابوو. ئەم سەکایانە قەوقازی ژێر دەسەڵاتی مادەکانیان بەجێھێشت و ھەڵاتن بۆ شانشینی لیدیا کە ھاوپەیمانی سەکاکان بوو. وە دوای ئەوەشی پاشای لیدی ئەلیاتیس ڕەتیکردەوە پابەند بێت بە داواکارییەکانی کەیخوسرەوەوە کە ئەم پەنابەرە سەکایانە ڕادەستی ئەو بکرێن، شەڕێک لە نێوان ماد و ئیمپراتۆریەتیی لیدیا لە ساڵی ٥٩٠ پێش زایین سەریھەڵدا.

نەخشەیەک کە ئیمپراتۆریەتیی مادی دێرین نیشاندەدا لە دەوروبەری ٥٥٠ پێش زایین لە لووتکەی فراوانیدا.

ئەم شەڕە پێنج ساڵی خایاند، تا ئەو کاتەی خۆرگیرانێک کە بە خۆرگیرانی تالیس ناسراوە لە ساڵی ٥٨٥ پێش زایین ڕوویدا، لەو ماوەیەدا شەڕێک لە نێوان سوپای لیدیا و ماددا ڕوویدا. لێرەوە ئەم شەڕە بە شەڕی مانگگیران ناسرا. ھەردوولا مانگگیرانەکەیان وەک نیشانەیەک بۆ کۆتاییھێنان بە شەڕ لێکداوە. پادشاکانی بابل و کیلیکیا وەک ناوبژیوان ڕۆڵیان گێڕا لە پەیماننامەی ئاشتی، کە بە ھاوسەرگیریی ئاستیاگی کوڕی کەیخوسرەو لەگەڵ ئاریەنیسی کچەکەی ئەلیاتیس مۆرکرا.

سنووری نێوان لیدیا و میدیا لە شوێنێکی ھێشتا دیارینەکراو لە ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵ جێگیرکرابوو؛ گێڕانەوەی نەریتیی مێژوونووسانی یۆنانی-ڕۆمانی لەبارەی ڕووباری ھالیسەوە تێیاندا باس دەکرێت کە ئەم ڕووبارە وەک سنووری نێوان ھەردوو شانشینییەکە دانراوە.

مردن

گۆڕی ئەگەریی کەیخەسرەو، قزقاپان، سلێمانی، باشووری کوردستان

کەیخوسرەو دوای ماوەیەکی کورت لە شەڕی مانگگیران لە ساڵی ٥٨٥ پێش زایین کۆچی دواییی کرد، لە دوای ئەویش ئاستیاگی کوڕی جێگای گرتەوە. مێژوونووسی ڕووسی ئیگۆر دیاکۆنۆف بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کردووە کە ڕەنگە گۆڕی کەیخوسرەو لەو شوێنەدا بێت کە ئێستا پێی دەوترێت قزقاپان، لە چیاکانی باشووری کوردستان لە سلێمانی.

میرات و کاریگەرییەکانی

دوای ئەوەی داریووشی یەکەم ھاتە سەر دەسەڵات لە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیدا، یاخیبوونەکان سەریان ھەڵدا و ئیدیعای میراتی کەیخوسرەویان دەکرد. دوای ئەوەی ئەم یاخیبوونانە شکستیان ھێنا، داریووش لە نووسراویی بێستووندا دوو کەسی ئاماژە پێکردووە، یەکێکیان فراورتیشی مادی بوو؛

درۆی کرد و وتی: '«من خشتاتریتاییم (کەیخوسرەو)، لە بنەماڵەی کەیخوسرەوم.» ئەمەش مادییەکانی وا لێکرد کە یاخی ببن دژی فارسەکان. یەکێکی تریشیان تریتانتاچمێس بوو، ئەو ساگارتییە کە درۆی کرد و وتی: «من پاشام لە ساگارتیا، لە بنەماڵەی کەیخوسرەوم.» ساگارتیای وا لێکرد ڕاپەڕین بکات.

کەیخوسرەو لە سروودی نەتەوەییی کوردیی ئەی ڕەقیب کە لە ساڵی ١٩٣٨ لە لایەن شاعیر دڵدارەوە نووسراوە، ئاماژەی پێکراوە. وەک ھێمای دەسەڵات و بەرخۆدانی دێرینی کورد؛

ئێمە ڕۆڵەی میدیا و کەیخوسرەوین‎

ئەمانەش ببینە

• پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

بەستەرە دەرەکییەکان

لە پێش: پاشا فرەڤەرتیش

پاشای شانشینی ماد ٦۲٥–٥٨٥ پ.ز

لە دوا: پاشا ئەژدەھاک ئیشتوویگوو

پەرتووکنامە

• تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە فارسی)