دیاکۆ
| پاشا دیاکۆ | |
|---|---|
| پاشای شانشینی ماد | |
.jpg) | |
| سەرۆک ھۆزێکی ماد | |
| فەرمانڕەوایی | ۷۲٨-۷۰۰ پ.ز |
| پێشوو | فرەڤەرتیشی یەکەم |
| جێگر | فرەڤەرتیش |
| پاشای شانشینی ماد | |
| ماوەی دەسەڵات | ۷۰۰-٦۷٥ پ.ز |
| تاج لەسەر نان | ۷۰۰ پ.ز ھەگمەتانە |
| پێشوو | شەش ھۆزەکەی مادی یەکخستەوە و شانشینی مادی دامەزراند |
| جێگر | فرەڤەرتیش |
| منداڵ(ەکان) | شازادە ئیخ تۆیکۆ شازادە ئاشتی ھاک |
| خانەدان | بنەماڵەی شاھانەی ماد |
| باوک | فرەڤەرتیشی یەکەم |
| لەدایکبوون | سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ھەگمەتانە سەرزەمینی نیشتمانی ڕەسەنی مادەکان |
| مردن | ٦۷٥ پ.ز ھەگمەتانە، شانشینی ماد |
| ناشتن | حەسەن ئاوای شاری سنە[ژێدەر پێویستە] |
| ئایین | ئایینی کۆنی ئێرانی |
دیاکۆ (بە یۆنانی: Δηιόκης) کە یەکێک لە سەرکردەکانی کورد و دامەزرێنەری شانشینی ماد لە ساڵی ٧٠۰ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای مادەکان بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧۲٨ تا ٦۷٥ی پێش زایین ٥۳ ساڵ فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن شەش ھۆزی ماد کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی ماد ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە ھەگمەتانە(ھەمەدان)، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی ھێرۆدۆتدا باسی دیاکۆ و ماد زۆر کراوە.
واتای ناو
[دەستکاری]ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە. مێژوونووسی یۆنانی ھێرۆدۆتس ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە ئیلامییەکاندا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا.
ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای «زەوی» دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی ھەخامەنشییەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی پەرسپۆلیس باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی حکوومەتیدا، و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو.
فریدریش ڤۆن شپیگل پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان «جوتیار»ە. ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە فارسی کۆن و دانھوپایتی لە ئاڤێستاندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە.
دیاریکردنی مێژوو
[دەستکاری]سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ جێگەی مشتومڕە. ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ فەرمانڕەواییی کردووە، و بەم شێوەیە ھەندێک گریمانە دەربارەی سەردەمی فەرمانڕەوایییەکەی کراون؛ بەڵام وا دەردەکەوێت کە ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت لەسەر گێڕانەوەیەکی زارەکی بێت. لەسەر بنەمای ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت، توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە دیاکۆ دامەزرێنەری شانشینی ماد و ھەروەھا یەکەم پاشای ماد بووە، کە سەربەخۆییی لە ئاشوورییەکان وەرگرتووە. بەڵام ڕاپۆرتەکەی ھێرۆدۆت تێکەڵەیەکە لە ئەفسانە یۆنانییەکان و ڕۆژھەڵاتییەکان و لە ڕووی مێژووییەوە جێگەی متمانە نییە. ھەروەھا، وای بۆ دەچن کە ئەو پاشا مادەی کە ڕاپۆرتەکانی ھێرۆدۆت دەربارەین ھەمان دیاکۆ، باوکی فرەڤەرتیش بێت؛ کەواتە، ناتوانرێت مێژووی وردی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەی ڕوون بکرێتەوە؛ بەڵام دەتوانرێت بگوترێت کە پێدەچێت زۆربەی نیوەی یەکەمی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی گرتبێتەوە. ئیگۆر دیاکۆنۆف دەڵێت: «بارودۆخی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئەوەندە جیاوازە لە وێنەی ئەو کاتە (٧٤٥–٦٧٥ پێش زایین) کە لەلایەن سەرچاوە ئاشوورییەکانەوە وەسف کراوە، کە ھەندێک مێژوونووس لێدوانەکەی ھێرۆدۆتیان ڕەت کردووەتەوە.»[١]
لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا، ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین، ئاماژە بە کردەوەکانی کەسێک بە ناوی کاشتھریتا کراوە، کە ھەندێک توێژەر پێیان وایە ھەمان فرەڤەرتیشە. بۆیە ساڵی ٦٧٤ی پێش زایین دەتوانرێت بە کۆتاییی فەرمانڕەواییی دیاکۆ ھەژمار بکرێت؛ و بە ئەژمارکردنی فەرمانڕەوایییە پەنجا و سێ ساڵەکەی، دەبێت سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لە دەوروبەری ٧٢٨ی پێش زایین بێت.[٢] لە خوارەوە پێڕستێکی سەردەمی فەرمانڕەواییی دیاکۆ لەسەر بنەمای بۆچوونی مێژوونووسان دراوە:[٣]
| مێژوونووس | ھێرۆدۆت | جۆرج کامێرۆن | ئێدڤین گرانتۆڤسکی | ئیگۆر دیاکۆنۆف |
|---|---|---|---|---|
| سەردەم | ٧٠٠–٦٤٧ پێش زایین | ٧٢٨–٦٧٥ پێش زایین[٤] | ٦٧٢-٦٤٠ پێش زایین | ٧٠٠-٦٧٨ پێش زایین[١] |
مێژوو
[دەستکاری]مێژووییبوون
[دەستکاری]دیاکۆی ھێرۆدۆت ھەندێک جار بەستراوەتەوە بە پارێزگارێکی ھەرێمی («شەکنوو») بە ناوی دایوکوو، کە چەندین جار لە دەقە نوێ-ئاشوورییەکانی سەردەمی سارگۆنی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە. دایوکوو تا ڕادەیەک بە سەربەخۆیی فەرمانڕەواییی ناوچەیەکی سەر سنووری نێوان مانناکان و شانشینە ئاشوورییەکانی دەکرد. ئەو لەگەڵ پاشای ئورارتوو دژی فەرمانڕەوای ماننایی ھاوپەیمانی بەست، بەڵام لەلایەن سارگۆنی دووەمەوە دیل کرا، کە ئەو و خێزانەکەی لە ساڵی ٧١٥ی پێش زایین بۆ سووریا دوور خستەوە، کە پێدەچێت لەوێ کۆچی دواییی کردبێت. بەڵام، ئەم پەیوەندییە زۆر دوورە، چونکە ئەو ڕووداوانەی باس کراون لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ دەبن و نەک لە ناوچەی مادەکان. پێدەچێت ھەمان ناوی ئەو یەکێک بووبێت لە زۆرێک لە سەرۆکەکانی ناوچە میدییە ئازادەکانی دەرەوەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان.[٥][٦] بەپێی ھێرۆدۆت، دیاکۆ لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین ژیاوە، نزیکەی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ دایکووی سەرۆکی میدیی سەپاردا. بەڵام، ناسینەوەکە زیاتر جێگەی پاساو دەبوو ئەگەر دایکوو سەرۆکی ھاگابتا بوایە، نەک سەپاردا. ھەگباتا تاکە نیشتەجێبوونی میدییە کە لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا ئاماژەی پێکراوە و ناوەکەی لە ھیی ئەکباتانا دەچێت، ئەو شوێنەی کە لەلایەن دیاکۆی ھێرۆدۆتەوە ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی شانشینی ماد.[٧]
دامەزراندنی شانشینی ماد
[دەستکاری]
ئەوەی لە دەقە ئاشوورییەکانەوە زانراوە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین، مادەکان نەیانتوانیبوو ئەوەندە گەشە بکەن تا ببنە ھۆی کۆبوونەوە و ھاوپەیمانی و ڕێکخستنی ھۆز و عەشیرەتە پەرشوبڵاوەکانی ماد لە دەوری سەرکردە و گەورەیەکی باڵا و تاقانە کە بتوانرێت پێی بگوترێت پاشای ھەموو خاکەکانی ماد.[٨] لە کاتی چەندین ھێرشیان بۆ سەر ناوچە نیشتەجێبووەکانی ماد، پاشاکانی ئاشوور ھەمیشە ڕووبەڕووی ژمارەیەکی زۆر لە «شا ناوخۆیییەکان» دەبوونەوە و نەک یەک پاشا کە حوکمی ھەموو خاکەکانی ماد بکات.[٤] دوای مردنی سارگۆنی دووەم لە ساڵی ٧٠٥ی پێش زایین، ئاشوورییەکان سەرنجیان بۆ شوێنێکی تری دوور لە ئێران گۆڕی. ئەم دەرفەتە، لەگەڵ ترسی ھەمیشەیی لە ھێرشی ئاشوورییەکان، بووە ھۆی پێکھێنانی یەکێتییەک لە میر و پاشاکانی ماد.[٩]
بەپێی ھێرۆدۆت، مادەکان یەکەم گەل بوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕزگاریان بوو.[١٠] مادەکان لە گوندە بچووکەکاندا لەگەڵ فەرمانڕەوا سەربەخۆکاندا دەژیان، کاتێک دیاکۆیەکی دیاریکراو دەستی بە پلانێکی ورد کرد بۆ ئەوەی خۆی بکاتە پاشا.[١١] لە سەردەمی بێسەروبەریی مادەکاندا، دیاکۆ ھەوڵیدا دادپەروەری لە گوندەکەی خۆیدا بچەسپێنێت و وەک دادوەرێکی بێلایەن ناوبانگ و متمانەی بەدەستھێنا. بەم شێوەیە، سنووری چالاکییەکانی فراوانتر بوو، و خەڵکی گوندەکانی تریش پەنایان بۆ دەبرد تا دواجار ڕایگەیاند کە داواکارییەکانی خەڵک زۆرن، ئەم پۆستە بۆ ئەو پڕ لە کێشە و قورسە، و ئامادە نییە بەردەوام بێت لە کارەکە. بەدوای دەستلەکارکێشانەوەکەدا، دزی و ئاژاوە زیادی کرد، و مادەکان کۆبوونەوە و ئەویان وەک پاشا ھەڵبژارد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.[٦] بەم شێوەیە دیاکۆ لە کەسێکی ئاسایییەوە بوو بە دەسەڵاتدارێک کە ھۆزەکانی مادی یەکخست. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، پاسەوانێکی ڕمھەڵگری دامەزراند و پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەکباتانا دروست کرد، بە قەڵای بەھێز و کۆشکێکی پاشایەتییەوە.[١٠]
دیاکۆ بۆ یەکەمجار ڕێوڕەسمێکی ئەنجامدا؛ ھێرۆدۆت دەڵێت کە دیاکۆ لە کۆشکەکەیدا ماوەتەوە؛ و پەیوەندییەکەی لە ڕێگەی ناردن و وەرگرتنی نامە بووە لە دەرەوە؛ و کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پاشاوە بکات؛ و داواکاری و نامەکان تەنھا لەلایەن نێردراوەکانەوە ئەنجام دەدران؛ ئەم سنووردارکردنە بۆ دروستکردنی ھەستی ترس و ڕێز بوو لە نێو خەڵکدا.[١٢] جگە لەوەش، پێکەنین یان تفکردن لەبەردەم پاشادا قەدەغە بوو.[١٣] لە کارەکانی تری دروستکردنی گرووپێک بوو بە ناوی «چاو و گوێی پاشا»، کە پێکھاتبوو لەو کەسانەی بۆ سیخوڕیکردن بۆ خودی پاشا دەستنیشان کرابوون؛ ئەم ڕێکخراو و گرووپە لە سەردەمی ھەخامەنیشییەکاندا بوونی ھەبوو.[٦][١٤]
دیاکۆنۆف پێی وایە دیاکۆ نەیتوانیوە پاشای ھەموو مادەکان بێت، و تەنانەت فەرمانڕەوای ناوچەیەکی گەورەش نەبووە، و تەنھا یەکێک بووە لە گەورە میدییە بچووک و بێشومارەکان؛ بەڵام مێژووی درەوشاوەی جێنشینەکانی لەسەر ڕوخساری درەوشایەوە و لە مێژوودا ناوبانگی پێبەخشی.[١] دوای دیاکۆ، کوڕەکەی، فرەڤەرتیش، شوێنی گرتەوە و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ ھەرچەندە ھەندێک توێژەر پێیان وایە کە ئەو بۆ ماوەی پەنجا و سێ ساڵ (٦٧٨–٦٢٥ پێش زایین) حوکمی کردووە.[١٥][١٦]
ئەکباتانا
[دەستکاری]دوای تاجدانان، یەکەم کاری دیاکۆ دەستنیشانکردنی پاسەوان بوو بۆ خۆی و ھەروەھا دروستکردنی پایتەختێک. ئەو شارەی کە دیاکۆ بۆی ھەڵبژارد بە فارسیی کۆن پێی دەگوترا ھەگماتانە و بە زمانی یۆنانی ئەکباتانا، کە پێدەچێت ھەمەدانی ئەمڕۆ بێت.[٩] ئەکباتانا بە واتای «شوێنی کۆبوونەوە» یان «شارێک بۆ ھەمووان» دێت و ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی ھۆزە مادەکان، کە پێشتر لێک جیابوونەوە. لە کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، قەڵایەکی بەھێزی لەسەر گردێک لە شارەکەدا دروست کرد بۆ بەڕێوەبردنی ھەموو کاروباری سەربازی، حکوومی و خەزێنە لە ناویدا.
ھێرۆدۆت وەسفی کردووە کە کۆمەڵگەی پاشایەتی لە حەوت دیواری بازنەیی ھاوچەق پێکھاتبوو، کە ھەر دانەیەکی ناوەوەیان لە دانەی دەرەوە بەرزتر بوو. ھەر یەک لە حەوت دیوارەکە بە ڕەنگێکی دیاریکراو ڕازێنرابوونەوە: دیواری یەکەم (دەرەوە) سپی بوو، دیواری دووەم ڕەش، سێیەم سووری تۆخ، چوارەم شین، پێنجەم سووری کاڵ، دیواری شەشەم مسی، و حەوتەم و ناوەکیترین دیوار زێڕین بوو. ئەم جۆرە ڕەنگکردنە ھێمای حەوت ھەسارەکە بوو لە بابل، بەڵام چاولێکەریی بابل بوو لە ئەکباتانا.[١٥] کۆشکی پاشا لە نێو دوا دیواردا لەگەڵ خەزێنەکانیدا ھەڵکەوتبوو.[١٢][١٧]
بەڵام ئەم گێڕانەوەیەی ھێرۆدۆت لەلایەن ئەوەی لە سەرچاوە ئاشوورییەکاندا نووسراوە پشتڕاست نەکراوەتەوە، کە ئاماژە بە ھەبوونی گەورەی جۆراوجۆر دەکەن لە نێو مادەکاندا تا ساڵانێک دوای دیاکۆ،[١٨] و دامەزراندنی دەزگایەکی پاشایەتیی سەربەخۆ و دروستکردنی چەندین کۆمەڵگەی گەورەی پاشایەتی شتێک نەبوو کە ئاشوورییەکان بتوانن بە ئاسانی بەرامبەری بێدەنگ بن؛ بۆیە ئەم وشانەی ھێرۆدۆت زیادەڕۆیییان پێوە دیارە، یان وێنەیەکی گونجێنراو و دەستکاریکراوی سەردەمەکانی دوای فەرمانڕەواییی دیاکۆ نیشان دەدەن.[١٨] لەگەڵ ئەوەشدا، پۆلیبیوس، مێژوونووسی بەناوبانگی یۆنانی، لە پەرتووکەکەیدا باسی ئەم کۆشکەی کردووە و وەسفی ھەمەدان، بە ئاماژەکردن بە تەمەنی درێژی ئەم کۆشکە.[١٢]
بەپێی ھەندێک مێژوونووس و شوێنەوارناس، ئەو گردەی کە ئێستا لە شارەکەدا ھەڵکەوتووە و بە گردی ئەکباتانا ناسراوە، شوێنی ڕاستەقینەی شاری کۆنی ئەکباتانا بووە.[١٩]
ھەندێک لە مێژوونووسان، لەوانەش ھێنری ڕاوڵینسن، پێیان وایە ئەو ئەکباتانایەی لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ئاماژەی پێکراوە ھەمەدانی ئێستا نییە؛ و پایتەختی کۆنی ماد دەبێت لە تەختی سولەیمان و لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بگەڕدرێت. بەڵام ھەندێک توێژەر، وەک ژاک دی مۆرگان، پێیان وایە ئەکباتانای ھێرۆدۆت ھەمان ھەمەدانی ئەمڕۆیە، و شوێنی حەوت قەڵاکەی ئەکباتانا دەتوانرێت بەھۆی دەرپەڕیوەکانی سەر زەوی و گردەکانەوە بناسرێتەوە.[١٥]
داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت
[دەستکاری]ھێرۆدۆت لە پەرتووکی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری ماد بەم جۆرە دەنووسێتەوە:[٢٠]
«لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە».
ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن:
«... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد».
ھێرۆدۆت لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان ئەکباتانا (ھەمەدانی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 3 Diakonoff. The Median History.
- ↑ Zarrinkoob. History of the Iranians.
- ↑ Dandamayev and Medvedskaya. "MEDIA". In Encyclopædia Iranica.
- 1 2 Cameron. Persia in the Dawn of History.
- ↑ Dandamayev، M.؛ Medvedskaya، I. (٢٠٠٦). «Media». Iranicaonline.org.
- 1 2 3 «DEIOCES – Encyclopaedia Iranica». iranicaonline.org. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Radner، Karen؛ Moeller، Nadine؛ Potts، Daniel T. (١٤ی نیسانی ٢٠٢٣). The Oxford History of the Ancient Near East (بە ئینگلیزی). Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٠٦٨٧٦٣-٢.
- ↑ Bryan. History of the Achaemenid Empire.
- 1 2 Frye (١٩٦٢). The Heritage of Persia.
- 1 2 Radner، Karen؛ Moeller، Nadine؛ Potts، Daniel T. (١٤ی نیسانی ٢٠٢٣). The Oxford History of the Ancient Near East (بە ئینگلیزی). Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٠٦٨٧٦٣-٢.
- ↑ «The Median Confederacy». King of the Seven Climes: ٣٩. ٢٠٢١.
- 1 2 3 Huart. Iran and the Iranian Civilization.
- ↑ Khaleghi Motlag. Iranshenasi.
- ↑ «Encyclopædia Britannica Online». Encyclopedia Britannica.
- 1 2 3 Pirnia. History of Ancient Iran.
- ↑ Medvedskaya. "PHRAORTES". In Encyclopædia Iranica.
- ↑ Brown. "ECBATANA". In Encyclopædia Iranica.
- 1 2 Zarrinkub. History of the Iranian People.
- ↑ Mohajerinezhad. The Median History.
- ↑ Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000): 60.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]| لە پێش: نییە |
پاشای شانشینی ماد ۷۲۷-٦۷٥ پ.ز |
لە دوا: پاشا فرەڤەرتیش |
(Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000
