دەریای ناوین

دەریای ناوین
نەخشەی دەریای ناوین
زەوی	ئەورووپای ڕۆژاوا، باشووری ئەورووپا، باکووری ئەفریقا و ڕۆژاوای ئاسیا
پۆتان	35°N 18°E
جۆر	دەریا
Primary inflows	ئۆقیانووسی ئاتلانتیک، دەریای مەڕمەڕە، نیل، ئیبرۆ, ڕۆن، ڕووباری چێلیف، ڕووباری پۆ
ئاوڕێژ	about 24 ئالبانیا جەزائیر بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا کرواتیا قوبرس میسر فەرەنسا گیبرالتار شانشینی یەکگرتوو یۆنان ئیسرائیل ئیتالیا لوبنان لیبیا ماڵتا مۆناکۆ مۆنتینیگرۆ مەغریب قوبرسی باکوور (تەنیا لەلایەن تورکیاوە ناسێنراوە) فەڵەستین سلۆڤینیا ئیسپانیا سووریا توونس تورکیا
ڕووبەر	٢٬٥٠٠٬٠٠٠ km2 (٩٧٠٬٠٠٠ sq mi)
Average depth	١٬٥٠٠ m (٤٬٩٠٠ پێ)
زۆرترین قووڵایی	٥٬٢٦٧ m (١٧٬٢٨٠ پێ)
Water volume	٣٬٧٥٠٬٠٠٠ km3 (٩٠٠٬٠٠٠ cu mi)
٨٠–١٠٠ ساڵ
زۆرترین پلەی گەرما	٢٨ °C (٨٢ °ف)
کەمترین پلەی گەرما	١٢ °C (٥٤ °ف)
دوورگەکان	٣٣٠٠+
شارەکان	ئەسکەندەریە، بارسێلۆنا، جەزائیر، ئیزمیر، ڕۆما، ئەتینا، بەیرووت، تەرابلوس، توونس، تێل ئەڤیڤ

دەریای ناوین یان دەریای سپی ناوی دەریایەکە کەوتووەتە ناوبەری ئاسیا، ئەورووپا و ئەفریقاوە. دەریایەکی گەورەیە کە ڕووبەری دەگاتە نزیکەی ٢،٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە (تۆزێک لە وڵاتی عەرەبستانی سعوودی مەزنترە).

دەریای ناوەڕاست یەکێکە لە دەریا گرنگەکانی جیھان لە ڕووی گواستنەوەی دەریایی. ڕووبەری ئەم دەریای ٢٬٥٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەترە. مامناوەندی قووڵایی دەریای ناوەڕاست ١٥٠٠ مەترە و قووڵترین خاڵەکەی ٥٢٦٧ مەترە لە شوێنێکدا بە ناوی قووڵایی کالیپسۆ لە دەریای ئایۆن. دەریای ناوین ٠٫٧٪ ی ئاستی ئۆقیانووسەکانی جیھان پێکدەھێنێت بەڵام پەیوەن بە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک لە ڕێگەی تەنگەی گیبرالتارە--ئەو تەنگە تەسکەی کە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک بە دەریای ناوینەوە دەبەستێتەوە و نیمچەدوورگەی ئیبریای ئەورووپا لە مەغریب لە ئەفریقا جیا دەکاتەوە - کە تەنیا ١٤ کیلۆمەتر (٩ مایل) پانە.

مێژوو

شارستانیەتییە دێرینەکان

داگیرگە یۆنانییەکان (سوور) و فینیکییەکان (زەرد) لە سەردەمی دێریندا لە دەوروبەری سەدەی شەشەمی پێش زایین

ئیمپراتۆریەتیی ڕۆما لە ساڵی ١١٧ی زایینیدا، کۆتاییی فەرمانڕەواییی تراژان

شارستانیەتییە گەورە دێرینەکان لە دەوروبەری دەریای ناوەڕاستدا ھەڵکەوتبوون. دەریاکە ڕێگای بۆ بازرگانی، داگیرگەکردن، و جەنگ، ھەروەھا خۆراک (لە ڕێگەی ماسیگرتن و کۆکردنەوەی خۆراکە دەریایییەکانی ترەوە) بۆ چەندین کۆمەڵگە لە بەدرێژاییی سەدەکان دابین دەکرد. یەکەمین شارستانیەتییە پێشکەوتووەکان لە دەریای ناوەڕاستدا میسرییەکان و مینۆیییەکان بوون، کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بازرگانییان لەگەڵ یەکتردا دەکرد. لە دەوروبەری ساڵی ١٢٠٠ی پێش زایین، ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست بە قورسی لەژێر کاریگەریی داڕووخانی سەردەمی بڕۆنزدا بوو، کە بووە ھۆی وێرانبوونی چەندین شار و ڕێگای بازرگانی.

دوو شارستانیەتی تری بەرچاو لە دەریای ناوەڕاستدا لە سەردەمی دێرینی کلاسیکدا بریتین لە شار-دەوڵەتە یۆنانییەکان و فینیکییەکان، کە ھەردووکیان بە شێوەیەکی بەرفراوان داگیرگەیان لەسەر کەناراوەکانی دەریای ناوەڕاستدا دادەمەزراند.

داریوشی یەکەمی فارس، کە میسری کۆنی داگیرکرد، کەناڵێکی دروستکرد کە دەریای سووری بە ڕووباری نیل و بەو ھۆیەشەوە بە دەریای ناوەڕاستەوە دەبەستەوە. کەناڵەکەی داریوش ئەوەندە پان بوو کە دوو کەشتیی تریریم بە سەوڵی درێژکراوەوە بە تەنیشت یەکدا تێپەڕ ببن، و بڕینی چوار ڕۆژی دەویست.

دوای جەنگەکانی پونیک لە سەدەکانی سێیەم و دووەمی پێش زایین، کۆماری ڕۆما لە کارتۆژییەکانی بردەوە تا ببێتە ھێزی سەرەکی لە ناوچەی ڕۆژاوای دەریای ناوەڕاستدا. کاتێک ئۆگستس ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمای دامەزراند، ڕۆمانییەکان بە دەریای ناوەڕاستیان دەگوت Mare Nostrum («دەریای ئێمە»). بۆ ٤٠٠ ساڵی دواتر، ئیمپراتۆریەتیی ڕۆما بە تەواوی کۆنتڕۆڵی دەریای ناوەڕاست و نزیکەی ھەموو ناوچە کەنارییەکانی لە جەبەل تاریقەوە تا شامی کرد، کە نازناوی «دەریاچەی ڕۆمانی»یان لێنابوو.

سەدەکانی ناوەڕاست و ئیمپراتۆریەتەکان

ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمای ڕۆژاوا لە دەوروبەری ساڵی ٤٧٦ی زایینیدا داڕووخا. ڕۆژھەڵات دیسانەوە باڵادەست بووەوە چونکە دەسەڵاتی ڕۆمانی ھێشتا لە ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتیدا بوونی ھەبوو، کە لە سەدەی چوارەمدا لە نیوەی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆما پێکھاتبوو. لەو سەردەمەدا، دەسەڵاتێکی تر لە سەدەی حەوتەمدا سەریھەڵدا، و لەگەڵیدا ئاینی ئیسلام ھات، کە زۆری پێ نەچوو لە ڕۆژھەڵاتەوە تەشەنەی سەند؛ لە ئەوپەڕی فراوانبوونیدا، عەرەبەکان لەژێر دەسەڵاتی خەلافەتی ئەمەویدا کۆنتڕۆڵی نیمچەدوورگەی ئیبریایان کرد، و قۆناغێکی نوێیان لە ھونەر و کولتوور لە ناوچەکەدا ھێنایە کایەوە.

بەندەر و کەشتیگەلی جەنەوا لە سەرەتای سەدەی ١٤یەمدا، لەلایەن کوینتۆ سێنییەوە

لە کاتی فەرمانڕواییی عەرەبەکاندا، لە ڕێگەی تۆڕە بازرگانییەکانی جیھانی ئیسلامییەوە، چەندین جۆری خۆراک، بەھارات و بەرھەمی کشتوکاڵی بە ئیسپانیای ڕۆژاوای دەریای ناوەڕاست و میرنشینی سیسیلیا ناسێندران. ئەمانەش قامیشی شەکر، برنج، لۆکە، یونجە، پرتەقاڵ، لیمۆ، قەیسی، ئیسپەناخ، باینجان، گێزەر، زەعفەران و مۆز دەگرنەوە. عەرەبەکان ھەروەھا بەردەوام بوون لە چاندنی بەرفراوان و بەرھەمھێنانی ڕۆنی زەیتوون (وشە ئیسپانییەکانی «ڕۆن» و «زەیتوون»—کە بە ڕێزەوە بریتین لە aceite و aceituna—لە وشەی عەرەبیی الزیت بە مانای «ئاوی زەیتوون» وەرگیراون)، و ھەناریش (نیشانەی فەرمیی گرانادا) لە سەردەمی کلاسیکی یۆنانی-ڕۆمانییەوە بەردەوام بوو.

داگیرکارییەکانی عەرەب پەیوەندییە بازرگانییەکانی نێوان ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپای پەکخست، لە کاتێکدا ڕێگا بازرگانییەکانی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا تێکدا. بەڵام، ئەمە کاریگەرییەکی ناڕاستەوخۆی ھەبوو لەسەر گەشەپێدانی بازرگانی لە ڕێگەی دەریای قەزوینەوە. ھەناردەکردنی دانەوێڵە لە میسرەوە ئاراستەکەی بەرەو ڕۆژھەڵاتی جیھان گۆڕدرا. بەرھەمەکانی ئیمپراتۆریەتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، وەک ئاوریشم و بەھارات، لە میسرەوە لەلایەن دەریاوانان و بازرگانە جووەکانەوە بۆ بەندەرەکانی وەک ڤینیسیا و قوستەنتینیە دەگوازرانەوە. ھێرشەکانی ڤایکینگ بازرگانیی زیاتری لە ڕۆژاوای ئەورووپادا پەکخست و ھێنایە وەستان. بەڵام نۆرسەکان بازرگانیی نەرویجیان بەرەو دەریای سپی گەشەپێدا، لە کاتێکدا بازرگانییان بە کاڵا گرانبەھاکانی ئیسپانیا و دەریای ناوەڕاستەوە دەکرد. بیزەنییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی ھەشتەمدا جارێکی تر کۆنتڕۆڵی ناوچەکانی دەوروبەری باکووری ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاستیان بەدەستھێنایەوە. کەشتییەکانی ڤینیسیا لە سەدەی نۆیەمەوە خۆیان پڕچەک کرد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ھێرشەکانی عەرەبەکان، لە کاتێکدا بازرگانیی کاڵا ئاسیایییەکانیان لە ڤینیسیادا چڕ دەکردەوە.

شەڕی لیپانتۆی ١٥٧١، بە سەرکەوتنی لیگای پیرۆزی ئەورووپی بەسەر تورکە عوسمانییەکاندا کۆتایی ھات.

بەپێی بەڵگەنامەکانی جەنیزەی قاھیرە، فاتمییەکان پێش جەنگەکانی خاچھەڵگران پەیوەندیی بازرگانییان لەگەڵ شار-دەوڵەتە ئیتاڵییەکانی وەک ئامالفی و جەنەوا پاراستووە. بەڵگەنامەیەک کە مێژووەکەی بۆ ساڵی ٩٩٦ دەگەڕێتەوە، ئاماژە بە بازرگانانی ئامالفی دەکات کە لە قاھیرەدا ژیاون. نامەیەکی تر دەڵێت کە جەنەوایییەکان بازرگانییان لەگەڵ ئەسکەندەریەدا کردووە. خەلیفە ئەلموستەنسیر ڕێگەی بە بازرگانانی ئامالفی دابوو کە لە دەوروبەری ساڵی ١٠٦٠دا لەبری میوانخانەی لاتینی لە ئۆرشەلیم نیشتەجێ ببن.

جەنگەکانی خاچھەڵگران بووە ھۆی گەشەسەندنی بازرگانیی نێوان ئەورووپا و ناوچەی ئۆترێمێر. جەنەوا، ڤینیسیا و پیزا داگیرگەیان لەو ناوچەکانەدا دروستکرد کە لەلایەن خاچھەڵگرانەوە کۆنتڕۆڵ دەکرا و کۆنتڕۆڵی بازرگانی لەگەڵ ڕۆژھەڵاتیاندا بەدەستەوە گرت. ئەم داگیرگانە ڕێگەیان پێدەدان لەگەڵ جیھانی ڕۆژھەڵاتیشدا بازرگانی بکەن. ئەگەرچی ڕووخانی دەوڵەتە خاچھەڵگرەکان و ھەوڵەکانی پاپاکان بۆ قەدەغەکردنی پەیوەندییە بازرگانییەکان لەگەڵ دەوڵەتە موسڵمانەکاندا بە شێوەیەکی کاتی بازرگانیی ڕۆژھەڵاتی پەکخست، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوام بوو. بەڵام، کاتێک دەسەڵاتی دەوڵەت بە شێوەیەکی پلەبەپلە ناوەندگەراییی تێدا دروست بوو لە ڕێنیسانسی سەدەی ١٢یەمدا، ئەورووپا دەستی بە بووژانەوە کرد.

بۆردومانکردنی جەزائیر لەلایەن کەشتیگەلی ئینگلیزی-ھۆڵەندییەوە بۆ پاڵپشتی لە مۆڵەتێک بۆ ئازادکردنی کۆیلە ئەورووپییەکان، ئابی ١٨١٦

دەسەڵاتی عوسمانییەکان کە بنکەکەی لە ئەنادۆڵ بوو بەردەوام بوو لە گەشەکردن، و لە ساڵی ١٤٥٣دا کۆتایی بە ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی ھێنا لە ڕێگەی داگیرکردنی قوستەنتینیە. خەیرەدین بەربارۆسای سەرکردەی دەریاییی عوسمانی ھێمای ئەم باڵادەستییە بوو بە بردنەوە لە شەڕی پرێڤێزا (١٥٣٨)، کە ڕێگای بۆ تریپۆلی و ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست بەرەو فەرمانڕەواییی عوسمانی کردەوە. لەگەڵ زیادبوونی لێھاتوویی دەریاییی ھێزە ئەورووپییەکان، ئەوان بەرەوڕووی فراوانخوازیی عوسمانی لە ناوچەکەدا بوونەوە کاتێک شەڕی لیپانتۆ (١٥٧١) زیانی گەورەی بە دەسەڵاتی کەشتیگەلی عوسمانی گەیاند. ئەمە کۆتا جەنگی دەریایی بوو کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێوان کەشتییە گالییەکاندا ئەنجام درابێت.

چەتە دەریایییەکانی بارباری لە باکووری ڕۆژاوای ئەفریقا ھێرشیان دەکردە سەر کەشتیوانی و کەناراوە مەسیحییەکان لە ڕۆژاوای دەریای ناوەڕاستدا. بەپێی گوتەی ڕۆبێرت دەیڤس، لە سەدەکانی ١٦ تا ١٩یەمدا، چەتە دەریایییەکان لە نێوان ١ ملیۆن تا ١٫٢٥ ملیۆن ئەورووپییان وەک کۆیلە بە دیل گرتووە.

گەشەسەندنی کەشتیوانیی ئۆقیانووسی کاریگەری لەسەر تەواوی دەریای ناوەڕاست کرد. جاران، زۆربەی بازرگانیی نێوان ڕۆژاوای ئەورووپا و ڕۆژھەڵات بەم ناوچەیەدا تێپەڕ دەبوو، بەڵام دوای دەیەی ١٤٩٠ پەرەسەندنی ڕێگایەکی دەریایی بۆ ئۆقیانووسی ھیندستان ڕێگەی دا بە ھاوردەکردنی بەھاراتی ئاسیایی و کاڵاکانی تر لە ڕێگەی بەندەرە ئەتڵەسییەکانی ڕۆژاوای ئەورووپاوە.

شەڕی نیل لە کاتی ھەڵمەتی فەڕەنسا لە میسردا، ئابی ١٧٩٨

دەریاکە لە ڕووی ستراتیژییەوە بە گرنگی مایەوە. دەستگرتنی بەریتانیا بەسەر جەبەل تاریقدا دەسەڵاتی ئەوانی لە ئەفریقا و باشووری ڕۆژاوای ئاسیادا مسۆگەر کرد. بە تایبەتی دوای شەڕە دەریایییەکانی ئەبووقیر (١٧٩٩، شەڕی نیل) و ترافالگار (١٨٠٥)، بەریتانییەکان بۆ ماوەیەکی درێژ باڵادەستیی خۆیان لە دەریای ناوەڕاستدا بەھێزتر کردبوو. جەنگەکان شەڕی دەریایی لە دەریای ناوەڕاست لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا و بەرەی دەریای ناوەڕاست لە جەنگی جیھانیی دووەمیان لەخۆ گرتبوو.

بە کردنەوەی کەناڵی سوێسی بێ ھاوشێوە لە ساڵی ١٨٦٩دا، ڕەوتی بازرگانیی نێوان ئەورووپا و ئاسیا بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕا. ئێستا خێراترین ڕێگا لە دەریای ناوەڕاستەوە بەرەو ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا و ئاسیا دەچوو. ئەمەش بووە ھۆی پێشینەدان بە وڵاتانی دەریای ناوەڕاست و بەندەرەکانیان وەک تریێست کە بەھۆی پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپاوە گەشەسەندنێکی خێرای ئابوورییان بەخۆیەوە بینی. لە سەدەی ٢٠ەمدا، جەنگی جیھانیی یەکەم و دووەم، ھەروەھا قەیرانی سوێس و جەنگی سارد بوونە ھۆی گۆڕینی ڕێگا بازرگانییەکان بەرەو بەندەرە باکوورییەکانی ئەورووپا، کە دواتر لە ڕێگەی یەکگرتنی ئەورووپی، چالاککردنی ڕێگای ئاوریشم و بازرگانیی ئازادی جیھانییەوە دیسانەوە بەرەو بەندەرە باشوورییەکان گۆڕدرانەوە.

سەدەی ٢١ەم و کۆچبەران

لە ساڵی ٢٠١٣دا، سەرۆکی ماڵتایی دەریای ناوەڕاستی بە «گۆڕستان» وەسف کرد بەھۆی نوقمبوونی ژمارەیەکی زۆری کۆچبەران دوای وەرگەڕانی بەلەمەکانیان. سەرۆکی پەرلەمانی ئەورووپا مارتن شولتز لە ساڵی ٢٠١٤دا ڕای گەیاند کە ڕامیاریی کۆچی ئەورووپا «دەریای ناوەڕاستی کردووەتە گۆڕستان»، بە ئاماژەکردن بە ژمارەی پەنابەرە نوقمبووەکانی ناوچەکە وەک دەرئەنجامێکی ڕاستەوخۆی ئەو ڕامیارییانە. بەرپرسێکی ئازەربایجانی دەریاکەی بە «گۆڕستانێک... کە خەڵکی تێدا دەمرن» وەسف کرد.

دوای نوقمبوونی کەشتیی کۆچبەرانی لامپێدوزا لە ساڵی ٢٠١٣دا، حکوومەتی ئیتاڵیا بڕیاری دا سیستمی نیشتمانی بۆ چاودێریکردنی دەریای ناوەڕاست بەھێز بکات بە ڕێگەدان بە «ئۆپراسیۆنی مارێ نۆستروم»، کە ئەرکێکی سەربازی و مرۆیی بوو بە مەبەستی ڕزگارکردنی کۆچبەران و دەستگیرکردنی قاچاخچییەکانی کۆچبەران. لە ساڵی ٢٠١٥دا، زیاتر لە یەک ملیۆن کۆچبەر بە دەریای ناوەڕاستدا بەرەو ئەورووپا پەڕینەوە.

ئیتاڵیا بە تایبەتی لەژێر کاریگەریی قەیرانی کۆچبەرانی ئەورووپادا بوو. لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣ تا ٢٠١٨دا، زیاتر لە ٧٠٠٬٠٠٠ کۆچبەر گەیشتنە ئیتاڵیا، کە زۆربەیان ئەفریقییەکانی باشووری بیابانی گەورە بوون.