ئەسکەندەریە

ئەسکەندەرییە

الإسكندرية
ئەسکەندەرییە الإسكندرية
شار
	سیمای ئاسمانیی ئەسکەندەرییە (en) وەک لە دەریای ناوینەوە دەبینرێت پەڕگە:Alexandria's Bibliotheca.jpg کتێبخانەی ئەسکەندەرییە (en) قەڵای قایتبای (en) مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکان (en) کۆشکی مونتەزە (en) سان ستیفانۆ گراند پلازا (en) پردی ستانلی (en) خانەی ئۆپێرای ئەسکەندەرییە (en)
	ئاڵا دروشم
	ناسناوەکان: بووکی دەریای ناوین، مرواریی دەریای ناوین، ئەلێکس
	ئەسکەندەرییە شوێنی لە میسر ئەسکەندەرییە ئەسکەندەرییە (ئەفریقا)
	پۆتانەکان: 31°11′51″N 29°53′33″E / 31.19750°N 29.89250°Eپۆتانەکان: 31°11′51″N 29°53′33″E / 31.19750°N 29.89250°E
وڵات (en)	میسر
پارێزگا (en)	ئەسکەندەرییە (en)
دامەزراندن	٣٣١ی پێش زایین
دامەزرێنەر	ئەسکەندەری مەزن
دەسەڵات
• پارێزگار	ئەیمەن محەممەد ئیبراھیم ئەحمەد عەتییە
ڕووبەر
• شاری	١٬١٠٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٢٨ میلی چوارگۆشە)
• گەورەشار	١٬٦٦١ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٦٤١ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی	−١ مەتر (−٣ پێ)
ژمارەی دانیشتووان (2023)
• پلە	دووەم (en)
• شاری	٥٬٣٦٢٬٥١٧
• چڕیی شاری	٤٬٨٠٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٣٬٠٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
• گەورەشار	٦٬١٠٠٬٠٠٠
• چڕیی گەورەشار	٣٬٧٠٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٩٬٥٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
سەرناوی دانیشتوو	ئەسکەندەری (نێر، عەرەبی: إسكندراني)، ئەسکەندەرانیە (مێ، عەرەبی: إسكندرانية)
تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (نەوی، بەھای نەگۆڕی ٢٠١٥)
• ساڵ	٢٠٢٤
• کۆی گشتی (گەورەشار)	٢٦٫٧ ملیار دۆلار
• بۆ ھەر تاکێک	٤٬٣٠٦ دۆلار
ناوچەی کاتی	UTC+2 (EET (en))
• ھاوین (DST)	UTC+3 (EEST (en))
کۆدی پۆستە	21xxx
کۆدی تەلەفۆن	(+20) 3
وێبگە	alexandria.gov.eg

ئەسکەندەرییە^[ئ] شارێکی سەرەکییە لە میسر. دەکەوێتە لێواری ڕۆژاوای دێلتای ڕووباری نیل (en)، و نزیکەی ٤٠ kiloمەتر (٢٥ میل) بە درێژاییی کەناراوەکانی باکووری وڵاتەکە (en) درێژ دەبێتەوە. گەورەترین بەندەری دەریاییی میسرە، دووەم گەورەترین شارە (en) لە دوای قاھیرە، و گەورەترین شارە لەسەر کەناراوەکانی دەریای ناوین (en). لە ساڵی ٣٣١ی پێش زایین لەلایەن ئەسکەندەری مەزنەوە دامەزراوە،^[٧] ئەسکەندەرییە یەکێکە لە گەورەترین و گرنگترین شارەکانی سەردەمی دێرین (en) و ناوەندێکی پێشەنگ بووە بۆ زانست، کولتوور، و زانستخوازی (en).

بە "بووکی دەریای ناوین" و "مرواریی کەناراوەکانی دەریای ناوین" نازناوی دەرکردووە،^[٨] شارەکە شوێنێکی مەبەستی گەشتیاریی باو و ناوەندێکی پیشەسازیی گەورەیە. شەشەمین گەورەترین شارە (en) لە جیھانی عەرەبیدا (en)، حەوتەمین گەورەترین شارە (en) لە ڕۆژھەڵاتی ناوین (en)، و یانزەیەمین گەورەترین شارە (en) لە ئەفریقا. ئەسکەندەرییە پایتەختی پارێزگای ئەسکەندەرییەیە (en)، و وەک ناوەندێکی پیشەسازی سەیر دەکرێت و نیشتمانی کەشتیسازیی ئەسکەندەرییە (en)یە. شارەکە ھەروەھا خاوەنی کەرتێکی داراییی (en) گەورەیە، و بەندەرە دێرینەکەی، بەندەری ئەسکەندەرییە (en)، یەکێکە لە قەرەباڵغترین بەندەرەکانی وڵاتەکە.^[٩] ئەسکەندەرییە شاری میوانداری ڤیستیڤاڵی ساڵانەی فیلمی وڵاتانی دەریای ناوین لە ئەسکەندەرییە (en)یە، کە لە کتێبخانەی ئەسکەندەرییە (en) بەڕێوەدەچێت. شارەکە ھەروەھا نیشتمانی خانەی ئۆپێرای ئەسکەندەرییە (en)، مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی ئەسکەندەرییە (en) و مۆزەخانەی نیشتمانیی ئەسکەندەرییە (en)یە. شارەکە میوانداریی چەندین بۆنەی وەرزشی (en) دەکات، و نیشتمانی یانەی تۆپی پێی ئیتیحاد (en)ە. ئەسکەندەرییە لە دەرەوەی سنوورە شارەوانییە کارگێڕییەکەی خۆی و ھەروەھا کۆمەڵگە شارنشینییەکەی (en) درێژ دەبێتەوە، کە ژمارەی دانیشتووانەکەی ٦٬١٠٠٬٠٠٠ کەس بووە لە ساڵی ٢٠٢٣ لەسەر ڕووبەری ١٬٦٦١ square kilometre (٦٤١ sq mi).

ئەسکەندەرییە لە بنەڕەتدا لە نزیک نیشتەجێبوونێکی میسری کۆن بە ناوی ڕاکۆتیس (en) دامەزرا، کە دواتر بوو بە گەڕەکێکی میسری لە شارەکە. شارەکە کرا بە پایتەختی شانشینی بەتڵیمۆسی (en) و بوو بە پێشەنگترین ناوەندی بازرگانی، فیکری، و کولتووری بۆ زۆربەی سەردەمی ھێلینی (en) و کۆتایییەکانی سەردەمی دێرین (en)؛^[٧] لە کاتێکدا، پڕدانیشتووانترین شاری جیھانی کۆن بوو. ئەسکەندەرییە زیاتر بە منارەی ئەسکەندەرییە (فارۆس) ناسرابوو، کە یەکێک بوو لە حەوت سەرسووڕھێنەرەکەی جیھانی کۆن (en)؛ کتێبخانە گەورەکەی (en)، گەورەترین کتێبخانەی جیھانی کۆن بوو؛ و گۆڕە ژێرزەوییەکانی کۆم ئەلشوقافە (en)ش، یەکێک بوو لە حەوت سەرسووڕھێنەرەکەی سەدەکانی ناوەڕاست (en).

ئەسکەندەرییە بۆ نزیکەی ھەزارەیەک پێگەی خۆی وەک یەکێک لە شارە پێشەنگەکانی جیھانی دەریای ناوین (en) پاراست، وەک پایتەختی میسر خزمەتی دەکرد تا ئەوکاتەی پایتەختێکی نوێ لە فوستات (en) دامەزرا، کە ئێستا بەشێکە لە قاھیرە. شارەکە ناوەندێکی سەرەکی بوو بۆ سەرەتای (en) مەسیحییەت و میوانداریی پاتریارکایەتیی ئەسکەندەرییە (en)ی دەکرد، کە یەکێک بوو لە ناوەندە پێشەنگەکانی مەسیحییەت لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانیی ڕۆژھەڵات (en)؛ کڵێسای مۆدێرنی ئۆرتۆدۆکسیی قوبتی (en) و کڵێسای ئۆرتۆدۆکسیی یۆنانیی ئەسکەندەرییە (en) ھەردووکیان ئیدیعای خاوەندارێتیی ئەم میراتە دێرینە دەکەن.

تا ناوەڕاستی سەدەی حەوتەم، شارەکە بەردەوام بوو لە خزمەتکردن وەک ناوەندێکی بازرگانی و بنکەی دەریایی (en).^[١٠] لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٨ەوە، بوو بە ناوەندێکی سەرەکی بۆ پیشەسازیی کەشتیوانیی (en) نێونەتەوەیی و یەکێک بوو لە گرنگترین ناوەندە بازرگانییەکانی جیھان، کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئاسانیی پەیوەندیی وشکانی لە نێوان دەریای ناوین و دەریای سوور و بازرگانیی پڕقازانجی لۆکەی میسری (en). بووژانەوەی ئەسکەندەرییە لە سەرەتای سەدەی ١٩دا لە سەردەمی محەممەد عەلی دەستی پێکرد، کە بە دامەزرێنەری میسری مۆدێرن (en) دادەنرێت، کە پڕۆژەکانی ژێرخان و ھەوڵەکانی مۆدێرنیزاسیۆنی جێبەجێ کرد.

ناو

ئەسکەندەرییە لەسەر نیشتەجێبوونە کۆنەکەی میسر ھەڵکەوتبوو، کە ناوی ڕاکۆتیس (en) (بە Ancient Greek: Ῥακῶτις, romanized: Rhakôtis) بوو، کە فۆرمی یۆنانیکراوی وشەی میسریی (en) r-ꜥ-qd(y)t (Bohairic Coptic: ⲣⲁⲕⲟϯ, romanized: Rakoti) بوو.^[١١] وەک یەکێک لەو چەندین نیشتەجێبوونەی کە لەلایەن ئەسکەندەری مەزنەوە دامەزرابوو، ئەو شارەی کە لەسەر ڕاکۆتیس دایمەزراند پێی دەگوترا Alexándreia hḗ kat' Aígypton (Ἀλεξάνδρεια ἡ κατ' Αἴγυπτον)، کە ھەندێک سەرچاوە وەک "ئەسکەندەرییە لەلایەن میسرەوە" وەریانگێڕاوە، چونکە شارەکە، لەو کاتەدا، لە پەراوێزی میسری ڕەسەندا بوو (ئەو ناوچەیەی تەنیشت نیل).^[١٢] ھەندێک لە دانیشتووانی ئەسکەندەرییە و یۆنانییەکان، بۆ نموونە، ھیپسیکلیس، ھەروەھا بە شارەکەیان دەگوت Alexándreia hḗ prós Aígypton (Ἀλεξάνδρεια ἡ πρός Αἴγυπτον، "ئەسکەندەرییە لە نزیک میسر").^[١٣] لە سەردەمی دەسەڵاتی ڕۆمانی لە میسر (en)، ناوی شارەکە بە لاتینیکراو (en) کرا بۆ Alexandrēa ad Aegyptum. لە زمانی قوبتیدا، شارەکە بەردەوام بوو لە بەکارھێنانی ناوە کۆنەکەی (Rakoti)، بە چەند ھەڵاوێردێکی کەمەوە.^[١١]

دوای گرتنی ئەسکەندەرییە (en) لەلایەن ڕاشدینەکان (en) لە ساڵی ٦٤١ی زایینی، ناوەکە بەعەرەبیکرا (en): بڕگەی سەرەتاییی ئەل- وەک ئامرازی ناساندن (en) لێکدرایەوە؛ گۆڕینی شوێنی دەنگەکان (en) لە پیتەکانی xدا ڕوویدا، لە [ks]ەوە بۆ [sk]؛ و پاشگری -eia چووە ناو پاشگری ئاوەڵناوی مێینەی -یيە (ـِيَّة)، و لە کۆتاییدا ناوەکە بوو بە ئەلئیسکەندەرییە (الْإِسْكَنْدَرِيَّة).^[١٤]

مێژوو

سەردەمی دێرین

دیاریکردنی تەمەن بە ڕادیۆکاربۆن (en) بۆ پارچە قاوغە دەریایییەکان و پیسبوونی قورقوشم نیشانی دەدەن کە چالاکیی مرۆڤ لەو شوێنەدا ھەبووە لە سەردەمی شانشینی کۆن (en) (سەدەکانی ٢٧ تا ٢١ی پێش زایین) و جارێکی تر لە قۆناغی ١٠٠٠-٨٠٠ی پێش زایین، کە دواتر چالاکی لەوێدا نەماوە.^[١٥] لە سەرچاوە دێرینەکانەوە زانراوە کە بنکەیەکی بازرگانی لەم شوێنەدا ھەبووە لە سەردەمی ڕامسێسی مەزن (en) بۆ بازرگانیکردن لەگەڵ کریت، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر لەناوچووبوو تا کاتی گەیشتنی ئەسکەندەر.^[٧] گوندێکی ماسیگریی بچووکی میسری بە ناوی ڕاکۆتیس (en) (بە میسری: rꜥ-qdy.t، 'ئەوەی بنیات نراوە') لە سەدەی ١٣ی پێش زایینەوە لە نزیک ئەو ناوچەیە بوونی ھەبووە و لە کۆتاییدا گەشەی کرد و بوو بە گەڕەکی میسری لە شارەکەدا.^[٧] ڕاستەوخۆ لە ڕۆژھەڵاتی ئەسکەندەرییە (لەو شوێنەی ئێستا کەنداوی ئەبوو قیر (en)ی لێیە)، لە سەردەمە دێرینەکاندا زۆنگاو و چەندین دوورگە ھەبوون. ھەر لە سەرەتای سەدەی ٧ی پێش زایینەوە، شارە بەندەرییە گرنگەکانی کانۆپوس (en) و ھێراکلیۆن (en) بوونیان ھەبووە. ئەمەی دوایییان لەم دوایییانەدا لەژێر ئاودا دۆزرایەوە.

ئەسکەندەرییە لە نیسانی ٣٣١ی پێش زایین لەلایەن ئەسکەندەری مەزنەوە دامەزرا بە ناوی Ἀλεξάνδρεια (Alexandreia)، وەک یەکێک لە چەندین شار کە دامەزراندوویەتی (en). دوای ئەوەی دەستی بەسەر پارێزگای میسری (en)دا گرت لە دەست فارسەکان، ئەسکەندەر دەیویست شارێکی گەورەی یۆنانی لەسەر کەناراوەکانی میسر دروست بکات کە ھەڵگری ناوی خۆی بێت. شوێنی ئەسکەندەرییەی ھەڵبژارد، و خەیاڵی دروستکردنی ڕێگەیەکی کرد بۆ دوورگەی نزیکی فارۆس (en) کە دوو بەندەری سروشتی گەورە دروست دەکات.^[٧] مەبەست لە ئەسکەندەرییە ئەوە بوو کە جێگەی کۆلۆنیی یۆنانیی (en) کۆنتری ناوکراتیس (en) بگرێتەوە وەک ناوەندێکی ھێلینی (en) لە میسر و ببێتە بەستەری نێوان یۆنان و دۆڵی دەوڵەمەندی نیل. چەند مانگێک دوای دامەزراندنی، ئەسکەندەر میسری جێھێشت و ھەرگیز لە ژیانیدا نەگەڕایەوە بۆ شارەکە.

دوای ڕۆیشتنی ئەسکەندەر، جێگرەکەی کلیۆمێنیس (en) بەردەوام بوو لە فراوانکردنەکە. تەلارساز دینۆکراتیسی ڕۆدس (en) دیزاینی شارەکەی کرد، بە بەکارھێنانی پلانی تۆڕی (en) ھیپۆدامی (en). دوای مردنی ئەسکەندەر لە ٣٢٣ی پێش زایین، جەنەڕاڵەکەی بەتڵیمۆس لاگیدس (en) دەستی بەسەر میسردا گرت و تەرمی ئەسکەندەری لەگەڵ خۆیدا ھێنایە میسر.^[١٦] بەتڵیمۆس لە سەرەتادا لە پایتەختی کۆنی میسرەوە لە مەمفیس (en) فەرمانڕەواییی دەکرد. لە ساڵی ٣٢٢/٣٢١ی پێش زایین، کلیۆمێنیسی لەسێدارە دا. لە کۆتاییدا، لە ساڵی ٣٠٥ی پێش زایین، بەتڵیمۆس خۆی وەک فیرعەون ڕاگەیاند بە ناوی بەتڵیمۆسی یەکەمی سۆتەر ("ڕزگارکەر") و پایتەختەکەی گواستەوە بۆ ئەسکەندەرییە.

ھەرچەندە کلیۆمێنیس بە شێوەیەکی سەرەکی بەرپرسیار بوو لە سەرپەرشتیکردنی پەرەپێدانی سەرەتاییی ئەسکەندەرییە، بەڵام پێدەچێت [[[ھێپتاستادیۆن|ھێپتاستادیۆن]] (en)] ھەڵە: {{Transliteration}}: transliteration text not Latin script (pos 3: ھ) (یارمەتی) و گەڕەکەکانی سەر وشکانییەکە بە زۆری کاری بەتڵیمۆسی (en) بن. بە میراتگرتنی بازرگانیی سوور (en)ی وێرانکراو و بوون بە ناوەندی بازرگانیی نوێی نێوان ئەورووپا و ڕۆژھەڵاتی عەرەبی و ھیندی، شارەکە لە کەمتر لە نەوەیەکدا گەشەی کرد و لە قەرتتاج (en) گەورەتر بوو. لە ماوەی سەدەیەکدا، ئەسکەندەرییە ببوو بە گەورەترین شاری جیھان و، بۆ چەند سەدەیەکی تریش، تەنھا لە دوای ڕۆماوە بوو. بوو بە شاری سەرەکیی یۆنانی لە میسر، کە کەسانی گەلی یۆنانی (en) لە پاشخانی جۆراوجۆرەوە تێیدا دەژیان.^[١٧]

سێپتواجینت (en)، کە وەشانێکی یۆنانییە بۆ تەناخ، لەوێ بەرھەم ھێنرا. بەتڵیمۆسییەکانی سەرەتا سیستەمی شارەکەیان پاراست و پەرەیان بە مۆزەخانەکەی دا بۆ ئەوەی ببێتە ناوەندی پێشەنگی ھێلینی بۆ فێربوون (کتێبخانەی ئەسکەندەرییە، کە ڕووبەڕووی وێرانبوون بووەوە لە کاتی گەمارۆدانی ئەسکەندەرییە (en) لەلایەن قەیسەر (en)ەوە لە ٤٧ی پێش زایین)، بەڵام ئاگادار بوون کە جیاوازیی سێ گەورەترین نەتەوەی دانیشتووانەکەی بپارێزن: یۆنانی، میسری و جوولەکە.^[١٨] تا سەردەمی ئۆگستوس (en)، تۆڕی شارەکە ڕووبەری ١٠ square kilometre (٣٫٩ میلی چوارگۆشە)ی دەگرتەوە،^[١٩] و کۆی دانیشتووان لە سەردەمی پرینسیپات (en)ی ڕۆمانیدا نزیکەی ٥٠٠٬٠٠٠-٦٠٠٬٠٠٠ کەس بوو، کە لە ماوەی چوار سەدەی داھاتوودا لەژێر دەسەڵاتی ڕۆمانیدا بەرز و نزم دەبووەوە.^[٢٠]

بەپێی وتەی فیلۆی ئەسکەندەرییە (en)، لە ساڵی ٣٨ی زایینیدا، ئاژاوە لە نێوان جوولەکەکان و ھاووڵاتییە یۆنانییەکانی ئەسکەندەرییەدا سەری ھەڵدا لە کاتی سەردانێکی پاشا ئاگریپای یەکەم (en) بۆ ئەسکەندەرییە، بەتایبەتی لەسەر ئەو ڕێزەی کە نەتەوەی ھێرۆدییان بۆ ئیمپراتۆری ڕۆمانی (en)ی پێشانیان دەدا، کە بەخێرایی گەشەی کرد بۆ سووکایەتیکردنی ئاشکرا و توندوتیژی لە نێوان ھەردوو گرووپە نەتەوەیییەکەدا و سووکایەتیکردن بە کەنیشتەکانی ئەسکەندەرییە. ئەم ڕووداوە بە پۆگرۆمەکانی ئەسکەندەرییە (گورز وەشاندنەکانی ئەسکەندەرییە) ناودەبرێت. توندوتیژییەکە دامرکێندرایەوە دوای ئەوەی کالینۆلا دەستتێوەردانی کرد و پارێزگاری ڕۆمانی، فلاکوسی، لە شارەکە دەرکرد.^[٢١]

لە ساڵی ١١٥ی زایینیدا، بەشێکی زۆری ئەسکەندەرییە لە کاتی شۆڕشی دیاسپۆرا (en) وێران بوو، کە دەرفەتی دا بە ھادریان و تەلارسازەکەی، دێکریانۆس (en)، کە سەرلەنوێ بنیادی بنێنەوە. لە ساڵی ٢١٥ی زایینیدا، ئیمپراتۆر کاراکالا سەردانی شارەکەی کرد و، بەھۆی ھەندێک تەنزی سووکایەتیپێکارەوە کە دانیشتووانەکەی ئاڕاستەیان کردبوو، لەپڕ فەرمانی بە سەربازەکانی دا کە ھەموو ئەو گەنجانە بکوژن کە توانای ھەڵگرتنی چەکیان ھەیە. لە ٢١ی تەممووزی ٣٦٥ی زایینیدا، ئەسکەندەرییە بەھۆی تسونامی (en)یەکەوە (بوومەلەرزەی کریتی ٣٦٥ (en)) کاول بوو،^[٢٢] ڕووداوێک کە ساڵانە بۆ چەندین ساڵ دواتر وەک "ڕۆژی تۆقین" یادی دەکرایەوە.^[٢٣]

ئەسکەندەرییە شارێکی گرنگ بوو لە مێژووی سەرەتای مەسیحییەتدا، و ڕۆڵێکی سەرەکیی گێڕا لە پەرەپێدانی تیۆلۆژیای مەسیحیدا.^[٢٤]

سەردەمی ئیسلامی

لە ساڵی ٦١٩دا، ئەسکەندەرییە کەوتە دەست (en) فارسە ساسانییەکان. شارەکە تا ڕادەیەکی زۆر بەبێ زیان مایەوە لە کاتی داگیرکردنەکەدا و کۆشکێکی نوێ بە ناوی تەراووس لە بەشی ڕۆژھەڵاتی شارەکەدا دروست کرا، کە دواتر بە قەسری فارس (قەڵای فارسەکان) ناسرا.^[٢٥] ھەرچەندە ئیمپراتۆری بیزەنتی (en) ھێراکلێوس (en) لە ساڵی ٦٢٩دا شارەکەی وەرگرتەوە، بەڵام لە ساڵی ٦٤١دا عەرەبەکان بە سەرکردایەتیی جەنەڕاڵ عەمری کوڕی عاس (en) لە کاتی فەتحی ئیسلامیی میسر (en)دا داگیریان کرد، دوای گەمارۆدانێک کە ١٤ مانگی خایاند. یەکەمین پارێزگاری عەرەبی میسر کە تۆمار کراوە سەردانی ئەسکەندەرییەی کردبێت، عوتەیبەی کوڕی ئەبووسوفیان (en) بوو، کە ئامادەییی عەرەبەکانی بەھێزتر کرد و کۆشکی پارێزگاری لە شارەکەدا لە ساڵانی ٦٦٤-٦٦٥دا دروست کرد.^[٢٦]^[٢٧]

لە ئاماژەدان بە ئەسکەندەرییە، ئیبن بەتووتە باس لە ژمارەیەک لە پیاوچاکانی موسڵمان (en) دەکات کە لە شارەکەدا نیشتەجێ بوون. یەکێک لەو پیاوچاکانە ئیمام بورھانەدین ئەلعەرەج بوو، کە دەگوترا موعجیزەی ھەبووە. کەسایەتییەکی تری دیار یاقووت ئەلعیڕشی بوو، کە قوتابیی ئەبووعەباسی مورسی (en) بوو.^[٢٨]^[٢٩] ئیبن بەتووتە ھەروەھا دەربارەی ئەبو عەبدوڵڵا ئەلمورشیدی دەنووسێت، کە پیاوچاکێک بوو لە مینیەتی ئیبن مورشید دەژیا. ھەرچەندە ئەلمورشیدی لە گۆشەگیریدا دەژیا، ئیبن بەتووتە دەنووسێت کە بەردەوام لەلایەن خەڵکێکی زۆر، بەرپرسە باڵاکانی دەوڵەت، و تەنانەت لەلایەن سوڵتانی میسڕی ئەو کاتە، ناسر محەممەد (en)ەوە سەردانی دەکرا.^[٢٨] ئیبن بەتووتە ھەروەھا دوو جار سەردانی منارەی فارۆسی کردووە: لە ساڵی ١٣٢٦دا بینیویەتی کە بەشێکی وێران بووە و لە ساڵی ١٣٤٩دا ئەوەندە تێکچووبوو کە چیتر نەدەکرا بچیتە ناویەوە.^[٣٠]

بە درێژاییی قۆناغی کۆتایییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، ئەسکەندەرییە جارێکی تر وەک گەورەشارێکی سەرەکی و گرنگترین بەندەری بازرگانی لە میسر و یەکێک لە گرنگترینەکان لە دەریای ناویندا سەری ھەڵدایەوە. گەشتیاری جوولەکە، بنیامینی تودێلا (en)، تەنانەت وەک "بازاڕێکی بازرگانی بۆ ھەموو نەتەوەکان" وەسفی کردووە.^[٣١] لە ڕاستیدا، ئەسکەندەرییە دەرچەیەک بوو بۆ ھەموو ئەو کاڵایانەی کە لە عەرەبستانەوە دەھاتن، وەک بخوور (en)، و لە ھیندستان و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە دەھاتن، وەک بەھارات (بیبەر، مێخەک، دارچین، ھتد)، بەردە بەنرخەکان، مرواری و دارە دەگمەنەکان وەکوو داری بەرازیلی (en). بەڵام ھەروەھا دەرچەیەکیش بوو بۆ کاڵاکانی ئەفریقا، وەک عاج و دارە بەنرخەکان. ئەم کاڵایانە دەگەیشتنە ئەسکەندەرییە دوای تێپەڕبوونیان بە عەدەندا لە ڕێگەیاندا بۆ دەریای سوور، پاشان بە دەریای سووردا سەردەکەوتن بۆ ئەوەی لە بەندەری عەیزاب (en) داببەزێنرێن. لە عەیزابەوە، کاروانێک کاڵاکانی دەبردە سەر نیل، پێدەچێت بۆ شارۆچکەی قووس (en). لەوێوە، کاڵاکان بە کەشتی دەبردران بۆ ئەسکەندەرییە. ئەم کاڵایانە پاشان ڕێگەی خۆیان دەدۆزییەوە بۆ بازاڕی ئەسکەندەرییە شانبەشانی بەرھەمەکانی میسر.^[٣٢]

ئەم ڕێگەیە ھەرزانترین و خێراترین ڕێگە بوو بە بەراورد لەگەڵ ڕێگە وشکانییەکان کە لە سووریا یان قوستەنتینییەوە دەگەیشتنە دەریای ناوین. بازرگانە لاتینییەکان (ڤێنیزییەکان، جەنەوایییەکان (en)، پیزایییەکان (en)، کەتەلۆنییەکان (en)، پرۆڤانسییەکان (en)، ھتد) بەم شێوەیە چوونە ناو ئەم بازاڕەوە. ھەر لە سەدەی ١٢یەمەوە، شارە بازرگانییە گەورەکان خاوەنی فوندوقەکان (en) (کاروانسەراکان) و کونسوڵ بوون لە ئەسکەندەرییە. فوندوق، لەم چوارچێوەیەدا، ناوچەیەکە کە زۆرجار قەڵابەندە، لە ناو شارەکەدا کە تەرخان کراوە بۆ کۆمەڵگەیەکی نەتەوەیەکی بازرگانی لەژێر دەسەڵاتی کونسوڵێکدا. کونسوڵ بەرپرسیار بوو لە یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکانی نێوان بازرگانانی نەتەوەکەی، و ھەروەھا کاتێک ھاووڵاتییەکی سوڵتان سکاڵای لەسەر بازرگانێکی نەتەوەکەیان تۆمار دەکرد. مەرجەکانی ئەم دامەزراندنە زۆرجار لە پەیماننامەکانی نێوان سوڵتانەکان و کونسوڵەکاندا دیاری دەکرا. ئەم پەیماننامانە بەشێک بوون لەو سیاسەتەی کە سوڵتانەکانی سەرەتای مەمالیکەکان پەیڕەویان دەکرد، کە ھانی ھاتنی بازرگانانی ئەورووپایان دەدا بۆ ئەسکەندەرییە، چونکە ئەم بازرگانییە نەک تەنیا داھاتێکی بەرچاوی بۆ سوڵتان دەھێنا، بەڵکوو توانای ئەوەشی پێدەدا کە دار و ئاسن لە ئەورووپاوە دابین بکات. دواتر، لە سەدەی ١٤یەمدا، بازرگانیی لاتینی لە ئەسکەندەرییە ھەروەھا بۆ سوڵتانەکان گرنگ بوو، چونکە توانای پێدەدان بۆ دابینکردنی مەمالیکەکان (سەربازە-کۆیلەکان) کە زۆرجار لەلایەن بازرگانە جەنەوایییەکانەوە دەفرۆشران.^[٣٣]

بەو پێیەی ئەم بازرگانییە زۆر گرنگ بوو بۆ سوڵتانەکان، ئەوان تامەزرۆ بوون بۆ کۆنترۆڵکردنی دامەزراوەکانی شارەکە. لە ڕاستیدا، لە ئەسکەندەرییە، جگە لە ئەمیر (پارێزگار)، سوڵتان پشکنەرێکی گومرگی دەنارد کە ڕاستەوخۆ وەڵامدەرەوەی نازیر ئەلخاس بوو (ئەو کەسەی بەرپرسیارە لە بەڕێوەبردنی سامانی سوڵتان). گومرگ نەک تەنیا بەرپرسیار بوو لە کۆکردنەوەی باجی گومرگی، بەڵکو بەرپرسیار بوو لە ئاسایشی بەندەرەکە و کۆگاکانی. گومرگی ئەسکەندەرییە ھەروەھا ڕۆڵی ھەبوو لە ناوبژیوانیی بازرگانیدا و سووڕی پەسەندکراو بوو بۆ فرۆشتنی ئەو بەرھەمانەی بازرگانەکان دەیانھێنا، کە لە زیادکردنی ئاشکرادا بەڕێوەدەچوو. ئەم فرۆشتنانە بە شێوەیەک ڕێکخرابوون کە بازرگانەکان ھان بدەن بەرھەمەکانیان بە سوڵتان یان لە ڕێگەی سوڵتانەوە بفرۆشن، لەبری ئەوەی بە ئازادی لە بازاڕەکانی شارەکەدا بیانفرۆشن. بازرگانە لاتینییەکانیش ئیمتیازاتی دادوەرییان ھەبوو: جگە لەوەی لەلایەن کونسوڵەکەیانەوە دادگایی دەکران ئەگەر ھاووڵاتییەکی سوڵتان سکاڵای لەسەر تۆمار بکردنایە، بازرگانە لاتینییەکان نەدەکرا لەلایەن قازییەکان (en)ەوە (دادوەرە مەدەنییەکان) دادگایی بکرێن بەڵکوو دەبوو لەلایەن مەزالیم (en)ەوە (دادگاکانی سوڵتان) دادگایی بکرێن.^[٣٤]

ئەسکەندەرییە بەشێکی زۆری گرنگییەکەی لە بازرگانیی نێونەتەوەییدا لەدەستدا دوای ئەوەی دەریاوانە پورتوگالییەکان لە کۆتاییی سەدەی ١٥ەمدا ڕێگەیەکی نوێی دەریایییان دۆزییەوە بۆ ھیندستان. ئەمە بڕی ئەو کاڵایانەی کەم کردەوە کە پێویست بوو لە ڕێگەی بەندەری ئەسکەندەرییەوە بگوێزرێنەوە، ھەروەھا ھێزی سیاسیی مەمالیکەکانیشی کەم کردەوە.^[٣٥] دوای شەڕی ڕەیدانیە (en) لە ساڵی ١٥١٧، شارەکە لەلایەن تورکە عوسمانییەکان (en)ەوە داگیرکرا و تا ساڵی ١٧٩٨ لەژێر دەسەڵاتی عوسمانی (en)دا مایەوە. ئەسکەندەرییە لە ماوەی سەدەکانی ٩ بۆ ١٨ەمدا بەشێکی زۆری گرنگییەکەی پێشووی لەدەستدا بۆ شاری بەندەریی ڕەشید (en)ی میسر، و تەنیا بە دروستکردنی کەناڵی مەحموودیە (en) لە ساڵی ١٨٢٠دا گرنگییەکەی پێشووی بەدەستھێنایەوە.^[٣٦]

ئەسکەندەرییە ڕۆڵێکی دیاری ھەبوو لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ھەڵمەتی فەڕەنسییەکان بۆ سەر میسر (en) بە سەرکردایەتیی ناپلیۆن (en) لە ساڵی ١٧٩٨. ھێزەکانی فەڕەنسا لە ٢ی تەممووزی ١٧٩٨ ھەڵیانکوتایە سەر شارەکە، و لە دەستیاندا مایەوە تاوەکوو گەیشتنی ھەڵمەتێکی سەربازیی بەریتانی لە ساڵی ١٨٠١. بەریتانییەکان لە شەڕی ئەسکەندەرییە (en) لە ٢١ی ئازاری ١٨٠١دا سەرکەوتنێکی گەورەیان بەسەر فەڕەنسییەکاندا بەدەستھێنا، کە دوای ئەوە گەمارۆی شارەکەیان دا (en)، و لە ٢ی ئەیلوولی ١٨٠١دا کەوتە دەستیان. محەممەد عەلی، پارێزگاری عوسمانیی میسر، لە دەوروبەری ساڵی ١٨١٠دا دەستی بە دووبارە بنیاتنانەوە و گەشەپێدان کرد و، تا ساڵی ١٨٥٠، ئەسکەندەرییە گەڕابووەوە بۆ دۆخێک کە لە شکۆمەندیی پێشووی دەچوو.^[٣٧] میسر ڕووی لە ئەورووپا کرد لە ھەوڵەکانیاندا بۆ مۆدێرنکردنی وڵاتەکە. یۆنانییەکان، و بەدوایاندا ئەورووپییەکان و کەسانی تریش، دەستیان بە گواستنەوە کرد بۆ شارەکە. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، شارەکە بوو بە نیشتمانێک بۆ ڕۆماننووسان و شاعیران.^[١٠]

لە تەممووزی ١٨٨٢دا، شارەکە کەوتە بەر بۆمباران لەلایەن ھێزە دەریایییەکانی بەریتانیا و داگیرکرا.^[٣٨]

لە تەممووزی ١٩٥٤دا، شارەکە ئامانجی ھەڵمەتێکی بۆمبارانکردنی ئیسرائیلی بوو کە دواتر بە ڕووداوی لاڤۆن (en) ناسرا. لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤دا، گۆڕەپانی مەنشیەی ئەسکەندەرییە شوێنی ھەوڵێکی تیرۆرکردنی شکستخواردوو بوو بۆ سەر جەمال عەبدولناسر.^[٣٩]

ئەورووپییەکان دەستیان بە جێھێشتنی ئەسکەندەرییە کرد دوای قەیرانی سوێس (en)ی ساڵی ١٩٥٦ کە بووە ھۆی سەرهەڵدانێکی خێرای نەتەوەپەرستیی عەرەبی (en). بەنیشتمانیکردنی موڵک و ماڵ لەلایەن ناسرەوە، کە لە ساڵی ١٩٦١دا گەیشتە بەرزترین ئاستی، نزیکەی ھەموو ئەوانەی تری وەدەرنا کە مابوونەوە.^[١٠]

جوگرافیا

ئەسکەندەرییە دەکەوێتە وڵاتی میسر، لەسەر کەناراوەکانی باشووری دەریای ناوین. دەکەوێتە ناوچەی ڕۆژاوای دووری دێلتای ڕووباری نیل (en).^[٤٠] شارێکی پڕدانیشتووانە؛ ناوچە سەرەکییەکانی پێچەوانەی ڕووبەرە کارگێڕییە گەورەکەی پیشان دەدەن. جیۆلۆجیای شارەکە پێکھاتووە لە نیشتووەکانی خاک، لمی ئۆلۆتیک (en) و قوڕ، بەردی کلسی ئۆلۆتیک (لە سەردەمی مایۆسینی ناوەڕاست (en)ەوە)، دۆلۆمایت (en)ی قاوغداری خۆڵەمێشی، دۆلۆمایتی مارلی، بەردی کلسی و دۆلۆمایتی ئۆنکۆلیتیک، و ھەروەھا بەردی کلسی قاوغدار.^[٤١]

ناوچە	(دانیشتووان)		ڕووبەر کم^٢	چڕی بۆ ھەر کم^٢ (٢٠٢٠)
ناوچە	١٩٩٦	٢٠٢٠ خەمڵاندن*	ڕووبەر کم^٢	چڕی بۆ ھەر کم^٢ (٢٠٢٠)
ئەسکەندەرییە، ١٤ قیسم (بەردەوام)	٢٬١٩٩٬٠٠٠	٤٬٤٣٩٬٠٠٠	٢٠٣٫٥٧	٢١٬٨٠٥

تێبینییەکان: خەمڵاندنی CAPMAS بۆ ساڵی ٢٠٢٠ کە لەسەر بنەمای ئامارە پێداچوونەوەکراوەکانی سەرژمێریی ٢٠١٧ دامەزراوە، لەوانەیە بە شێوەیەکی بەرچاو جیاواز بێت لە خشتە بەرایییەکانی سەرژمێریی ٢٠١٧. ١٤ قیسمەکە (بەشەکە) بە سادەیی وەک شاری ئەسکەندەرییە لەلایەن CAPMAS لە ساڵی ٢٠٠٦دا ڕاپۆرت کرابوون بەڵام بەھۆی پێناسەی گەشەکردنی خێرا، کە پێدەچێت نافەرمی بن، لەوانەیە گۆڕابن یان بڕیار بێت بگۆڕدرێن. ھەمان ڕووبەر بە ١٢ قیسمەوە لە ساڵی ١٩٩٦دا بوونی ھەبوو. قیسمەکان وەک 'بە تەواوی شارنشین' ھەژمار دەکرێن^[٤٢]

ئاووھەوا

ئەسکەندەرییە لەسەر سنووری ئاووھەوایەکی ئاووھەوای نیمچە-وشک (en) و ئاووھەوای بیابانیی گەرم (en)ە (پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپن (en): BSh/BWh).^[٤٣]^[٤٤] وەک باقی کەناراوەکانی باکووری میسر (en)، بای باکووری کە بەردەوام بەسەر دەریای ناویندا ھەڵدەکات، کەشوھەوایەکی کەمتر سەخت بە شارەکە دەبەخشێت بەراورد بە بیابانەکانی ناوخۆ.^[٤٥] ڕەفەح (en) و ئەسکەندەرییە^[٤٦] پڕبارانترین شوێنن لە میسردا؛ شوێنە پڕبارانەکانی تر بریتین لە ڕەشید (en)، بەلتیم (en)، کەفر ئەلدەوار (en)، و مەرسا مەتڕووح (en). ئاووھەوای شارەکە لەژێر کاریگەریی دەریای ناویندایە، کە پلەی گەرماکەی مامناوەند دەکات، و دەبێتە ھۆی زستانی باراناویی گۆڕاو و ھاوینی تاڕادەیەک گەرم و کەمێک درێژخایەن کە، ھەندێک جار، دەتوانێت زۆر شێدار بێت؛ کانوونی دووەم و شوبات فێنکترین مانگن، کە بەزۆری زۆرترین پلەی گەرمیی ڕۆژانە لە نێوان ١٢ بۆ ١٨ degrees Celsius (٥٤ بۆ ٦٤ پلەی فارەنھایت) دەبێت و نزمترین پلەکانی گەرمیش دەکرێت بگەنە ٥ degrees Celsius (٤١ پلەی فارەنھایت).

ئەسکەندەرییە لە مانگە ساردەکاندا تووشی زریانی توند (en)، باران و ھەندێک جار بەفراو (en) و تەرزە دەبێت؛ ئەم ڕووداوانە، بە تێکەڵبوونیان لەگەڵ سیستەمێکی لاوازی ئاوەڕۆ، لە ڕابردوودا بەرپرس بوون لە دروستبوونی لافاو لە شارەکەدا، ھەرچەندە ئێستا زۆر بە دەگمەن ڕوودەدەن.^[٤٧] تەممووز و ئاب گەرمترین و وشکترین مانگی ساڵن، کە تێکڕای زۆرترین پلەی گەرمیی ڕۆژانەیان ٣٠ degrees Celsius (٨٦ پلەی فارەنھایت)ە. تێکڕای بارانبارینی ساڵانە نزیکەی ٢١١ milliمەتر (٨٫٣ ئینچ)یە بەڵام گەیشتووەتە ٤١٧ milliمەتر (١٦٫٤ ئینچ)یش.^[٤٨]

پۆرت سەعید، قوسەیر (en)، بەلتیم (en)، دومیات (en) و ئەسکەندەرییە کەمترین گۆڕانکاریی پلەی گەرمایان ھەیە لە میسردا.

بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو ٤٥ degrees Celsius (١١٣ پلەی فارەنھایت) بووە لە ٣٠ی ئایاری ١٩٦١، و نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراویش ٠ degrees Celsius (٣٢ پلەی فارەنھایت) بووە لە ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤.^[٤٩]^[٥٠]^[٥١]^[٥٢]^[٥٣]

زانیاریی کەشوھەوا بۆ «ئەسکەندەرییە (فڕۆکەخانەی نووزھە)، ئاسایییەکانی ١٩٩١-٢٠٢٠، توندترینەکان لە ١٩٥٧-ئێستا»
مانگی زایینی	١	٢	٣	٤	٥	٦	٧	٨	٩	١٠	١١	١٢	ساڵ
بەرزترین پلەی تۆمارکراو	٢٩٫٦ (٨٥)	٣٣٫٠ (٩١)	٤٠٫٠ (١٠٤)	٤٠٫٨ (١٠٥)	٤٥٫٠ (١١٣)	٤٣٫٩ (١١١)	٤٠٫٧ (١٠٥)	٣٩٫٨ (١٠٤)	٣٩٫٠ (١٠٢)	٣٨٫٣ (١٠١)	٣٥٫٧ (٩٦)	٣١٫٠ (٨٨)	٤٥ (١١٣)
نێونجی بەرزترین پلە	١٨٫٤ (٦٥)	١٩٫٠ (٦٦)	٢١٫١ (٧٠)	٢٤٫١ (٧٥)	٢٦٫٩ (٨٠)	٢٩٫١ (٨٤)	٣٠٫٥ (٨٧)	٣١٫٠ (٨٨)	٣٠٫٢ (٨٦)	٢٧٫٨ (٨٢)	٢٤٫٠ (٧٥)	٢٠٫١ (٦٨)	٢٥٫٢ (٧٧)
نێونجی ڕۆژانە	١٤٫٠ (٥٧)	١٤٫٤ (٥٨)	١٦٫٤ (٦٢)	١٩٫٠ (٦٦)	٢٢٫٢ (٧٢)	٢٥٫٢ (٧٧)	٢٧٫١ (٨١)	٢٧٫٨ (٨٢)	٢٦٫٤ (٨٠)	٢٣٫٦ (٧٤)	١٩٫٦ (٦٧)	١٥٫٦ (٦٠)	٢٠٫٩ (٧٠)
نێونجی کەمترین پلە	٩٫٥ (٤٩)	٩٫٧ (٤٩)	١١٫٨ (٥٣)	١٤٫٣ (٥٨)	١٧٫٨ (٦٤)	٢١٫٧ (٧١)	٢٣٫٩ (٧٥)	٢٤٫٤ (٧٦)	٢٢٫٥ (٧٣)	١٩٫٣ (٦٧)	١٥٫١ (٥٩)	١١٫١ (٥٢)	١٦٫٨ (٦٢)
کەمترین پلەی تۆمارکراو	٠٫٠ (٣٢)	١٫٢ (٣٤)	٢٫٣ (٣٦)	٣٫٦ (٣٨)	٨٫٥ (٤٧)	١١٫٦ (٥٣)	١٧٫٠ (٦٣)	١٧٫٨ (٦٤)	١٤٫٠ (٥٧)	١٠٫٧ (٥١)	٤٫٦ (٤٠)	١٫٢ (٣٤)	٠ (٣٢)
نێونجی بارین میلیمەتر	٦١٫٤ (٢٫٤٢)	٣٥٫٢ (١٫٣٩)	١٢٫٨ (٠٫٥)	٢٫٦ (٠٫١)	١٫٠ (٠٫٠٤)	٠٫٠ (٠)	٠٫٠ (٠)	٠٫٠ (٠)	٠٫٨ (٠٫٠٣)	٨٫٣ (٠٫٣٣)	٣٦٫٨ (١٫٤٥)	٥٢٫٧ (٢٫٠٧)	٢١١٫٦ (٨٫٣٣)
نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١.٠ mm)	٨٫٢	٥٫٤	٢٫٨	١٫٢	١٫٤	٠٫٥	٠٫٤	٠٫٤	٠٫٢	١٫٢	٣٫٥	٥٫٩	٣١٫١
نێونجی شێی ڕێژەیی (٪)	٦٩	٦٧	٦٧	٦٥	٦٦	٦٨	٧١	٧١	٦٧	٦٨	٦٨	٦٨	٦٧٫٩
نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون	١٩٢٫٠	٢١٠٫٣	٢٤٧٫٠	٢٧٣٫٩	٣١٦٫٨	٣٥٣٫٢	٣٦٢٫٢	٣٤٥٫٣	٢٩٦٫٧	٢٨١٫٧	٢٢٤٫١	١٩٥٫٧	٣٬٢٩٨٫٩
سەرچاوەی یەکەم: NOAA (شێ، خاڵی ئاونگ، خۆر ١٩٦١-١٩٩٠)^[٤٤]^[٤٣]
سەرچاوەی دووەم: Meteo Climat (تۆمارەکان)^[٥٤]

تێکڕای پلەی گەرمیی دەریای ئەسکەندەرییە^[٥٥]
کانوونی دووەم	شوبات	ئازار	نیسان	ئایار	حوزەیران	تەممووز	ئاب	ئەیلوول	تشرینی یەکەم	تشرینی دووەم	کانوونی یەکەم
١٨ degrees Celsius (٦٤ پلەی فارەنھایت)	١٧ degrees Celsius (٦٣ پلەی فارەنھایت)	١٧ degrees Celsius (٦٣ پلەی فارەنھایت)	١٨ degrees Celsius (٦٤ پلەی فارەنھایت)	٢٠ degrees Celsius (٦٨ پلەی فارەنھایت)	٢٣ degrees Celsius (٧٣ پلەی فارەنھایت)	٢٥ degrees Celsius (٧٧ پلەی فارەنھایت)	٢٦ degrees Celsius (٧٩ پلەی فارەنھایت)	٢٦ degrees Celsius (٧٩ پلەی فارەنھایت)	٢٥ degrees Celsius (٧٧ پلەی فارەنھایت)	٢٢ degrees Celsius (٧٢ پلەی فارەنھایت)	٢٠ degrees Celsius (٦٨ پلەی فارەنھایت)

گۆڕانی ئاووھەوا

توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٩ کە لە پلۆس وەن (PLOS One) (en) بڵاوکراوەتەوە مەزەندەی ئەوە دەکات کە لەژێر ڕێڕەوی خەستیی نوێنەرایەتیی ٤.٥ (en)دا، کە سیناریۆیەکە بۆ ئاستێکی "مامناوەند" لە گۆڕانی ئاووھەوا کە تێیدا گەرمبوونی جیھانی دەگاتە نزیکەی ٢٫٥–٣ °C (٤٫٥–٥٫٤ °F) تا ساڵی ٢١٠٠، ئاووھەوای ئەسکەندەرییە لە ساڵی ٢٠٥٠دا زۆرترین لەچوونی دەبێت لەگەڵ ئاووھەوای ئێستای شاری غەززە. تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانە بە بڕی ٢٫٨ °C (٥٫٠ °F) بەرز دەبێتەوە، و پلەی گەرمیی گەرمترین و ساردترین مانگیش بە ڕێککەوت بە بڕی ٢٫٩ °C (٥٫٢ °F) و ٣٫١ °C (٥٫٦ °F) بەرز دەبنەوە.^[٥٦]^[٥٧] بەپێی بەدواداچوونی ھەنگاوەکانی ئاووھەوا (Climate Action Tracker) (en)، ڕێڕەوی گەرمبوونی ئێستا پێدەچێت لەگەڵ ٢٫٧ °C (٤٫٩ °F)دا یەکبگرێتەوە، کە زۆر نزیکە لە مۆدێلی RCP 4.5.^[٥٨]

بەھۆی ھەڵکەوتەی لەسەر دێلتای ڕووباری نیل، ئەسکەندەرییە یەکێکە لە لاوازترین شارەکان بەرامبەر بە بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان (en) لە تەواوی جیھاندا. بەپێی ھەندێک خەمڵاندن، لەوانەیە پێش ساڵی ٢٠٣٠ پێویست بکات سەدان ھەزار کەس لە ناوچە نزمەکانیدا شوێنی نیشتەجێبوونیان بگۆڕن.^[٥٩] ڕاپۆرتی ساڵی ٢٠٢٢ی شەشەمین ڕاپۆرتی ھەڵسەنگاندنی IPCC (en) مەزەندەی ئەوە دەکات کە تا ساڵی ٢٠٥٠، ئەسکەندەرییە و ١١ شاری تری گەورەی ئەفریقا (ئابیدجان (en)، جەزائیر، کەیپتاون (en)، کاسابلانکا (en)، داکار، داروسەلام، دێربان (en)، لاگۆس، لۆمێ، لواندا و ماپوتۆ) بە کۆمەڵ ڕووبەڕووی زیانی کەڵەکەبووی ٦٥ ملیار دۆلاری ئەمریکی دەبنەوە لە ژێر سیناریۆی گۆڕانی ئاووھەوای "مامناوەند"ی RCP 4.5 و ٨٦٫٥ ملیار دۆلاری ئەمریکی بۆ سیناریۆی دەردانی بەرزی گازەکانی RCP 8.5، لەکاتێکدا RCP 8.5 کە تێکەڵ کراوە لەگەڵ کاریگەرییە گریمانەیییەکانی ناسەقامگیریی پەڕەی سەھۆڵی دەریایی (en) لە ئاستە بەرزەکانی گەرمبووندا، دەبێتە ھۆی زیانێک کە دەگاتە تاوەکوو ١٣٧٫٥ ملیار دۆلاری ئەمریکی. ھەژمارکردنی زیاتری "ڕووداوە کەم-ئەگەرەکان بەڵام بە زیانی گەورەوە" دەکرێت مەترسییە گشتییەکان بەرزبکاتەوە بۆ ١٨٧ ملیار دۆلار بۆ مۆدێلی "مامناوەند"ی RCP4.5، و ٢٠٦ ملیار دۆلار بۆ RCP8.5 و ٣٩٧ ملیار دۆلاریش لەژێر سیناریۆی توندی ناسەقامگیریی پەڕەی سەھۆڵیدا. لە ھەر یەکێک لەم خەمڵاندنانەدا، ئەسکەندەرییە بە تەنیا نزیکەی نیوەی ئەم تێچووانە لە ئەستۆ دەگرێت.^[٦٠] لەبەر ئەوەی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان بۆ ماوەی نزیکەی ١٠٬٠٠٠ ساڵ بەردەوام دەبێت لەژێر ھەموو سیناریۆیەکی گۆڕانی ئاووھەوادا، تێچووەکانی داھاتووی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان تەنھا ڕوو لە زیادبوون دەکەن، بەتایبەتی بەبێ گرتنەبەری ڕێوشوێنی گونجاندن.^[٦١] توێژینەوە نوێیەکان کە لە گۆڤاری داھاتووی زەوی (Earth's Future) (en) لەلایەن یەکێتیی جیۆفیزیکیی ئەمریکی (en)یەوە بڵاوکراونەتەوە ئاماژە بەوە دەکەن کە بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی ژێرزەویی کەناراوییەکان، کە دەگاتە بناغەی باڵەخانەکان و دەبێتە ھۆی خێراکردنی داخوران و ئەگەری ڕووخانیان. توێژینەوەکە پێشبینی دەکات کە لە ساڵی ٢٠٢٥دا، زیاتر لە ٧٠٠٠ باڵەخانە لە ئەسکەندەرییەدا مەترسیی ڕووخانیان لەسەر دەبێت بەھۆی ئەم پرۆسەیەی ئاوی ژێرزەوییەوە.^[٦٢]

نەخشەی دێرین

ئەسکەندەرییەی یۆنانی بەسەر سێ ناوچەدا دابەش کرابوو:

ڕاکۆتیس: ڕاکۆتیس (en) (لە زمانی قوبتی (en)یەوە Rakotə، "ئەسکەندەرییە") شارە کۆنەکە بوو کە تێکەڵ بە ئەسکەندەرییە کرا. زیاتر لەلایەن میسرییەکانەوە دانیشتووان بوو.
بروکێوم: بروکێوم گەڕەکی شاھانەیی یان یۆنانی بوو و دڵڕفێنترین بەشی شارەکەی پێکدەھێنا. لە سەردەمی ڕۆمانییەکان (en)دا، بروکێوم گەورە کرا بە زیادکردنی گەڕەکێکی فەرمی، کە بەمەش بوو بە چوار ناوچە لە کۆی گشتیدا. شارەکە بە شێوەی تۆڕێک لە شەقامی ھاوتەریب نەخشەێندرابوو، کە ھەریەکەیان کەناڵێکی ژێرزەویی ھاوپێچی ھەبوو.

گەڕەکی جوولەکە: گەڕەکی جوولەکەکان دەکەوتە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی شارەکەوە.

دوو شەقامی سەرەکی، کە بە ڕیزەستوون (en) ڕازێنرابوونەوە و دەگوترا ھەریەکەیان نزیکەی ٦٠ مەتر (٢٠٠ پێ) پان بوون، لە ناوەڕاستی شارەکەدا یەکتریان دەبڕی، نزیک لەو خاڵەی کە سیما (یان سۆما)ی ئەسکەندەر (مەزارگە (en)کەی) لێی بەرزبووەوە. ئەم خاڵە زۆر نزیکە لە مزگەوتی ئێستای نەبی دانیال (en)؛ ھێڵی شەقامە گەورەکەی ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوا ناسراو بە "کانوپی" لە ئەسکەندەرییەی مۆدێرنیشدا بوونی ھەیە، و تەنیا کەمێک لایداوە لە ھێڵی شەقامی ڕۆزێتای مۆدێرن (کە ئێستا ناوی شەقامی فوئادە). شوێنەوارەکانی شۆستە و کەناڵەکەی لە نزیک دەروازەی ڕۆزێتا دۆزراونەتەوە، بەڵام پاشماوەی شەقام و کەناڵەکان لە ساڵی ١٨٩٩ لەلایەن ھەڵکۆڵەرە ئەڵمانییەکانەوە لە دەرەوەی قەڵابەندییەکانی ڕۆژھەڵات دەرکەوتن، کە دەکەونە ناوچەی شاری کۆنەوە.

ئەسکەندەرییە لە بنەڕەتدا تەنھا کەمێک زیاتر بوو لە دوورگەی فارۆس، کە بە ناوچەی وشکانییەوە بەسترابووەوە لە ڕێگەی بەندەرپەرژین (en)ێکی بە درێژیی ١٬٢٦٠-مەتر-long (٤٬١٣٠-foot) کە پێی دەگوترا [[[ھێپتاستادیۆن|ھێپتاستادیۆن]] (en)] ھەڵە: {{Transliteration}}: transliteration text not Latin script (pos 3: ھ) (یارمەتی) ("حەوت ستادیا"—ستادیۆم (یەکەی پێوانە) (en) یەکەیەکی درێژیی (en) یۆنانی بوو کە بە نزیکەیی دەکاتە ١٨٠ مەتر or ٥٩٠ پێ). کۆتاییی ئەمە دەگەیشتە ئەو زەوییەی لە سەرەتای گۆڕەپانی گەورەی ئێستادایە، کە "دەروازەی مانگ"ی لێ بەرزدەبووەوە. ھەموو ئەوەی ئێستا لە نێوان ئەو خاڵە و گەڕەکی مۆدێرنی "ڕەئس ئەلتین"دایە لەسەر ئەو قوڕ و لیتەیە دروست کراوە کە وردە وردە ئەم بەندەرپەرژینەی فراوان کرد و سڕییەوە. گەڕەکی ڕەئس ئەلتین نوێنەرایەتیی ھەموو ئەو شتانە دەکات کە لە دوورگەی فارۆس ماونەتەوە، چونکە شوێنی ڕاستەقینەی منارەکە بەھۆی دەریاوە داڕماوە و لەناوچووە. لە ڕۆژھەڵاتی بەندەرپەرژینەکە بەندەرە گەورەکە ھەبوو، کە ئێستا کەنداوێکی کراوەیە؛ لە ڕۆژاواش بەندەری ئۆنۆستۆس ھەبوو، لەگەڵ حەوزە ناوخۆیییەکەی کیبۆتۆس، کە ئێستا زۆر فراوان کراوە بۆ پێکھێنانی بەندەرە مۆدێرنەکە.

لە سەردەمی سترابۆدا (نیوەی دووەمی سەدەی یەکەمی پێش زایین)، باڵەخانە سەرەکییەکان بەم شێوەیەی خوارەوە بوون، وەک ئەوەی لە کەشتییەکەوە دەبینران کە دەچووە ناو بەندەرە گەورەکەوە.

کۆشکە شاھانەیییەکان، کە گۆشەی باکووری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەکەیان پڕکردبووەوە و ناوچەی بەرزاییی لۆکیاسیان داگیرکردبوو، کە بەندەرە گەورەکەی لە دیوی ڕۆژھەڵاتەوە دادەخست. لۆکیاس (فاریلۆنی مۆدێرن) نزیکەی بەتەواوی لە دەریادا ون بووە، لەگەڵ کۆشکەکان، "بەندەرە تایبەتەکە"، و دوورگەی ئانتیرۆدۆس. لێرەدا دانیشتنی زەوی (en) ڕوویداوە، ھەروەک بە درێژاییی کەناراوەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا.
شانۆ گەورەکە، لەسەر گردی نەخۆشخانەی مۆدێرن لە نزیک وێستگەی ڕەملە. ئەمە لەلایەن قەیسەر (en)ەوە وەک قەڵایەک بەکاردەھێنرا، کە تێیدا بەرگەی گەمارۆیەکی گرت لەلایەن خەڵکی ڕاپەڕیوی شارەکەوە دوای ئەوەی دەستی بەسەر میسردا گرت لە پاش شەڕی فارسالوس (en).^[٦٣]
پۆسایدۆن، یان پەرستگا (en)ی خودای دەریای پۆسایدۆن (en)، نزیک لە شانۆکە
تیمۆنیۆم کە لەلایەن مارک ئەنتۆنییەوە دروست کرابوو^[٦٤]
ئێمپۆریۆم (شوێنی ئاڵوگۆڕ)
ئاپۆستاسیس (کۆگاکان)
ناڤالیا (لەنگەرگەکان)، کە دەکەوتنە ڕۆژاوای تیمۆنیۆمەوە، بە درێژاییی کەنار دەریاکە تا دەگەیشتە بەندەرپەرژینەکە
لە پشت ئێمپۆریۆمەوە قەیسەریۆمی گەورە (en) بەرز دەبووەوە، کە دوو ئۆبێلیسک (en)ە گەورەکەی لێ بوو کە دواتر بە "دەرزییەکانی کلیۆپاترا (en)" ناسران و گوازرانەوە بۆ شاری نیویۆرک و لەندەن. ئەم پەرستگایە بە تێپەڕبوونی کات، بوو بە کڵێسای پاتریارکی، ھەرچەندە ھەندێک پاشماوەی دێرینی پەرستگاکە دۆزراونەتەوە. قەیسەریۆمی ڕاستەقینە، ئەو بەشانەی کە شەپۆلەکان داینەماڵیون، لە ژێر ئەو ماڵانەدان کە بە ڕیز بە درێژاییی دیواری نوێی دەریاییدان.
جیمنازیۆم (en) و پالێسترا (en) ھەردووکیان لە ناوەوەی شارن، نزیک شەقامی ڕۆزێتا لە نیوەی ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەکە؛ شوێنەکانیان نەزانراوە.
پەرستگای ساتورن (en)؛ شوێنەکەی نەزانراوە.
مەزارگەکانی ئەسکەندەر (سۆما) و بەتڵیمۆسییەکان لە یەک ناوچەی پەرژینکراودا، نزیک خاڵی یەکتربڕینی دوو شەقامە سەرەکییەکە.
مۆزایۆم (en) لەگەڵ کتێبخانە بەناوبانگەکەی و شانۆ لە ھەمان ناوچەدا؛ شوێنیان نەزانراوە.
سێراپیۆمی ئەسکەندەرییە (en)، کە بەناوبانگترین پەرستگای ئەسکەندەرییە بوو. سترابۆ دەڵێت کە ئەمە لە ڕۆژاوای شارەکە بووە؛ و دۆزراوەکانی ئەم دوایییە تا ئەو ڕادەیە دەچن کە لە نزیک "ستوونی پۆمپێی" دایبنێن، کە مۆنۆمێنتێکی سەربەخۆ بوو بۆ یادکردنەوەی گەمارۆدانی شارەکە لەلایەن دیۆکلێتیان (en)ەوە دروست کرا.

ناوی چەند باڵەخانەیەکی تری گشتی لەسەر وشکانییەکە زانراون، بەڵام زانیارییەکی کەم ھەیە سەبارەت بە شوێنی ڕاستەقینەیان. بەڵام، ھیچیان ھێندەی ئەو باڵەخانەیە بەناوبانگ نین کە لەسەر خاڵی ڕۆژھەڵاتی دوورگەی فارۆس وەستابوو. لەوێدا، منارە گەورەکە، کە یەکێک بوو لە حەوت سەرسووڕھێنەرەکەی جیھان (en)، و دەگوترا بەرزییەکەی ١٣٨ مەتر (٤٥٣ پێ) دەبێت، ھەڵکەوتبوو. بەتڵیمۆسی یەکەم پڕۆژەکەی دەستپێکرد، و بەتڵیمۆسی دووەم (بەتڵیمۆسی دووەم (en)) تەواوی کرد، بە تێچووی گشتی ٨٠٠ تالێنت (en). دروستکردنی ١٢ ساڵی خایاند و وەک نموونەی سەرەتایی (en) بوو بۆ ھەموو منارەکان (en)ی دواتر لە جیھاندا. ڕووناکییەکە لە ڕێگەی کوورەیەکەوە لە بەشی سەرەوە بەرھەم دەھێنرا و تاوەرەکە بە زۆری بە بلۆکی پتەوی بەردی کلس دروست کرابوو. منارەی فارۆس بەھۆی بوومەلەرزەیەکەوە لە سەدەی ١٤یەمدا وێران بوو، کە ئەمەش وای لێکرد ببێتە دووەم درێژترین سەرسووڕھێنەری کۆن کە مابێتەوە، لە دوای ھەرەمی مەزنی گیزە (en). پەرستگایەکی ھیفایستۆس (en) ھەروەھا لەسەر فارۆس لە سەرەتای بەندەرپەرژینەکەدا ھەبوو.

لە سەدەی یەکەمدا، دانیشتووانی ئەسکەندەرییە زیاتر لە ١٨٠٬٠٠٠ ھاووڵاتیی نێرینەی پێگەیشتووی لەخۆدەگرت،^[٦٥] بەپێی سەرژمێرییەک کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٣٢ی زایینی، ئەمەش سەرباری ژمارەیەکی زۆر لە ئازادکراوان، ژنان، منداڵان و کۆیلەکان. خەمڵاندنەکان بۆ کۆی گشتیی دانیشتووان لە ٢١٦٬٠٠٠^[٦٦] تا ٥٠٠٬٠٠٠ کەس دەگۆڕێت،^[٦٧] کە ئەمەش دەیکاتە یەکێک لە گەورەترین شارەکان کە تا ئێستا دروستکرابێت پێش شۆڕشی پیشەسازی (en) و گەورەترین شاری پێش-پیشەسازی بوو کە پایتەختی ئیمپراتۆری نەبوو.^{[ژێدەر پێویستە]}

دیمەنی شار

ستوونی پۆمپێی

"ستوونی پۆمپێی، کە ستوونێکی سەرکەوتنی ڕۆمانی (en)یە، یەکێکە لە ناسراوترین شوێنەواری دێرین (en)ەکان کە تا ئەمڕۆش لە ئەسکەندەرییە وەستاوە. دەکەوێتە سەر ئەکرۆپۆلیس (en)ە کۆنەکەی ئەسکەندەرییە—کە گردێکی بچووکە و دەکەوێتە تەنیشت گۆڕستانە عەرەبییەکەی شارەکەوە—و لە بنەڕەتدا بەشێک بووە لە ڕیزەستوونێکی پەرستگایەک. بە ھەژمارکردنی بنکە (en)کەیەوە، بەرزییەکەی ٣٠ مەتر (٩٩ پێ) دەبێت؛ کۆڵەکەی ستوونەکە لە گرانیتی سووری سافکراو دروست کراوە، و تیرەکەی لە خوارەوە ٢٫٧ مەتر (٨٫٩ پێ)ـە، و بەرەو سەرەوە باریک دەبێتەوە بۆ ٢٫٤ مەتر (٧٫٩ پێ). کۆڵەکەکە ٨٨ پێ (٢٧ مەتر) بەرزە و لە یەک پارچە گرانیت دروست کراوە. قەبارەکەی ١٣٢ cubic meter (٤٬٦٦٢ cubic feet)ـە و کێشەکەی نزیکەی ٣٩٦ تۆن دەبێت.^[٦٨] پێدەچێت ستوونی پۆمپێی بە بەکارھێنانی ھەمان ئەو شێوازانە دانرابێت کە بۆ دانانی ئۆبێلیسکە کۆنەکان بەکاردەھێنران. ڕۆجەر ھۆپکینس و مارک لێرنەر چەندین تاقیکردنەوەکانی دانانی ئۆبێلیسک (en)یان ئەنجام دا، لەوانەش ھەوڵێکی سەرکەوتوو بۆ دانانی ئۆبێلیسکێکی ٢٥-تۆنی لە ساڵی ١٩٩٩دا.^[٦٩]^[٧٠]

گۆڕە ژێرزەوییەکانی کۆم ئەلشوقافە

گۆڕە ژێرزەوییەکانی (en) ئەسکەندەرییە، کە بە کۆم ئەلشوقافە (en) ناسراون، لە دوورییەکی کەم لە باشووری ڕۆژاوای ستوونەکەوە ھەڵکەوتوون، لە لابیرنتێکی فرەنھۆمی پێکدێن، کە لە ڕێگەی پەیژەیەکی خولگەیی (en) گەورەوە دەگاتە خوارەوە و دەیان ژووری تێدایە کە بە ستوونی نەخشێنراو، پەیکەر، و ھێما ئایینییەکان (en)ی تێکەڵاو (en)ی ڕۆمانی-میسری تر، لەگەڵ شوێنی ناشتن و تابووتە بەردینەکان (en) ڕازێنراونەتەوە. گۆڕە ژێرزەوییەکان بۆ ماوەیەکی زۆر لەلایەن ھاووڵاتیانەوە لەبیرکرابوون تا ئەوکاتەی بە ڕێکەوت لە ساڵی ١٩٠٠دا دۆزرانەوە.^[٧١]

کۆم ئەلدکە

گەورەترین ھەڵکۆڵینی دێرین کە لە ئێستادا لە ئەسکەندەرییە ئەنجام دەدرێت بە کۆم ئەلدکە (en) ناسراوە. ئەم ھەڵکۆڵینە شانۆ پارێزراوەکەی شاری دێرین، و پاشماوەی گەرماوەکانی سەردەمی ڕۆمانی (en) ئاشکرا کردووە.

مۆنۆمێنتی سەربازی ونی دەریاییی ئەسکەندەرییە

مۆنۆمێنتی سەربازی ونی دەریاییی ئەسکەندەرییە مۆنۆمێنتێکی مێژووییی دیارە کە لە ناوچەی مەنشیە بە درێژاییی کۆڕنیش (en)ەکە ھەڵکەوتووە. لە ساڵی ١٩٣٣ دروست کراوە بۆ ڕێزلێنان لە خێدیڤ ئیسماعیل (en)، و پەیکەرێکی ئەو لە بەشی سەرەوەی مۆنۆمێنتەکە دانرابوو. دواتر لە ساڵی ١٩٦٥دا گۆڕدرا بۆ مۆنۆمێنتی سەربازی ون، و پەیکەری خێدیڤ ئیسماعیل لابرا. مۆنۆمێنتەکە جیا دەکرێتەوە بە ھەڵکەوتەکەی کە دەڕوانێتە سەر دەریای ناوین، کە شاھێدی شکۆمەندی و کارە پاڵەوانێتییەکانی ھێزی دەریاییی میسر (en) بووە بە درێژاییی مێژوو، و وەک یادگارییەک بۆ شەھیدەکانی خزمەت دەکات.^[٧٢]

پەرستگای تاپۆسیریس ماگنا

پەرستگاکە لە سەردەمی بەتڵیمۆسییەکاندا دروست کراوە و بۆ ئۆزیریس تەرخان کراوە، کە بەمەش دروستکردنی ئەسکەندەرییە کۆتایی ھات. دەکەوێتە ئەبووسیر، لە گەڕەکەکانی ڕۆژاوای ئەسکەندەرییە لە شاری بۆرگ ئەلعەرەب. تەنیا دیواری دەرەوە و دەروازە گەورەکانی پەرستگاکە ماونەتەوە. بەڵگە ھەیە کە دەیسەلمێنێت ئاژەڵە پیرۆزەکان لەوێ دەپەرستران. شوێنەوارناسان گۆڕستانێکی ئاژەڵانیان لە نزیک پەرستگاکە دۆزییەوە. پاشماوەی کڵێسایەکی مەسیحی پیشانی دەدات کە پەرستگاکە لە سەدەکانی دواتردا وەک کڵێسا بەکارھێنراوە. ھەروەھا لە ھەمان ناوچەدا پاشماوەی گەرماوە گشتییەکان دۆزراونەتەوە کە لەلایەن ئیمپراتۆر جوستینیانەوە دروست کراون، لەگەڵ دیوارێکی دەریایی، شۆستەی بەندەر و پردێک. لە نزیک لای کەنار دەریای ناوچەکە، پاشماوەی تاوەرێک ھەیە کە لەلایەن بەتڵیمۆسی دووەم (فیلادێلفۆس)ەوە دروست کراوە. تاوەرەکە کۆپییەکی ڕێک و پێکی پێوانەییی منارەی وێرانکراوی ئەسکەندەرییە بوو.^[٧٣]

قەڵای قایتبای

قەڵای قایتبای قەڵایەکی بەرگرییە کە لەسەر کەنارەکانی دەریای ناوین ھەڵکەوتووە. لە ساڵی ١٤٧٧ی زایینی (٨٨٢ی کۆچی (en)) لەلایەن سوڵتانی مەمالیکەکان (en) ئەلئەشرەف سەیفەددین قایتبای (en)ەوە دامەزرا. قەڵاکە دەکەوێتە دیوی ڕۆژھەڵاتی نووکی باکووری دوورگەی فارۆس لە دەمی بەندەری ڕۆژھەڵات (en). لەسەر ھەمان شوێنی ڕاستەقینەی منارە بەناوبانگەکەی ئەسکەندەرییە دروست کراوە، کە یەکێک بوو لە حەوت سەرسووڕھێنەرەکەی جیھانی کۆن (en). لەسەر ڕووبەری ١٧٬٥٥٠ مەتری چوارگۆشە دروست کراوە.

ھەڵکۆڵین

ھەوڵی بەردەوام دراوە بۆ گەڕان بەدوای شوێنەوارە دێرینەکانی ئەسکەندەرییە. ھاندان و یارمەتی لەلایەن کۆمەڵەی شوێنەوارناسی ناوخۆیی و چەندین کەسەوە دراوە. ھەڵکۆڵینەکان لەلایەن یۆنانییەکانەوە لە شارەکەدا ئەنجام دران کە بەدوای گۆڕی ئەسکەندەری مەزندا دەگەڕان، بەڵام بێ ئەنجام بوون. بەڕێوەبەرانی ڕابردوو و ئێستای مۆزەخانەکە ناوبەناو توانیویانە ھەڵکۆڵینی سیستماتیک ئەنجام بدەن ھەرکاتێک دەرفەت ڕەخسابێت؛ دی. جی. ھۆگارت (en) لە ساڵی ١٨٩٥ بە نوێنەرایەتی سندوقی گەڕان بەدوای میسر (en) و کۆمەڵەی بەرەوپێشبردنی لێکۆڵینەوە ھێلینییەکان لێکۆڵینەوەی سەرەتایی ئەنجام دا؛ و شاندێکی ئەڵمانی بۆ ماوەی دوو ساڵ (١٨٩٨-١٨٩٩) کاریکرد. بەڵام دوو سەختی ڕووبەڕووی ھەڵکۆڵەران دەبێتەوە لە ئەسکەندەرییە: نەبوونی شوێن بۆ ھەڵکۆڵین و ھەڵکەوتەی ژێرئاوی ھەندێک ناوچەی جێی سەرنج.

بەو پێیەی شاری مۆدێرنی گەورە و گەشەسەندوو ڕاستەوخۆ لەسەر شارە کۆنەکە وەستاوە، دۆزینەوەی ھەر ڕووبەرێکی گەورە بۆ ھەڵکۆڵین نزیکە لە مەحاڵ، مەگەر بە تێچوویەکی زۆر گەورە. گەڕەکە شاھانەیییەکانی کلیۆپاترای حەوتەم بەھۆی بوومەلەرزە و تسونامییەوە نوقم بوون، کە بووە ھۆی دانیشتنی (en) پلەبەپلەی زەوی لە سەدەی چوارەمی زایینیدا.^[٧٤] ئەم بەشە ژێرئاوکەوتووە، کە زۆرێک لە سەرنجڕاکێشترین بەشەکانی شاری ھێلینی لەخۆدەگرێت، لەوانەش گەڕەکی کۆشکەکە، لە ساڵی ١٩٩٢ەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت و تا ئێستاش بە فراوانی لەلایەن شوێنەوارناسی ژێرئاوی فەڕەنسی فرانك گۆدیۆ (en) و تیمەکەیەوە (en) لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.^[٧٥] چەندین شوێنەواری دەرھێناوە، لە نێوانیاندا سەری ناسراوی قەیسەریۆن (en).^[٧٦] پاشماوەی پەرستگایەک بۆ ئیزیس لەسەر دوورگەی نوقمبووی ئەنتیرۆدۆس (en) لە بەندەری ڕۆژھەڵاتی ئەسکەندەرییە بە شێوەیەکی پلەبەپلە دۆزراوەتەوە، ھەڵکۆڵدراوە و ناسراوەتەوە لە ماوەی ٣٠ ساڵدا لەلایەن تیمەکەی گۆدیۆوە و لەلایەن سەنتەری ئۆکسفۆرد بۆ شوێنەوارناسیی دەریایی (en) لە ساڵی ٢٠٢٥ بڵاوکراوەتەوە.^[٧٧] ھەندێک بەشی بەندەری شارەکە بەڕووی گەشتیاراندا دەکرێنەوە، کە ھەندێک مشتومڕی لێکەوتووەتەوە.^[٧٨] ئەو شوێنانەی کە زۆرترین کراوەن بریتین لە زەوییە نزمەکانی باکووری ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژاوا، کە تێیدا لە ڕووی کردارییەوە مەحاڵە بگەیتە خوار چینەکان (en)ی سەردەمی ڕۆمانی.

گرنگترین دەرئەنجامەکان ئەوانە بوون کە لەلایەن دکتۆر جی. بۆتی، بەڕێوەبەری پێشووی مۆزەخانەکەوە بەدەست ھاتن، لە گەڕەکی "ستوونی پۆمپێی"، کە ڕووبەرێکی زۆری زەوی کراوەی لێیە. لێرەدا، پێکھاتەی ژێرەوەی بینایەکی گەورە یان کۆمەڵە بینایەک دەرکەوتوون، کە ڕەنگە بەشێک بن لە سێراپیۆم. لە نزیکییەوە، گۆڕی ژێرزەویی گەورە (en) و کۆلومباریا کراونەتەوە کە ڕەنگە پاشکۆی پەرستگاکە بووبێتن. ئەمانە ژوورێکی گۆڕی زۆر سەرنجڕاکێشیان تێدایە بە نەخشی ھەڵکۆڵراوی بۆیاخکراوی سەیرەوە، کە ئێستا بە شێوەیەکی دەستکرد ڕووناک کراوەتەوە و کراوەیە بەڕووی سەردانیکەراندا.

ئەو شتومەکانەی لەم لێکۆڵینەوانەدا دۆزراونەتەوە لە مۆزەخانەکەدان، کە دیارترینیان گایەکی گەورەی بازاڵتە، کە پێدەچێت کاتی خۆی ئامانجی پەرستن بووبێت لە سێراپیۆمدا. گۆڕە ژێرزەوییەکان و گۆڕەکانی تر لە کۆم ئەلشوقافە (en) (ڕۆمانی) و ڕەئس ئەلتین (بۆیاخکراو) کراونەتەوە.

تیمی ھەڵکۆڵینی ئەڵمانی پاشماوەی ڕیزەستوون و شەقامەکانی سەردەمی بەتڵیمۆسییان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شارەکەدا دۆزییەوە، بەڵام شتێکی کەمی تر. ھۆگارت بەشێک لە پێکھاتەیەکی خشتی زەبەلاحی لە ژێر گردی کۆم ئەلدکە (en) پشکنی، کە ڕەنگە بەشێک بووبێت لە پانیۆم، مەزارگەکان، یان قەڵایەکی ڕۆمانی.

دروستکردنی کەنار دەریای نوێ بووە ھۆی ھەڵدانی پاشماوەکانی کڵێسای پاتریارکی؛ و دەگمەنە بناغەی بینا مۆدێرنەکان دابنرێت بەبێ ئەوەی ھەندێک شتومەکی دێرین بدۆزرێتەوە.

پەروەردە

کۆلێژ و زانکۆکان

ئەسکەندەرییە ژمارەیەک دامەزراوەی خوێندنی باڵای ھەیە. زانکۆی ئەسکەندەرییە (en) زانکۆیەکی گشتییە کە پەیڕەوی لە سیستەمی میسری بۆ خوێندنی باڵا دەکات. زۆرێک لە فاکەڵتییەکانی لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی ناوبانگیان ھەیە، بەتایبەتی فاکەڵتیی پزیشکی (en) و فاکەڵتیی ئەندازیاری (en). سەرەڕای ئەوەش، زانکۆی زانست و تەکنۆلۆژیای میسر-ژاپۆن (en) لە شاری بۆرگ ئەلعەرەبی نوێ (en) زانکۆیەکی توێژینەوەیە کە بە ھاوکاری لە نێوان حکوومەتەکانی ژاپۆن و میسر لە ساڵی ٢٠١٠دا دامەزراوە. ئەکادیمیای عەرەبی بۆ زانست، تەکنۆلۆژیا و گواستنەوەی دەریایی (en) دامەزراوەیەکی پەروەردەییی نیمچە-تایبەتە کە خول پێشکەش دەکات بۆ قوتابییانی قۆناغی ئامادەیی، بەکالۆریۆس، و خوێندنی باڵا. بە باشترین زانکۆ دادەنرێت لە میسر دوای زانکۆی ئەمریکی لە قاھیرە (AUC) بەھۆی ناساندنی لەسەر ئاستی جیھان لەلایەن دەستەی ئەندازیاران لە شانشینی یەکگرتوو و ABET لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. زانکۆی سێنگۆر (en) زانکۆیەکی تایبەتی فەڕەنسییە کە تیشک دەخاتە سەر وانەوتنەوەی زانستە مرۆڤایەتییەکان، سیاسەت و پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان، کە بە زۆری قوتابییان لە کیشوەری ئەفریقاوە وەردەگرێت. دامەزراوەکانی تری خوێندنی باڵا لە ئەسکەندەرییە بریتین لە پەیمانگای تەکنۆلۆژیای ئەسکەندەرییە (AIT) (en) و زانکۆی فارۆس لە ئەسکەندەرییە (en).^[٧٩]

لە ئەیلوولی ٢٠٢٣دا، زانکۆی پاتراس (en)ی یۆنانی ڕای گەیاند کە لقێک لە ئەسکەندەرییە دەکاتەوە، کە یەکەم ھەنگاوی لەم جۆرەیە لەلایەن دامەزراوەیەکی خوێندنی باڵای یۆنانییەوە. لقی زانکۆی پاتراسی یۆنانی دوو بەش بەڕێوەدەبات، یەکێکیان بە زمانی یۆنانی و ئەوی تریان بە زمانی ئینگلیزی لە بابەتەکانی کولتووری یۆنانی، زمانی یۆنانی و فەلسەفەی یۆنانی.^[٨٠]

قوتابخانەکان

ئەسکەندەرییە مێژوویەکی درێژی ھەیە لەگەڵ دامەزراوە پەروەردەیییە بیانییەکان. یەکەمین قوتابخانە بیانییەکان دەگەڕێنەوە بۆ سەرەتای سەدەی ١٩یەم، کاتێک میشۆنێرە فەڕەنسییەکان دەستیان کرد بە دامەزراندنی قوتابخانە خێرخوازییە فەڕەنسییەکان بۆ پەروەردەکردنی میسرییەکان. ئەمڕۆ، گرنگترین قوتابخانە فەڕەنسییەکان لە ئەسکەندەرییە کە لەلایەن میشۆنێرە کاسۆلیکەکانەوە (en) بەڕێوەدەبرێن بریتین لە کۆلێژی دایکە دیۆ (Collège de la Mère de Dieu)، کۆلێژی نۆترە دام دێ سیۆن، کۆلێژی سانت مارک (en)، قوتابخانەکانی خوشکانی فرانسیسکان (چوار قوتابخانەی جیاواز)، قوتابخانەی ژیرارد، قوتابخانەی سانت گابریێل، قوتابخانەی سانت ڤینسێنت دێ پۆل، قوتابخانەی سانت جۆزێف، قوتابخانەی سانت کاترین، و دامەزراوەی سانت ژان-ئەنتید. وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە دامەزراندنی دامەزراوە ئایینییە فەڕەنسییەکان، میشۆنێکی سێکولار (عەلمانی) لیسێ ئەلحوڕییەی دامەزراند، کە لە سەرەتادا پەیڕەوی سیستەمی پەروەردەی فەڕەنسی دەکرد، بەڵام لە ئێستادا لەلایەن حکوومەتی میسرەوە بەڕێوەدەبرێت. تاکە قوتابخانە لە ئەسکەندەرییە کە بەتەواوی پەیڕەوی سیستەمی پەروەردەیی فەڕەنسی دەکات، بریتییە لە لیسێ فرانسێ د'ئەلێکساندری (قوتابخانەی شامپۆلیۆن). بەزۆری منداڵانی تاراوگەنشینە فەڕەنسییەکان و دیپلۆماتکاران لە ئەسکەندەرییە ڕووی تێدەکەن. قوتابخانە ئیتالییەکە بریتییە لە ئینستیتیوتۆ "دۆن بۆسکۆ".

قوتابخانە ئینگلیزی-زمانەکان لە ئەسکەندەرییە لە ھەموویان باوترن؛ ئەوانەی لە شارەکەدان بریتین لە؛ قوتابخانەی ئەمریکیی ڕیادە، قوتابخانەی زمانی ڕیادە، قوتابخانەی ئەمریکیی فورسان، قوتابخانەی نێونەتەوەییی فورسان، قوتابخانەی زمانی ئەسکەندەرییە، قوتابخانەی زمانی فیوچەر، قوتابخانە نێونەتەوەیییەکانی فیوچەر (فیوچەر ئای جی سی ئێس ئی، قوتابخانەی ئەمریکیی فیوچەر و قوتابخانەی ئەڵمانیی فیوچەر)، قوتابخانەی ئەمریکیی ئەسکەندەرییە، قوتابخانەی بەریتانیی ئەسکەندەرییە (en)، قوتابخانەی ئەمریکیی میسری، قوتابخانەی زمانی پایۆنیێرز، قوتابخانەی زمانی ئینگلیزیی میسری (en)، قوتابخانەی کچانی پرینسس، قوتابخانەی زمانی سیدی جابر، قوتابخانەی زمانی زەھران، قوتابخانەی ئینگلیزیی تەیمور، قوتابخانەی کچانی دڵی پیرۆز، قوتابخانەی ئەمریکیی شوتز (en)، کۆلێژی ڤیکتۆریا (en)، قوتابخانەی زمانی مەنار بۆ کچان (en)، قوتابخانەی زمانی قەومییە، قوتابخانەی کوڕانی نەسر (پێشتر پێی دەگوترا قوتابخانەی کوڕانی بەریتانی)، و کۆلێژی کچانی نەسر (en) (پێشتر پێی دەگوترا کۆلێژی کچانی ئینگلیزی).

ھەروەھا دوو قوتابخانەی ئەڵمانی لە ئەسکەندەرییە ھەن کە بریتین لە دۆیچە شولە دێر بۆرۆمیێرینن (en) (DSBی سانت چارڵز بۆرۆمێ) و نۆیێ دۆیچە شولە ئەلێکساندریا. سیستەمی پەروەردەییی مۆنتێسۆری (en) بۆ یەکەمین جار لە ئەسکەندەرییە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە مۆنتێسۆریی ئەسکەندەرییە ناسێنرا.

ژنان

لە دەوروبەری دەیەی ١٨٩٠ەکاندا، دوو ھێندەی ڕێژەی ژنان لە ئەسکەندەرییە دەیانزانی بخوێننەوە بەراورد بە قاھیرە. لە ئەنجامدا، بڵاوکراوەی تایبەت بە ژنان وەکوو الفتات لەلایەن ھیند نەوالەوە، کە یەکەمین گۆڤاری ژنان بوو لە وڵاتەکەدا، دەرکەوت.^[٨١]

ئەسکەندەرییە لە ساڵی ٢٠٢٤ پەیوەندی بە تۆڕی جیھانیی شارەکانی فێربوونی یوونێسکۆوە کرد.^[٨٢]

گواستنەوە

ئاسمانی

لە ئێستادا فڕۆکەخانەی سەرەکیی شارەکە بریتییە لە فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئەسکەندەرییە (en)، کە بە دووریی نزیکەی ٢٥ kiloمەتر (١٦ میل) لە سەنتەری شارەکەوە ھەڵکەوتووە، کە ئێستا لە ٢ وێستگە (تێرمیناڵ) پێکھاتووە. تێرمیناڵی ١ وێستگە کۆنەکەیە کە لە شوباتی ٢٠١٠دا کرایەوە لەکاتێکدا تێرمیناڵی ٢ وێستگەیەکی تەواو نوێیە و لە ساڵی ٢٠٢٥دا کرایەوە.^[٨٣]

ڕێگاوبان

لە نێو گرنگترینەکاندا سێ ڕێگای سەرەکی ھەن کە بە ھاوتەریبی دەڕۆن و سەنتەری شار بە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتییەوە دەبەستنەوە: کۆڕنیشی ئەسکەندەرییە (en) (یان ڕێگای ئەلجەیش)، کە نزیکەی ١٧ کم درێژە و ناوچەی بەحەری (en) لە ڕۆژاوا بە ناوچەی مەندەرە (en) لە ڕۆژھەڵات دەبەستێتەوە؛ ڕێگای ئەلحوڕییە (یان ڕێگای ئەبوو قیر)،^[٨٤] کە نزیکەی ١٠ کم درێژە، و ناوچەی شەلالات (en) لە ڕۆژاوا بە ناوچەی ڤیکتۆریا (en) لە ڕۆژھەڵات دەبەستێتەوە؛ و میحوەری مەحموودییە، کە ٢٣ کم درێژە و ناوچەی قەباری (en) لە ڕۆژاوا بە گوندەکانی ئەبیس (en) لە باشووری ڕۆژھەڵات دەبەستێتەوە.^[٨٤] سەرەڕای ئەمانە، شارەکە ڕێگای سەرەکیی تریشی تێدایە وەکوو شەقامی فوئاد، کە بە کۆنترین شەقامی ئەسکەندەرییە دادەنرێت، شەقامی نۆکەندی سوێس، شەقامی نەبی دانیال، شەقامی پۆرت سەعید، شەقامی سوڵتان حوسێن، و ڕێگای بازنەیی.^[٨٤] ئەسکەندەرییە ھەروەھا چەندین ڕێگای خێرای تێدایە، وەکوو ڕێگای بیابانیی قاھیرە-ئەسکەندەرییە (en)، ڕێگای کشتوکاڵیی قاھیرە-ئەسکەندەرییە (en)، و ڕێگای کەناراویی نێونەتەوەیی (en).

بەندەر

ئەسکەندەرییە چوار بەندەری ھەیە؛ ئەوانیش بەندەری ڕۆژاوا کە بە بەندەری ئەسکەندەرییەش ناسراوە. ھەروەھا بەندەری دەخیلە کە دەکەوێتە ڕۆژاوای بەندەری ئەسکەندەرییە. بەندەری ڕۆژھەڵات کە بە شێوەیەکی سەرەکی وەک لەنگەرگەی یەخت بەکاردەھێنرێت، و بەندەری ئەبوو قیر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگاکە. کە بەندەرێکی بازرگانییە بۆ باری گشتی و فۆسفاتەکان.^{[ژێدەر پێویستە]}

شەمەندەفەر

سیستەمی شەمەندەفەری ناوخۆیی (en) ئەسکەندەرییە لە وێستگەی میسر (وێستگەی شەمەندەفەری سەرەکیی نێوان شارەکانی ئەسکەندەرییە) تا ئەبوو قیر (en) درێژ دەبێتەوە، بە ھاوتەریبی لەگەڵ ھێڵی تڕام (en). بزوێنەرەکان (en)ی ھێڵی شەمەندەفەرەکە بە دیزڵ (en) کار دەکەن، بە پێچەوانەی تڕامە کارەبایییە ھەڵواسراوەکان (en).^{[ژێدەر پێویستە]}

ئەسکەندەرییە میوانداریی دوو وێستگەی شەمەندەفەری نێوان شارەکان دەکات؛ وێستگەی میسر (en) و وێستگەی شەمەندەفەری سیدی جابر (en) (لە ناوچەی سیدی جابر لە سەنتەری فراوانبوونی ڕۆژھەڵات کە زۆربەی دانیشتووانی ئەسکەندەرییە لێی دەژین)، کە ھەردووکیان خزمەتی ھێڵی شەمەندەفەری ناوخۆییش دەکەن. خزمەتگوزاریی گواستنەوەی سەرنشینان لە نێوان شارەکان لەلایەن شەمەندەفەری نیشتمانیی میسری (en)یەوە بەڕێوەدەبرێت.

سیستەمی پاس

ئەسکەندەرییە ھەروەھا تۆڕێکی گواستنەوەی پاسی گشتی (en) لەخۆدەگرێت کە لەلایەن دەسەڵاتی گواستنەوەی سەرنشینانی ئەسکەندەرییەوە بەڕێوەدەبرێت، سەرباری کۆمپانیا تایبەتەکانی تر. ژمارەی ڕێڕەوەکانی پاس کە سەر بە دەسەڵاتی گواستنەوەی سەرنشینانی ئەسکەندەرییەن لە تەممووزی ٢٠٢٣دا گەیشتە ١٠٣ ڕێڕەو، و چەندین جۆری پاسی مامناوەند، گەورە، ئاسایی و فێنککەرەوەدار بەکاردەخەن، و دابەشکراون بۆ چوار ناوچە: شازدە ڕێڕەو بۆ پاسەکانی موحەڕەم بەک (en)، بیست ڕێڕەو بۆ پاسەکانی ناوەندی، بیست و نۆ ڕێڕەو بۆ پاسەکانی ڕۆژھەڵات، و سی و ھەشت ڕێڕەو بۆ پاسەکانی ڕۆژاوا، سەرباری ڕێڕەوەکانی مایکرۆپاس و ئەو تەکسییانەی کە بە ڕەنگەکانی زەرد و ڕەش جیادەکرێنەوە. وێستگەی موحەڕەم بەک بە وێستگەی سەرەکیی پاس دادەنرێت کە ھەموو ھۆکارەکانی گواستنەوە لەخۆدەگرێت کە شار و پارێزگاکانی دراوسێ بەیەکەوە دەبەستنەوە.^[٨٥]^[٨٦]

میترۆ

بڕیار بوو دروستکردنی میترۆی ئەسکەندەرییە (en) لە ساڵی ٢٠٢٠ بە تێچووی ١٫٠٥ ملیار دۆلار دەست پێبکات.^[٨٧]

تڕامەکان

تۆڕێکی بەرفراوانی تڕام لە ساڵی ١٨٦٠ دروست کرا و کۆنترینە لە ئەفریقا.^[٨٨] تۆڕەکە لە ناوچەی ئەلڕەمل (en) لە ڕۆژاواوە دەست پێدەکات و لە ناوچەی ڤیکتۆریا (en) لە ڕۆژھەڵات کۆتایی دێت.

چاند

کتێبخانەکان

کتێبخانەی شاھانەی ئەسکەندەرییە (en)، لە ئەسکەندەرییەی میسر، کاتی خۆی گەورەترین کتێبخانەی جیھان بوو. بەگشتی پێدەچێت لە سەرەتای سەدەی سێیەمی پێش زایین، لە سەردەمی دەسەڵاتی بەتڵیمۆسی دووەمی میسر (en)دا دامەزرابێت. پێدەچێت پاش ئەوە دروست کرابێت کە باوکی ئەو شوێنەی دروست کرد کە دواتر بوو بە یەکەمین بەشی کۆمەڵگەی کتێبخانەکە، کە پەرستگای مووزەکان (en) بوو—مۆزایۆن (en)، بە یۆنانی Μουσείον (کە وشەی مۆزەخانە لە ئینگلیزیی مۆدێرندا لێیەوە وەرگیراوە).

بە ڕادەیەکی زۆر سەلمێنراوە کە کتێبخانەکە، یان بەشێک لە کۆکراوەکانی، لە چەندین بۆنەدا بەھۆی ئاگرەوە وێران بوون (ئاگرکەوتنەوە لە کتێبخانەکان باو بوو و جێگرتنەوەی دەستنووسەکان زۆر سەخت، گرانبەھا، و کاتگر بوو). تا ئەمڕۆش، وردەکارییەکانی وێرانبوونەکە (یان وێرانبوونەکان) وەک سەرچاوەیەکی گەرمی مشتومڕ ماونەتەوە.^[٨٩]

کتێبخانەی ئەسکەندەرییە (en) لە ساڵی ٢٠٠٢دا کرایەوە، لە نزیک شوێنی کتێبخانە کۆنەکە.^[٩٠] کتێبخانەکە ساڵانە میوانداریی ڤیستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی ئەسکەندەرییە (en) دەکات.^[٩١]

مۆزەخانەکان

مۆزەخانەی نیشتمانیی ئەسکەندەرییە (en)

مۆزەخانەی یۆنانی-ڕۆمانی (en)

مۆزەخانەی زێڕینگەریی شاھانە (en)

مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکان (en)

مۆزەخانەی نیشتمانیی ئەسکەندەرییە (en) لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣ کرایەوە. دەکەوێتە کۆشکێکی نۆژەنکراوەی شێواز ئیتالی لە شەقامی تاریق ئەلحوڕییە (پێشتر شەقامی فوئاد)، نزیک سەنتەری شارەکە. نزیکەی ١٬٨٠٠ شوێنەواری تێدایە کە چیرۆکی ئەسکەندەرییە و میسر دەگێڕنەوە. زۆربەی ئەم پارچانە لە مۆزەخانە میسرییەکانی ترەوە ھێنراون.^[٩٢] مۆزەخانەکە لە کۆشکی کۆنی ئەلسەعد باسیلی پاشادایە، کە یەکێک بوو لە دەوڵەمەندترین بازرگانانی دار لە ئەسکەندەرییە. دروستکردنی شوێنەکە بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٩٢٦ ئەنجام درا.^[٩٣]

مۆزەخانەی یۆنانی-ڕۆمانی (en) مۆزەخانەی سەرەکیی شوێنەوارناسیی شارەکە بوو، کە تیشکی دەخستە سەر شوێنەوارەکانی سەردەمی یۆنانی-ڕۆمانی. لە ساڵی ١٨٩٢ کرایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٥ داخرا بۆ نۆژەنکردنەوە و فراوانکردنی بەرفراوان.^[٩٤]^[٩٥] مۆزەخانەکە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ دووبارە بەڕووی گشتیدا کرایەوە.^[٩٦]

مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی ئەسکەندەرییە (en) مۆزەخانەیەکە بۆ ھونەری جوانی میسری و ڕۆژھەڵاتی ناوین کە لە گەڕەکی موحەڕەم بەک لە ئەسکەندەرییە، میسر ھەڵکەوتووە. مۆزەخانەکە کۆمەڵێک بەرھەمی ھونەرمەندانی میسری و ھەڵبژاردەیەک لە بەرھەمەکانی بارۆک (en)، ڕۆمانتیزم (en)، ڕۆکۆکۆ (en) و ڕۆژھەڵاتناسی (en) لەخۆدەگرێت. سەرەڕای ئەوەش، نموونەی شایانی سەرنج لە ھەڵکۆڵین، چاپکردن و پەیکەرسازی لەلایەن ھونەرمەندانی میسری و ئەورووپییەوە.^{[ژێدەر پێویستە]}

مۆزەخانەکانی تری شارەکە بریتین لە مۆزەخانەی کاڤافی (en)، مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکان، و مۆزەخانەی زێڕینگەریی شاھانە (en).^{[ژێدەر پێویستە]}

شانۆکان

خانەی ئۆپێرای ئەسکەندەرییە (en) میوانداریی نمایشەکانی مۆسیقای کلاسیک، مۆسیقای عەرەبی، بالێ (en)، و ئۆپێرا دەکات.^{[ژێدەر پێویستە]}

ھۆنراوە

لە سەردەمی ھێلینیدا (en)، ئەو شاعیرانەی لە دەرباری بەتڵیمۆسی دووەم (en)دا (فیلیسکوسی کۆرسیرە (en)، لیکۆفرۆن (en)، ئەلێکساندەری ئایتۆلیا (en)، سۆسیتێوس (en)، ...)^[٩٧] گەشەیان کرد، لە ئێستادا بە پلیادەکانی ئەسکەندەرییە (en) ناسراون.^[٩٨]

لە سەردەمی مۆدێرندا، کۆنستانتین پی. کاڤافی (en)، کە شاعیرێکی گەورەی یۆنانی بوو و لە ئەسکەندەرییە لەدایک بووە و ژیاوە،^[٩٩]^[١٠٠]^[١٠١] چەندین بابەتی پەیوەست بەم شارەی لە بەرھەمەکانیدا بەکارھێناوە: "پاشاکانی ئەسکەندەرییە (en)"،^[١٠٢] "لە ئەسکەندەرییە، ٣١ی پێش زایین"،^[١٠٣] "میرێس: ئەسکەندەرییە ٣٤٠ی زایینی (en)"،^[١٠٤] "کایساریۆن (en)"^[١٠٥] و "خودا ئەنتۆنی جێدەھێڵێت (en)".^[١٠٦]

شوێنەکانی پەرستن

ئیسلام

بەناوبانگترین مزگەوت لە ئەسکەندەرییە مزگەوتی ئەبووعەباسی مورسی (en)یە لە بەحەری (en). مزگەوتە دیارەکانی تری شارەکە بریتین لە مزگەوتی عەلی کوڕی ئەبووتالیب (en) لە سەممووحە، مزگەوتی بیلال (en)، ئەلجامع ئەلبەحری لە مەندەرە، مزگەوتی حاتەم لە سەممووحە، مزگەوتی ھودا ئەلئیسلام لە سیدی بشر، مزگەوتی ئەلموواسە لە حەدارە، مزگەوتی شەرقولمەدینە لە میامی، مزگەوتی ئەلشوھەدا لە موستەفا کامل، مزگەوتی قائید ئیبراھیم،^[١٠٧] مزگەوتی یەحیا لە زیزنیا (en)، مزگەوتی سیدی جابر لە سیدی جابر، مزگەوتی سیدی بشر، مزگەوتی ڕوقەی ئەلئیسلام لە ئەلعیسەوی، مزگەوتی ئەلسەداقە لە سیدیبشر قبلی، مزگەوتی ئەلشاتبێ و مزگەوتی سوڵتان.

ئەسکەندەرییە بنکەی بزووتنەوە سەلەفییەکان (en)ە لە میسر. پارتی نوور (en)، کە بنکەکەی لە شارەکەیە و بە ڕێژەیەکی زۆر دەنگی سەلەفییەکانی لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی ٢٠١١-١٢ (en) بەدەستھێنا، پشتگیری لە سەرۆک عەبدولفەتاح سیسی (en) دەکات.^[١٠]

مەسیحییەت

ئەسکەندەرییە کاتی خۆی بە سێیەم گرنگترین شار لە مەسیحییەت دادەنرا، لە دوای ڕۆما و قوستەنتینیە (en). تا ساڵی ٤٣٠، پاتریارکی ئەسکەندەرییە تەنیا لە دوای قەشەی ڕۆماوە بوو. کڵێسای ئەسکەندەرییە (en) دەسەڵاتی بەسەر زۆربەی کیشوەری ئەفریقادا ھەبوو. دوای ئەنجومەنی کالسیدۆن (en) لە ساڵی ٤٥١ی زایینیدا، کڵێسای ئەسکەندەرییە دابەش بوو لە نێوان میافیزیتەکان (en) و مەلکایییەکان (en). میافیزیتەکان دواتر ئەوەیان پێکھێنا کە ئەمڕۆ بە کڵێسای ئۆرتۆدۆکسیی قوبتی (en) ناسراوە. مەلکایییەکانیش ئەوەیان پێکھێنا کە ئەمڕۆ بە کڵێسای ئۆرتۆدۆکسیی یۆنانی لە ئەسکەندەرییە (en) ناسراوە. لە سەدەی ١٩یەمدا، میشۆنێرە کاسۆلیک (en) و پرۆتێستانتەکان (en) ھەندێک لە پەیڕەوانی کڵێسا ئۆرتۆدۆکسەکانیان گۆڕی بۆ سەر ئایینەکانی خۆیان.

ئەمڕۆ کورسیی پاتریارکیی پاپای کڵێسای ئۆرتۆدۆکسیی قوبتی بریتییە لە کڵێسای سانت مارک (en) (ھەرچەندە لە پراکتیکدا پاتریارک ماوەیەکی زۆرە لە قاھیرە نیشتەجێیە). گرنگترین کڵێسا ئۆرتۆدۆکسییە قوبتییەکان لە ئەسکەندەرییە بریتین لە کڵێسای پاپا کیریلۆسی یەکەم (en) لە کلیۆپاترا، کڵێسای سانت جۆرج لە سپۆرتینگ، کڵێسای سانت مارک (en) و پاپا پیتەری یەکەم (en) لە سیدی بشر، کڵێسای سانت مێری (مریەمی پیرۆز) (en) لە عەسافرە، کڵێسای سانت مێری لە جیاناکلیس، کڵێسای سانت مینا (en) لە فلێمینگ، کڵێسای سانت مینا لە مەندەرە و کڵێسای سانت تەکلا ھایمانۆت (en) لە ئیبراھیمییە.

گرنگترین کڵێسا ئۆرتۆدۆکسییە ڕۆژھەڵاتییەکان (en) لە ئەسکەندەرییە بریتین لە کڵێسای ئاجیۆی ئانارگیرۆی (en)، کڵێسای مژدەدان (en)، کڵێسای سانت ئەنتۆنی (en)، کڵێسای فریشتە مقەڕەبەکان جوبڕەئیل (en) و میکائیل (en)، کڵێسای تاکسیارکۆن، کڵێسای سانت کاترین (en)، کڵێسای خەوتنی مریەم (en) لە مەنشیە، کڵێسای خەوتنی مریەم، کڵێسای پێغەمبەر ئەلیاس، کڵێسای سانت جۆرج، کڵێسای سانت جۆزێف (en) لە فلێمینگ، کڵێسای سانت جۆزێفی ئەریماتیا (en)، کڵێسای سانت مارک (en) و پەرستگای بچووکی سانت نێکتاریۆس (en) لە ڕەملە، کڵێسای سانت نیکۆلاس (en)، کڵێسای داڕێژە:بنز، کڵێسای گەورەی داڕێژە:بنز لە ڕەملە، پەرستگای بچووکی داڕێژە:بنز و کڵێسای داڕێژە:بنز داڕێژە:بنز لە ئەسکەندەرییە، کە خزمەت بە کۆمەڵگەی ڕووسی-زمان دەکات لە شارەکەدا.

داڕێژە:بنز دەسەڵاتی بەسەر ھەموو داڕێژە:بنزدا ھەیە لە میسر. کڵێساکانی ئەندام بریتین لە کڵێسای سانت کاترین لە مەنشیە و کڵێسای داڕێژە:بنز لە کلیۆپاترا. شارەکە ھەروەھا بنکەی ناوەکییە بۆ داڕێژە:بنزی سەر بە داڕێژە:بنز (کە بەگشتی دەدرێت بە پاتریارکی پێشەنگی ئەنتاکیە) و بنکەی ڕاستەقینەی کڵێسای گەورەیە بۆ داڕێژە:بنزی، کە داڕێژە:بنز بەکاردەھێنێت، و بنکەی ناوەکییە بۆ داڕێژە:بنز (بۆ ھەموو میسر و سوودان، کە کڵێسا گەورە ڕاستەقینەکەی لە قاھیرەیە)، کە سەربە داڕێژە:بنزیە، و داڕێژە:بنز بەکاردەھێنێت.

کڵێسای سانت مارک لە داڕێژە:بنز، کە وەک بەشێک لە داڕێژە:بنز دامەزراوە، فرە-ئایینزایە و نوێژەکان بەپێی ڕێوڕەسمەکانی کاسۆلیکی لاتینی، داڕێژە:بنز و ئۆرتۆدۆکسیی قوبتی ئەنجام دەدات.

لە سەردەمی دێریندا ئەسکەندەرییە ناوەندێکی سەرەکی بوو بۆ بزووتنەوەی ئایینیی جیھانیی ناسراو بە داڕێژە:بنز^[١٠٨] (کە ئەمڕۆ زیاتر وەک بیدعەیەکی مەسیحی لە یادە).

جوودایزم

داڕێژە:بنز بە خێرایی کەمی کرد دوای داڕێژە:بنز، کە دوای ئەوە کاردانەوە نەرێنییەکان بەرامبەر بە داڕێژە:بنز لە نێو میسرییەکاندا بووە ھۆی ئەوەی دانیشتووانە جوولەکەکانی شارەکە، و لە شوێنەکانی تری میسر، وەک ھاوکارانی زایۆنی سەیر بکرێن. زۆربەی دانیشتووانە جوولەکەکانی میسر چوونە ناو داڕێژە:بنزی تازە دامەزراو، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز و وڵاتانی تر لە دەیەی ١٩٥٠ و ١٩٦٠ەکاندا. کۆمەڵگەکە کاتی خۆی ٥٠٬٠٠٠ کەس بوون بەڵام ئێستا بە کەمتر لە ٥٠ کەس مەزەندە دەکرێن.^[١٠٩] گرنگترین داڕێژە:بنز لە ئەسکەندەرییە بریتییە لە داڕێژە:بنز.

وەرزش

وەرزشی سەرەکی کە جێگەی سەرنجی ئەسکەندەرییەکانە تۆپی پێیە، ھەروەک حاڵەتەکە لە باقی میسر و ئەفریقادا وایە. داڕێژە:بنز داڕێژە:بنز لە ئەسکەندەرییە، داڕێژە:بنز. لە ئێستادا زیاتر بۆ یارییەکانی تۆپی پێ بەکاردێت و بۆ داڕێژە:بنز بەکارھێنرا. یاریگاکە کۆنترین یاریگایە لە میسر، کە لە ساڵی ١٩٢٩ دروست کراوە. یاریگاکە جێگەی ٢٠٬٠٠٠ کەس دەبێتەوە.^[١١٠] ئەسکەندەرییە یەکێک بوو لەو سێ شارەی کە بەشداریی کرد لە میوانداریکردنی داڕێژە:بنز لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦، کە داڕێژە:بنز بردییەوە. وەرزشە دەریایییەکانی وەک داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز لەسەر ئاستێکی کەمتر ئەنجام دەدرێن. کولتووری سکەیتبۆردینگ لە میسر لەم شارەدا دەستی پێکرد. شارەکە ھەروەھا نیشتمانی داڕێژە:بنز (ASC)یە، کە بەتایبەتی بە تیمی باسکەکەی ناسراوە، کە لە ڕووی نەریتییەوە یاریزانی سەرەکی بۆ داڕێژە:بنز دابین دەکات. شارەکە میوانداریی داڕێژە:بنزی کرد، کە پڕبایەخترین پاڵەوانێتیی باسکەی کیشوەرەکەیە، لە چوار بۆنەدا (١٩٧٠، ١٩٧٥، ١٩٨٣، ٢٠٠٣).

ئەسکەندەرییە چوار داڕێژە:بنز ھەیە:

داڕێژە:Div col

داڕێژە:Div col end

وەرزشەکانی تری وەک داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز بەزۆری لە یانە داڕێژە:بنز تایبەتەکان و داڕێژە:بنز دەکرێن، وەک: داڕێژە:Div col

یانەی وەرزشیی ئەسکەندەرییە – لە "داڕێژە:بنز"
داڕێژە:بنز – لە "داڕێژە:بنز"
داڕێژە:بنز
داڕێژە:بنز
یانەی داڕێژە:بنز
یانەی داڕێژە:بنز
یاریگاکانی ھاڤینگەھی لاگوون
یانەی لادێییی ئەسکەندەرییە

داڕێژە:Div col end

ئەسکەندەرییە ھەروەھا ناسراوە وەک خاڵی دەستپێکی ساڵانەی داڕێژە:بنز و ئاھەنگێکی گەورە لە شەوی پێش دەستپێکردنی ڕاڵییەکە ئەنجام دەدرێت دوای ئەوەی ھەموو بەشداربووە نێونەتەوەیییەکان دەگەنە شارەکە. ئاڵەنگاریی کرۆس ئیجیپت ڕاڵییەکی نێونەتەوەییی بڕینی وڵاتە بۆ ماتۆڕسکیل و سکووتەر کە بەناو سەختترین ڕێڕەو و ڕێگاکانی میسردا ئەنجام دەدرێت.

پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان

دەستە خوشکەکان و شارە دەستە خوشکەکان

داڕێژە:See also

ئەسکەندەرییە داڕێژە:بنز لەگەڵ: داڕێژە:Div col

داڕێژە:بنز، کازاخستان^[١١١]
داڕێژە:بنز، ویلایەتە یەکگرتووەکان^[١١٢]
داڕێژە:بنز، سلۆڤاکیا^[١١٣]
داڕێژە:بنز، ئیتالیا^[١١٤]
داڕێژە:بنز، ویلایەتە یەکگرتووەکان^[١١٥]
داڕێژە:بنز، ڕۆمانیا^[١١٦]
داڕێژە:بنز، ئەفریقای باشوور^[١١٧]
داڕێژە:بنز، کۆریای باشوور^[١١٨]
داڕێژە:بنز، بولگاریا^[١١٩]
داڕێژە:بنز، قوبرس^[١٢٠]
داڕێژە:بنز، سڕبیا^[١٢١]
داڕێژە:بنز، ئوکراینا^[١٢٢]
داڕێژە:بنز، قوبرس^[١٢٣]
داڕێژە:بنز، مۆریس^[١٢٤]
داڕێژە:بنز، ڕووسیا^[١٢٥]
داڕێژە:بنز، چین^[١٢٦]
داڕێژە:بنز، یۆنان^[١٢٧]

داڕێژە:Div col end

کەسایەتییە دیارەکان

داڕێژە:بنز (١٩٢٣–٢٠١٣)، دیپلۆماتکاری میسری
داڕێژە:بنز (١٩٤٧–٢٠٠٣)، دراوناسی میسری
داڕێژە:بنز (١٨٦٣–١٩٣٣)، شاعیری یۆنانی
داڕێژە:بنز (١٩٢٦–٢٠٠٨)، فیلمسازی میسری
داڕێژە:بنز (١٩٠٠–١٩٨٩)، تەلارسازی میسری
داڕێژە:بنز (١٩٢٩–٢٠٢٣)، بازرگانی میسری
داڕێژە:بنز، ئەکتەر و سەماکاری میسری
داڕێژە:بنز، ئەکتەری میسری
داڕێژە:بنز، یاریزانی تۆپی پێی میسری
داڕێژە:بنز، پاتریارکی میسری
داڕێژە:بنز (١٩١٨–١٩٧٠)، سیاسەتمەداری میسری، داڕێژە:بنز
داڕێژە:بنز (١٩٢٦–٢٠١٣)، فیلمسازی میسری
داڕێژە:بنز (١٩٣٢–٢٠١٥)، ئەکتەری میسری
داڕێژە:بنز (١٨٦٧–١٩٣٤)، سیاسەتمەداری میسری
داڕێژە:بنز، ڕاپەری سوودانی-ئەمریکی

تێبینییەکان

داڕێژە:Notelist

سەرچاوەکان

داڕێژە:Reflist

سەرچاوەکان

El-Shahed, Ahmed. "The History and Architecture of Abu al-Abbas al-Mursi Mosque in Alexandria." Journal of Islamic Architecture, vol. 5, no. 2, 2018, pp. 87–102.
Hassan, Mahmoud. "The Legacy of Ali ibn Abi Talib Mosque: A Historical Analysis." International Journal of Architectural Research, vol. 12, no. 3, 2019, pp. 321–336.
Abdallah, Fatma. "The Cultural Significance of Bilal Mosque in Alexandria: A Study in Religious Architecture." Journal of Middle Eastern Studies, vol. 27, no. 4, 2020, pp. 45–60.

خوێندنەوەی زیاتر

A. Bernand, Alexandrie la Grande (1966)
A. Bernard, E. Bernand, J. Yoyotte, F. Goddio, et al., Alexandria, the submerged royal quarters, Periplus Publishing Ltd., London 1998, داڕێژە:ISBN
A. J. Butler, The Arab Conquest of Egypt (2nd. ed., 1978)
داڕێژە:Cite EB1911
P.-A. Claudel, Alexandrie. Histoire d'un mythe (2011)
A. De Cosson, Mareotis (1935)
J.-Y. Empereur, Alexandria Rediscovered (1998)
E. M. Forster, Alexandria A History and a Guide (1922) (reprint ed. M. Allott, 2004)
P. M. Fraser, Ptolemaic Alexandria (1972)
Franck Goddio, David Fabre (eds), Egypt's Sunken Treasures, Prestel Vlg München, 2008 (2nd edition), Exhibition Catalogue, داڕێژە:ISBN
M. Haag, Alexandria: City of Memory (2004) [20th-century social and literary history]
M. Haag, Vintage Alexandria: Photographs of the City 1860–1960 (2008)
M. Haag, Alexandria Illustrated
R. Ilbert, I. Yannakakis, Alexandrie 1860–1960 (1992)
R. Ilbert, Alexandrie entre deux mondes (1988)
داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
Judith McKenzie et al., The Architecture of Alexandria and Egypt, 300 B.C.–A.D. 700. (Pelican History of Art, Yale University Press, 2007)
Philip Mansel, Levant: Splendour and Catastrophe on the Mediterranean, London, John Murray, 11 November 2010, hardback, 480 pages, داڕێژە:ISBN, New Haven, Yale University Press, 24 May 2011, hardback, 470 pages, داڕێژە:ISBN
Don Nardo, A Travel Guide to Ancient Alexandria, Lucent Books. (2003)
D. Robinson, A. Wilson (eds), Alexandria and the North-Western Delta, Oxford 2010, Oxford Centre for Maritime Archaeology, داڕێژە:ISBN
V. W. Von Hagen, The Roads that Led to Rome (1967)

بەستەرە دەرەکییەکان

داڕێژە:S-start داڕێژە:S-bef داڕێژە:S-ttl داڕێژە:S-aft داڕێژە:S-end

داڕێژە:Cities of Egypt داڕێژە:Neighborhoods in Alexandria داڕێژە:Governorates capital of Egypt داڕێژە:Egyptian Cities داڕێژە:World Book Capital داڕێژە:Hellenistic colonies داڕێژە:Subject bar داڕێژە:Authority control

داڕێژە:پۆلی کۆمنز داڕێژە:تووڵی دەروازە

↑ «Alexandria Governor». لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
1 2 3 «Egypt: Governorates, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information». www.citypopulation.de. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
1 2 «Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps». www.citypopulation.de (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «TelluBase—Egypt Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)» (PDF). Tellusant. لە ١١ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Alexandria». Collins Dictionary. n.d. لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ «Travel in Egypt: Alexandria». Arab Academy (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٠ی ئابی ٢٠١٦. لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.; Fideler، David (١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٣). Alexandria 2 (بە ئینگلیزی). Red Wheel/Weiser. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٣٣٩٩٩-٩٧-٨. لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
1 2 3 4 5 Justin Pollard؛ Howard Reid (٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧). The Rise and Fall of Alexandria: Birthplace of the Modern World. Viking. لاپەڕە ٢-٧. ژپنک ٩٧٨-٠-١٤-٣١١٢٥١-٨.
↑ «Egypt's 'bride of the Mediterranean' is a year-round destination for tourists | Marwa al-A'sar». AW (بە ئینگلیزی). لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ «Egyptian Sea Ports | EgyMar». www.egymar.com.eg. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
1 2 3 4 «The Lighthouse Dims». Foreign Policy. ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤. لە ٩ی ئازاری ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئازاری ٢٠١٧ ھێنراوە.
1 2 Amélineau، Emile (١٨٩٣). La géographie de l'Égypte à l'époque copte, p. 24. Imprimerie Nationale.
↑ Chugg، Andrew M. (٢٠٢٤). The Pharos Lighthouse In Alexandria: Second Sun and Seventh Wonder of Antiquity. Taylor & Francis. ژپنک ٩٧٨-١-٠٤-٠٠٠٢٧٢-٨.
↑ Cohen، Getzel M. (١٩٩٥). The Hellenistic Settlements in Europe, the Islands, and Asia Minor. University of California Press. لاپەڕە ٤٠٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٨٣٢٩-٥.
↑ Wehr، Hans (١٩٧٩). A Dictionary of Modern Written Arabic, 4th edition. Ithaca, NY: Spoken Language Services. لاپەڕە ٢١. ژپنک ٠-٨٧٩٥٠-٠٠٣-٤. لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Véron، A.؛ Goiran، J. P.؛ Morhange، C.؛ Marriner، N.؛ Empereur، J. Y. (٢٠٠٦). «Pollutant lead reveals the pre-Hellenistic occupation and ancient growth of Alexandria, Egypt» (PDF). Geophysical Research Letters. ٣٣ (6) 2006GL025824. Bibcode:2006GeoRL..33.6409V. doi:١٠.١٠٢٩/٢٠٠٦GL٠٢٥٨٢٤. ISSN ٠٠٩٤-٨٢٧٦. S2CID ١٣١١٩٠٥٨٧. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ O'Connor, Lauren (2009) "The Remains of Alexander the Great: The God, The King, The Symbol", Constructing the Past: Vol. 10: Iss. 1, Article 8
↑ Erskine، Andrew (نیسان 1995). «Greece & Rome, 2nd Ser». Culture and Power in Ptolemaic Egypt: The Museum and Library of Alexandria. ٤٢ (1): ٣٨–٤٨ [٤٢]. One effect of the newly created Hellenistic kingdoms was the imposition of Greek cities occupied by Greeks on an alien landscape. In Egypt, there was a native Egyptian population with its own culture, history, and traditions. The Greeks who came to Egypt, to the court or to live in Alexandria, were separated from their original cultures. Alexandria was the main Greek city of Egypt and within it, there was an extraordinary mix of Greeks from many cities and backgrounds.
↑ Erskine، Andrew (نیسان 1995). «Culture and Power in Ptolemaic Egypt: the Museum and Library of Alexandria». Greece & Rome. ٤٢ (1): ٣٨–٤٨. doi:١٠.١٠١٧/S٠٠١٧٣٨٣٥٠٠٠٢٥٢١٣. hdl:٢٠.٥٠٠.١١٨٢٠/٠٢٥٠d٢١٧-٨١٣٩-٤aca-٨a٨e-٨a٧٠١b٨١b٩a٢. S2CID ١٦٢٥٧٨٣٣٩. لە 10ی ئایاری 2022 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 16ی تشرینی یەکەمی 2021 ھێنراوە. The Ptolemaic emphasis on Greek culture establishes the Greeks of Egypt with an identity for themselves. [...] But the emphasis on Greek culture does even more than this – these are Greeks ruling in a foreign land. The more Greeks can indulge in their own culture, the more they can exclude non-Greeks, in other words Egyptians, the subjects whose land has been taken over. The assertion of Greek culture serves to enforce Egyptian subjection. So the presence in Alexandria of two institutions devoted to the preservation and study of Greek culture acts as a powerful symbol of Egyptian exclusion and subjection. Texts from other cultures could be kept in the library, but only once they had been translated, that is to say Hellenized.
[...] A reading of Alexandrian poetry might easily give the impression that Egyptians did not exist at all; indeed Egypt itself is hardly mentioned except for the Nile and the Nile flood, [...] This omission of the Egypt and Egyptians from poetry masks a fundamental insecurity. It is no coincidence that one of the few poetic references to Egyptians presents them as muggers.
↑ Hanson، J. W.؛ Ortman، S. G. (٢٠١٧). «A systematic method for estimating the populations of Greek and Roman settlements». Journal of Roman Archaeology. ٣٠ (1): ٣٠١–٣٢٤. doi:١٠.١٠١٧/S١٠٤٧٧٥٩٤٠٠٠٧٤١٣٤.
↑ Delia، Diana (١٩٨٨). «The Population of Roman Alexandria». Transactions of the American Philological Association. ١١٨: ٢٧٥–٢٩٢. doi:١٠.٢٣٠٧/٢٨٤١٧٢. JSTOR ٢٨٤١٧٢.
↑ Philo of Alexandria, Against Flaccus 10 May 2022 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە..
↑ Ammianus Marcellinus, "Res Gestae", 26.10.15–19 17 March 2008 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
↑ Stiros, Stathis C.: "The AD 365 Crete earthquake and possible seismic clustering during the fourth to sixth centuries AD in the Eastern Mediterranean: a review of historical and archaeological data", Journal of Structural Geology, Vol. 23 (2001), pp. 545–562 (549 & 557)
↑ Gibbon, Edward (1776) The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, ch. 15 (London: Folio Society, 2009 ed., vol. 2, p. 138).
↑ Butler، Alfred J. (١٩٠٢). The Arab Conquest Of Egypt. Osmania University, Digital Library Of India. Oxford At The Clarendon Press.
↑ Kennedy، Hugh (١٩٩٨). «Egypt as a Province in the Islamic Caliphate, 641–868». لە Petry، Carl F. (ed.). Cambridge History of Egypt, Volume One: Islamic Egypt, 640–1517. Cambridge: Cambridge University Press. لاپەڕە ٦٢–٨٥ [٦٩]. ژپنک ٠-٥٢١-٤٧١٣٧-٠. لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Bruning، Jelle (٢٠١٨). The Rise of a Capital: Al-Fusṭāṭ and Its Hinterland, 18-132/639-750. Leiden and Boston: Brill. لاپەڕە ٥٠–٥٢. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٦٦٣٥-٠. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە.
1 2 Ibn Batuta (٢٠٠٩). The travels of Ibn Battuta in the Near East, Asia and Africa 1304–1377. لەلایەن Lee, Samuel وەرگێڕدراوە. New York: Cosimo. ژپنک ٩٧٨١٦٠٥٢٠٦٢١٩. OCLC ٥٠٢٩٩٨٩٧٢.
↑ McGregor، Richard J. A. (٢٠٠٤). Sanctity and Mysticism in Medieval Egypt: The Wafāʼ Sufi Order and the Legacy of Ibn al-ʿArabī (بە ئینگلیزی). State University of New York Press. لاپەڕە ٣٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٩١٤-٦٠١١-٥.
↑ Clayton، Peter A.؛ Price، Martin (٢١ی ئابی ٢٠١٣). The Seven Wonders of the Ancient World. Routledge. ژپنک ٩٧٨١١٣٦٧٤٨١٠٣. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە – لەڕێگەی Google Books.
↑ The Itinerary of Benjamin of Tudela, éd. et trad. Marcus Nathan Adler, London, 1907, p. 74
↑ Heyd، Wilhelm. Histoire du commerce du Levant au moyen âge (بە فەرەنسی). Leipzig: O. Harrassowitz. لاپەڕە ٣٧٨–٣٨٤.
↑ Damien Coulon. Une phase décisive d'intenses tractations diplomatiques entre sultanat mamlûk et puissances occidentales (couronne d'Aragon, républiques de Gênes et de Venise), 1288-1293 / 687-692 H.,. Sophia MENACHE, Benjamin Z. KEDAR et Michel BALARD. Crusading and Trading between West and East. Studies in honour of David Jacoby, Routledge, pp.113-126, 2019, Crusades – Subsidia. Link
↑ Christ، Georg؛ Blockmans، Wim؛ Krom، Mikhail (٢٠١٧). «Collapse and Continuity : Alexandria». The Routeledge handbook of maritime trade around Europe 1300-1600. Routeledge.
↑ «Silk Roads Programme: Alexandria». UNESCO. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Forster، E. M. (١٩٢٢). Alexandria: A History and a Guide (چاپی 1st). WHITEHEAD MORRIS LIMITED. لاپەڕە ٩١–٩٢.
↑ «Alexandria: Modern». لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئایاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئایاری ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ «Bombardment of Alexandria». لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ Thornton، Ted. «Nasser Assassination Attempt, October 26, 1954». Middle East History Database. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئایاری ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ Anika، R. «It is in the Nile delta area». maps of the world. لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ Effects of shoreline and bedrock irregularities on the morphodynamics of the Alexandria coast littoral cell, Egypt Omran Frihy, Moheb Iskander, Abd El Moniem A. Badr. Research Gate. November 2004. Retrieved 15 May 2025.
↑ «AL-ISKANDARIYAH». citypopulation.de. لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی شوباتی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
1 2 «Alexandria/Nouzha». World Meteorological Organization Climatological Reference Normals (1961–1990). National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ڕەسەنەکە لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
1 2 «Alexandria Nouzha Normals 1991–2020». World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020). National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ڕەسەنەکە لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «Alexandria». Encyclopædia Britannica. لە 29 ئایار 2010 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 1 کانوونی یەکەم 2009 ھێنراوە.
↑ «Egypt Climate Index». Climate Charts. لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ «Deadly flash floods hit Egypt's Alexandria». aljazeera.com. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «Clima en Alexandria / Nouzha – Históricos el tiempo». Tutiempo.net. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ «Alexandria, Egypt». Voodoo Skies. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئابی ٢٠١٥ ھێنراوە.
↑ «A wave of snow covers Alexandria, in Egypt». KAWA (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ «VIDEO: Rare snowfall turns Egypt's Alexandria into Moscow». www.gulftoday.ae. ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ «Photos: In rare sight, snow falls across Alexandria». Egypt Independent (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ «In Photos: Rare 'Snowfall' in Egypt's Alexandria Marks End of 2021 | Egyptian Streets» (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
↑ «Station Alexandrie» (بە فەرەنسی). Meteo Climat. لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «Alexandria Climate and Weather Averages, Egypt». Weather2Travel. لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ Bastin، Jean-Francois؛ Clark، Emily؛ Elliott، Thomas؛ Hart، Simon؛ van den Hoogen، Johan؛ Hordijk، Iris؛ Ma، Haozhi؛ Majumder، Sabiha؛ Manoli، Gabriele؛ Maschler، Julia؛ Mo، Lidong؛ Routh، Devin؛ Yu، Kailiang؛ Zohner، Constantin M.؛ Thomas W.، Crowther (١٠ی تەممووزی ٢٠١٩). «Understanding climate change from a global analysis of city analogues». PLOS ONE. ١٤ (7). S2 Table. Summary statistics of the global analysis of city analogues. Bibcode:2019PLoSO..1417592B. doi:١٠.١٣٧١/journal.pone.٠٢١٧٥٩٢. PMC ٦٦١٩٦٠٦. PMID ٣١٢٩١٢٤٩.
↑ «Cities of the future: visualizing climate change to inspire action». Current vs. future cities. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «The CAT Thermometer». لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Michaelson، Ruth (٢٥ی ئابی ٢٠١٨). «Houses claimed by the canal: life on Egypt's climate change frontline». The Guardian. لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ Trisos, C.H., I.O. Adelekan, E. Totin, A. Ayanlade, J. Efitre, A. Gemeda, K. Kalaba, C. Lennard, C. Masao, Y. Mgaya, G. Ngaruiya, D. Olago, N.P. Simpson, and S. Zakieldeen 2022: Chapter 9: Africa. In Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US, pp. 2043–2121
↑ Technical Summary. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (PDF). IPCC. ئاب 2021. لاپەڕە TS١٤. لە 12ی تشرینی دووەمی 2021 ھێنراوە.
↑ Fouad، Sara S.؛ Heggy، Essam؛ Amrouni، Oula؛ Hzami، Abderraouf؛ Nijhuis، Steffen؛ Mohamed، Nesma؛ Saleh، Ibrahim H.؛ Jomaa، Seifeddine؛ Elsheshtawy، Yasser؛ Weilacher، Udo (١٢ی شوباتی ٢٠٢٥). «Soaring Building Collapses in Southern Mediterranean Coasts: Hydroclimatic Drivers & Adaptive Landscape Mitigations». Earth's Future. ١٣ (2) e2024EF004883. Bibcode:2025EaFut..1304883F. doi:١٠.١٠٢٩/٢٠٢٤EF٠٠٤٨٨٣.
↑ Forster، E. M. (١٩٢٢). Alexandria: A History and a Guide (چاپی 1st). Whitehead Morris Limited. لاپەڕە ٢٣–٢٧.
↑ Goddio، Franck. «Sunken Civilizations: Alexandria». Franck Goddio: Underwater Archaeologist.
↑ Rostovtzeff، Mikhail (١٩٤١). The Social and Economic History of the Hellenistic World. Oxford University Press. لاپەڕە ١١٣٨–١١٣٩.
↑ Russell، J. C. (١٩٥٨). «Late Ancient and Medieval Population». Transactions of the American Philosophical Society. ٤٨ (3): ٦٧, ٧٩. doi:١٠.٢٣٠٧/١٠٠٥٧٠٨. JSTOR ١٠٠٥٧٠٨. لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Elio Lo Cascio, 2009, "Urbanization as a Proxy of Growth", p. 97, citing Bagnall and Frier.
↑ The Pyramids and Sphinx by Desmond Stewart and editors of the Newsweek Book Division 1971 p. 80–81
↑ «NOVA Online | Mysteries of the Nile | 27 August 1999: The Third Attempt». PBS. ٢٧ی ئابی ١٩٩٩. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئایاری ٢٠٠٩ ھێنراوە.
↑ Time Life Lost Civilizations series: Ramses II: Magnificence on the Nile (1993)p. 56–57
↑ Planet، Lonely. «Catacombs of Kom ash-Suqqafa – Lonely Planet». lonelyplanet.com. لە ٦ی شوباتی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «Alexandria Naval Unknown Soldier Memorial». www.cairotoptours.com (بە ئینگلیزی). لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ McKenzie، Judith؛ McKenzie، Rhys-Davids Junior Research Fellow in Archaeology Judith؛ Moorey، Peter Roger Stuart (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧). The Architecture of Alexandria and Egypt, C. 300 B.C. to A.D. 700 (بە ئینگلیزی). Yale University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٠-١١٥٥٥-٠.
↑ «The ancient Portus Magnus of Alexandria». Franck Goddio Official Website. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی ئازاری ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
↑ «The Portus Magnus of Alexandria: 25 years of underwater archaeological research, Franck Goddio, University of Oxford Podcast Series "Maritime Archaeology"».
↑ «Colossal head of Caesarion» (PDF). لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ Goddio، Franck (٢٠٢٥). The Iseum of the Royal Island of Antirhodos. Oxford Centre for Maritime Archaeology, University of Oxford. ژپنک ٩٧٨١٩٠٥٩٠٥٥١٥.
↑ «New underwater tourist attraction in Egypt». BBC News. ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٠. لە ١٨ی ئازاری ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
↑ «25 Best Universities in Alexandria - Top Ratings (2023 Fees)». edarabia.com (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Kokkinidis، Tasos (٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣). «Greek University Opens Branch in Alexandria, Egypt».
↑ Kendall, Elisabeth. "Between Politics and Literature: Journals in Alexandria and Istanbul at the End of the Nineteenth Century" (Chapter 15). In: Fawaz, Leila Tarazi and C. A. Bayly (editors) and Robert Ilbert (collaboration). Modernity and Culture: From the Mediterranean to the Indian Ocean. Columbia University Press, 2002. ISBN 0231114273, 9780231114271. Start: p. 330 28 January 2020 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.. CITED: p. 340 26 February 2020 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە..
↑ «UNESCO Global Network of Learning Cities - Alexandria, Egypt». UNESCO Institute for Lifelong Learning. ٢٠٢٤ [2024].
↑ «A new gateway for Alexandria». Al-Ahram Weekly. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە.
1 2 3 «الإسكندرية»، ويكيبيديا (بە عەرەبی)، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥، لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە
↑ «الهيئة العامة لنقل الركاب بمحافظة الأسكندرية | خطوط المسارات». www.alexapta.org. لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Pegasus. «Alexandria Travel Guide». Pegasus Airlines (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Egypt's $1bn Alexandria Metro to start construction in Q1 2020». Middle East Construction News. ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩. لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Tawy، Ayat Al (١٧ی ئایاری ٢٠١٧). «Alexandria's 150-year-old tramway to be upgraded in €360 mln European project». Ahram Online. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Raven، James (٢٠٠٤). Lost Libraries: The Destruction of Great Book Collections Since Antiquity. Springer. لاپەڕە ١٢. ژپنک ٠٢٣٠٥٢٤٢٥٧.
↑ Long، Tony (١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩). «Oct. 16, 2002: Second Great Library Opens in Alexandria». Wired. لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ «Alexandria International Film Festival». Experience Egypt (بە ئینگلیزی). لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Alexandria Portal». www.alexandria.gov.eg. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Alexandria National Museum, Egypt». Eyeflare Travel Tips & Advice. لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Marie، Mustafa (٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢). «Development works in Alexandria's Greco-Roman Museum almost complete». EgyptToday. لە ٥ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Kampouris، Nick (٤ی ئازاری ٢٠١٩). «Alexandria's "Graeco-Roman Museum" Set to Reopen After Years of Renovation». Greek Reporter. لە ٥ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «Egypt Today: "After 18 years of restoration, Alexandria's Graeco-Roman Museum is finally re-opened."». EgyptToday. ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣.
↑ Trypanis، C. A. (١٩٤٧). «The Alexandrian Age: Alexandrian Literature with Special Reference to Alexandrian Poetry». Studies in the History of Art. ١٠: ٥٣–٥٧. JSTOR ٤٢٦١٧٩١٩.
↑ «Pleiad | Oxford Classical Dictionary». لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە.
↑ Keely، Edmund (١٩٩٥). Cavafy's Alexandria. Princeton University Press. ژپنک ٩٧٨٠٦٩١٠٤٤٩٨٩.
↑ Liddell، Robert (١٩٧٤). Cavafy : a critical biography. London: Duckworth.
↑ Haag، Michael (٢٠٠٥). Alexandria: City of Memory. New Haven: Yale University Press.
↑ «Alexandrian Kings». Onassis.org. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «In Alexandria, 31 B.C.». Onassis.org. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Myris: Alexandria, A.D. 340». Onassis.org. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Kaisarion». Onassis.org. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «The God Abandons Antony». Onassis.org. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Islamic gems of Alexandria».
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ Egypt to restore Alexandria's historic synagogue, (20 December 2010) داڕێژە:Webarchive
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

↑ /ˌælɪɡˈzændriə, -ˈzɑːn-/ ( گوێگرتن) AL-ig-ZA(H)N-dree-ə;^[٥] بە عەرەبی: الإسكندرية، ڕۆمانیکردنی ستاندارد: al-'Iskandariyya، pronounced [al.ʔiskanˈdarijja]؛ ڕۆمانیکردنی عەرەبیی میسری: Eskenderiyya، pronounced [eskendeˈɾejjæ]^[٦]

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی <ref> بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="kurdish-alpha"/> نەدۆزرایەوە

[1] «Alexandria Governor». لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.

[citypopulation2023-2] 1 2 3 «Egypt: Governorates, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information». www.citypopulation.de. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[metro2023-3] 1 2 «Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps». www.citypopulation.de (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[TelluBase-4] «TelluBase—Egypt Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)» (PDF). Tellusant. لە ١١ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[5] «Alexandria». Collins Dictionary. n.d. لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٤ ھێنراوە.

[6] «Travel in Egypt: Alexandria». Arab Academy (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٠ی ئابی ٢٠١٦. لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.; Fideler، David (١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٣). Alexandria 2 (بە ئینگلیزی). Red Wheel/Weiser. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٣٣٩٩٩-٩٧-٨. لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[PollardReid2007-8] 1 2 3 4 5 Justin Pollard؛ Howard Reid (٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧). The Rise and Fall of Alexandria: Birthplace of the Modern World. Viking. لاپەڕە ٢-٧. ژپنک ٩٧٨-٠-١٤-٣١١٢٥١-٨.

[9] «Egypt's 'bride of the Mediterranean' is a year-round destination for tourists | Marwa al-A'sar». AW (بە ئینگلیزی). لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.

[10] «Egyptian Sea Ports | EgyMar». www.egymar.com.eg. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[FPAl-11] 1 2 3 4 «The Lighthouse Dims». Foreign Policy. ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤. لە ٩ی ئازاری ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئازاری ٢٠١٧ ھێنراوە.

[Imprimerie_Nationale-12] 1 2 Amélineau، Emile (١٨٩٣). La géographie de l'Égypte à l'époque copte, p. 24. Imprimerie Nationale.

[13] Chugg، Andrew M. (٢٠٢٤). The Pharos Lighthouse In Alexandria: Second Sun and Seventh Wonder of Antiquity. Taylor & Francis. ژپنک ٩٧٨-١-٠٤-٠٠٠٢٧٢-٨.

[14] Cohen، Getzel M. (١٩٩٥). The Hellenistic Settlements in Europe, the Islands, and Asia Minor. University of California Press. لاپەڕە ٤٠٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٨٣٢٩-٥.

[15] Wehr، Hans (١٩٧٩). A Dictionary of Modern Written Arabic, 4th edition. Ithaca, NY: Spoken Language Services. لاپەڕە ٢١. ژپنک ٠-٨٧٩٥٠-٠٠٣-٤. لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[VéronGoiran2006-16] Véron، A.؛ Goiran، J. P.؛ Morhange، C.؛ Marriner، N.؛ Empereur، J. Y. (٢٠٠٦). «Pollutant lead reveals the pre-Hellenistic occupation and ancient growth of Alexandria, Egypt» (PDF). Geophysical Research Letters. ٣٣ (6) 2006GL025824. Bibcode:2006GeoRL..33.6409V. doi:١٠.١٠٢٩/٢٠٠٦GL٠٢٥٨٢٤. ISSN ٠٠٩٤-٨٢٧٦. S2CID ١٣١١٩٠٥٨٧. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.

[17] O'Connor, Lauren (2009) "The Remains of Alexander the Great: The God, The King, The Symbol", Constructing the Past: Vol. 10: Iss. 1, Article 8

[18] Erskine، Andrew (نیسان 1995). «Greece & Rome, 2nd Ser». Culture and Power in Ptolemaic Egypt: The Museum and Library of Alexandria. ٤٢ (1): ٣٨–٤٨ [٤٢]. One effect of the newly created Hellenistic kingdoms was the imposition of Greek cities occupied by Greeks on an alien landscape. In Egypt, there was a native Egyptian population with its own culture, history, and traditions. The Greeks who came to Egypt, to the court or to live in Alexandria, were separated from their original cultures. Alexandria was the main Greek city of Egypt and within it, there was an extraordinary mix of Greeks from many cities and backgrounds.

[Culture_and_Power_in_[[Ptolemaic_Egypt]]_p._42-43-19] Erskine، Andrew (نیسان 1995). «Culture and Power in Ptolemaic Egypt: the Museum and Library of Alexandria». Greece & Rome. ٤٢ (1): ٣٨–٤٨. doi:١٠.١٠١٧/S٠٠١٧٣٨٣٥٠٠٠٢٥٢١٣. hdl:٢٠.٥٠٠.١١٨٢٠/٠٢٥٠d٢١٧-٨١٣٩-٤aca-٨a٨e-٨a٧٠١b٨١b٩a٢. S2CID ١٦٢٥٧٨٣٣٩. لە 10ی ئایاری 2022 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 16ی تشرینی یەکەمی 2021 ھێنراوە. The Ptolemaic emphasis on Greek culture establishes the Greeks of Egypt with an identity for themselves. [...] But the emphasis on Greek culture does even more than this – these are Greeks ruling in a foreign land. The more Greeks can indulge in their own culture, the more they can exclude non-Greeks, in other words Egyptians, the subjects whose land has been taken over. The assertion of Greek culture serves to enforce Egyptian subjection. So the presence in Alexandria of two institutions devoted to the preservation and study of Greek culture acts as a powerful symbol of Egyptian exclusion and subjection. Texts from other cultures could be kept in the library, but only once they had been translated, that is to say Hellenized.
[...] A reading of Alexandrian poetry might easily give the impression that Egyptians did not exist at all; indeed Egypt itself is hardly mentioned except for the Nile and the Nile flood, [...] This omission of the Egypt and Egyptians from poetry masks a fundamental insecurity. It is no coincidence that one of the few poetic references to Egyptians presents them as muggers.

[20] Hanson، J. W.؛ Ortman، S. G. (٢٠١٧). «A systematic method for estimating the populations of Greek and Roman settlements». Journal of Roman Archaeology. ٣٠ (1): ٣٠١–٣٢٤. doi:١٠.١٠١٧/S١٠٤٧٧٥٩٤٠٠٠٧٤١٣٤.

[21] Delia، Diana (١٩٨٨). «The Population of Roman Alexandria». Transactions of the American Philological Association. ١١٨: ٢٧٥–٢٩٢. doi:١٠.٢٣٠٧/٢٨٤١٧٢. JSTOR ٢٨٤١٧٢.

[22] Philo of Alexandria, Against Flaccus 10 May 2022 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە..

[Ammianus_Marcellinus,_26.10.15-19-23] Ammianus Marcellinus, "Res Gestae", 26.10.15–19 17 March 2008 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.

[24] Stiros, Stathis C.: "The AD 365 Crete earthquake and possible seismic clustering during the fourth to sixth centuries AD in the Eastern Mediterranean: a review of historical and archaeological data", Journal of Structural Geology, Vol. 23 (2001), pp. 545–562 (549 & 557)

[25] Gibbon, Edward (1776) The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, ch. 15 (London: Folio Society, 2009 ed., vol. 2, p. 138).

[26] Butler، Alfred J. (١٩٠٢). The Arab Conquest Of Egypt. Osmania University, Digital Library Of India. Oxford At The Clarendon Press.

[27] Kennedy، Hugh (١٩٩٨). «Egypt as a Province in the Islamic Caliphate, 641–868». لە Petry، Carl F. (ed.). Cambridge History of Egypt, Volume One: Islamic Egypt, 640–1517. Cambridge: Cambridge University Press. لاپەڕە ٦٢–٨٥ [٦٩]. ژپنک ٠-٥٢١-٤٧١٣٧-٠. لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە.

[28] Bruning، Jelle (٢٠١٨). The Rise of a Capital: Al-Fusṭāṭ and Its Hinterland, 18-132/639-750. Leiden and Boston: Brill. لاپەڕە ٥٠–٥٢. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٦٦٣٥-٠. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە.

[:0-29] 1 2 Ibn Batuta (٢٠٠٩). The travels of Ibn Battuta in the Near East, Asia and Africa 1304–1377. لەلایەن Lee, Samuel وەرگێڕدراوە. New York: Cosimo. ژپنک ٩٧٨١٦٠٥٢٠٦٢١٩. OCLC ٥٠٢٩٩٨٩٧٢.

[30] McGregor، Richard J. A. (٢٠٠٤). Sanctity and Mysticism in Medieval Egypt: The Wafāʼ Sufi Order and the Legacy of Ibn al-ʿArabī (بە ئینگلیزی). State University of New York Press. لاپەڕە ٣٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٩١٤-٦٠١١-٥.

[31] Clayton، Peter A.؛ Price، Martin (٢١ی ئابی ٢٠١٣). The Seven Wonders of the Ancient World. Routledge. ژپنک ٩٧٨١١٣٦٧٤٨١٠٣. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە – لەڕێگەی Google Books.

[32] The Itinerary of Benjamin of Tudela, éd. et trad. Marcus Nathan Adler, London, 1907, p. 74

[:02-33] Heyd، Wilhelm. Histoire du commerce du Levant au moyen âge (بە فەرەنسی). Leipzig: O. Harrassowitz. لاپەڕە ٣٧٨–٣٨٤.

[34] Damien Coulon. Une phase décisive d'intenses tractations diplomatiques entre sultanat mamlûk et puissances occidentales (couronne d'Aragon, républiques de Gênes et de Venise), 1288-1293 / 687-692 H.,. Sophia MENACHE, Benjamin Z. KEDAR et Michel BALARD. Crusading and Trading between West and East. Studies in honour of David Jacoby, Routledge, pp.113-126, 2019, Crusades – Subsidia. Link

[:1-35] Christ، Georg؛ Blockmans، Wim؛ Krom، Mikhail (٢٠١٧). «Collapse and Continuity : Alexandria». The Routeledge handbook of maritime trade around Europe 1300-1600. Routeledge.

[36] «Silk Roads Programme: Alexandria». UNESCO. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[37] Forster، E. M. (١٩٢٢). Alexandria: A History and a Guide (چاپی 1st). WHITEHEAD MORRIS LIMITED. لاپەڕە ٩١–٩٢.

[38] «Alexandria: Modern». لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئایاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئایاری ٢٠١٣ ھێنراوە.

[39] «Bombardment of Alexandria». لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[40] Thornton، Ted. «Nasser Assassination Attempt, October 26, 1954». Middle East History Database. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئایاری ٢٠١٣ ھێنراوە.

[41] Anika، R. «It is in the Nile delta area». maps of the world. لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.

[42] Effects of shoreline and bedrock irregularities on the morphodynamics of the Alexandria coast littoral cell, Egypt Omran Frihy, Moheb Iskander, Abd El Moniem A. Badr. Research Gate. November 2004. Retrieved 15 May 2025.

[43] «AL-ISKANDARIYAH». citypopulation.de. لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی شوباتی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[WMOCliRef-44] 1 2 «Alexandria/Nouzha». World Meteorological Organization Climatological Reference Normals (1961–1990). National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ڕەسەنەکە لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[WMOCLINO-45] 1 2 «Alexandria Nouzha Normals 1991–2020». World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020). National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ڕەسەنەکە لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[46] «Alexandria». Encyclopædia Britannica. لە 29 ئایار 2010 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 1 کانوونی یەکەم 2009 ھێنراوە.

[47] «Egypt Climate Index». Climate Charts. لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣ ھێنراوە.

[48] «Deadly flash floods hit Egypt's Alexandria». aljazeera.com. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[49] «Clima en Alexandria / Nouzha – Históricos el tiempo». Tutiempo.net. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.

[Voodoo_Skies-50] «Alexandria, Egypt». Voodoo Skies. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئابی ٢٠١٥ ھێنراوە.

[51] «A wave of snow covers Alexandria, in Egypt». KAWA (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.

[52] «VIDEO: Rare snowfall turns Egypt's Alexandria into Moscow». www.gulftoday.ae. ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.

[53] «Photos: In rare sight, snow falls across Alexandria». Egypt Independent (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.

[54] «In Photos: Rare 'Snowfall' in Egypt's Alexandria Marks End of 2021 | Egyptian Streets» (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.

[MetCli-55] «Station Alexandrie» (بە فەرەنسی). Meteo Climat. لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[Weather2Travel-56] «Alexandria Climate and Weather Averages, Egypt». Weather2Travel. لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.

[57] Bastin، Jean-Francois؛ Clark، Emily؛ Elliott، Thomas؛ Hart، Simon؛ van den Hoogen، Johan؛ Hordijk، Iris؛ Ma، Haozhi؛ Majumder، Sabiha؛ Manoli، Gabriele؛ Maschler، Julia؛ Mo، Lidong؛ Routh، Devin؛ Yu، Kailiang؛ Zohner، Constantin M.؛ Thomas W.، Crowther (١٠ی تەممووزی ٢٠١٩). «Understanding climate change from a global analysis of city analogues». PLOS ONE. ١٤ (7). S2 Table. Summary statistics of the global analysis of city analogues. Bibcode:2019PLoSO..1417592B. doi:١٠.١٣٧١/journal.pone.٠٢١٧٥٩٢. PMC ٦٦١٩٦٠٦. PMID ٣١٢٩١٢٤٩.

[58] «Cities of the future: visualizing climate change to inspire action». Current vs. future cities. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[59] «The CAT Thermometer». لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[60] Michaelson، Ruth (٢٥ی ئابی ٢٠١٨). «Houses claimed by the canal: life on Egypt's climate change frontline». The Guardian. لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[61] Trisos, C.H., I.O. Adelekan, E. Totin, A. Ayanlade, J. Efitre, A. Gemeda, K. Kalaba, C. Lennard, C. Masao, Y. Mgaya, G. Ngaruiya, D. Olago, N.P. Simpson, and S. Zakieldeen 2022: Chapter 9: Africa. In Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US, pp. 2043–2121

[62] Technical Summary. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (PDF). IPCC. ئاب 2021. لاپەڕە TS١٤. لە 12ی تشرینی دووەمی 2021 ھێنراوە.

[63] Fouad، Sara S.؛ Heggy، Essam؛ Amrouni، Oula؛ Hzami، Abderraouf؛ Nijhuis، Steffen؛ Mohamed، Nesma؛ Saleh، Ibrahim H.؛ Jomaa، Seifeddine؛ Elsheshtawy، Yasser؛ Weilacher، Udo (١٢ی شوباتی ٢٠٢٥). «Soaring Building Collapses in Southern Mediterranean Coasts: Hydroclimatic Drivers & Adaptive Landscape Mitigations». Earth's Future. ١٣ (2) e2024EF004883. Bibcode:2025EaFut..1304883F. doi:١٠.١٠٢٩/٢٠٢٤EF٠٠٤٨٨٣.

[64] Forster، E. M. (١٩٢٢). Alexandria: A History and a Guide (چاپی 1st). Whitehead Morris Limited. لاپەڕە ٢٣–٢٧.

[goddio-65] Goddio، Franck. «Sunken Civilizations: Alexandria». Franck Goddio: Underwater Archaeologist.

[66] Rostovtzeff، Mikhail (١٩٤١). The Social and Economic History of the Hellenistic World. Oxford University Press. لاپەڕە ١١٣٨–١١٣٩.

[67] Russell، J. C. (١٩٥٨). «Late Ancient and Medieval Population». Transactions of the American Philosophical Society. ٤٨ (3): ٦٧, ٧٩. doi:١٠.٢٣٠٧/١٠٠٥٧٠٨. JSTOR ١٠٠٥٧٠٨. لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[68] Elio Lo Cascio, 2009, "Urbanization as a Proxy of Growth", p. 97, citing Bagnall and Frier.

[69] The Pyramids and Sphinx by Desmond Stewart and editors of the Newsweek Book Division 1971 p. 80–81

[70] «NOVA Online | Mysteries of the Nile | 27 August 1999: The Third Attempt». PBS. ٢٧ی ئابی ١٩٩٩. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئایاری ٢٠٠٩ ھێنراوە.

[71] Time Life Lost Civilizations series: Ramses II: Magnificence on the Nile (1993)p. 56–57

[72] Planet، Lonely. «Catacombs of Kom ash-Suqqafa – Lonely Planet». lonelyplanet.com. لە ٦ی شوباتی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[73] «Alexandria Naval Unknown Soldier Memorial». www.cairotoptours.com (بە ئینگلیزی). لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[74] McKenzie، Judith؛ McKenzie، Rhys-Davids Junior Research Fellow in Archaeology Judith؛ Moorey، Peter Roger Stuart (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧). The Architecture of Alexandria and Egypt, C. 300 B.C. to A.D. 700 (بە ئینگلیزی). Yale University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٠-١١٥٥٥-٠.

[75] «The ancient Portus Magnus of Alexandria». Franck Goddio Official Website. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی ئازاری ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.

[76] «The Portus Magnus of Alexandria: 25 years of underwater archaeological research, Franck Goddio, University of Oxford Podcast Series "Maritime Archaeology"».

[77] «Colossal head of Caesarion» (PDF). لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[78] Goddio، Franck (٢٠٢٥). The Iseum of the Royal Island of Antirhodos. Oxford Centre for Maritime Archaeology, University of Oxford. ژپنک ٩٧٨١٩٠٥٩٠٥٥١٥.

[79] «New underwater tourist attraction in Egypt». BBC News. ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٠. لە ١٨ی ئازاری ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.

[80] «25 Best Universities in Alexandria - Top Ratings (2023 Fees)». edarabia.com (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[81] Kokkinidis، Tasos (٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣). «Greek University Opens Branch in Alexandria, Egypt».

[Kendallp340-82] Kendall, Elisabeth. "Between Politics and Literature: Journals in Alexandria and Istanbul at the End of the Nineteenth Century" (Chapter 15). In: Fawaz, Leila Tarazi and C. A. Bayly (editors) and Robert Ilbert (collaboration). Modernity and Culture: From the Mediterranean to the Indian Ocean. Columbia University Press, 2002. ISBN 0231114273, 9780231114271. Start: p. 330 28 January 2020 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.. CITED: p. 340 26 February 2020 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە..

[UNESCO_UIL-GNLC2-83] «UNESCO Global Network of Learning Cities - Alexandria, Egypt». UNESCO Institute for Lifelong Learning. ٢٠٢٤ [2024].

[84] «A new gateway for Alexandria». Al-Ahram Weekly. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە.

[الإسكندرية-85] 1 2 3 «الإسكندرية»، ويكيبيديا (بە عەرەبی)، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥، لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە

[86] «الهيئة العامة لنقل الركاب بمحافظة الأسكندرية | خطوط المسارات». www.alexapta.org. لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[87] Pegasus. «Alexandria Travel Guide». Pegasus Airlines (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[88] «Egypt's $1bn Alexandria Metro to start construction in Q1 2020». Middle East Construction News. ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩. لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[89] Tawy، Ayat Al (١٧ی ئایاری ٢٠١٧). «Alexandria's 150-year-old tramway to be upgraded in €360 mln European project». Ahram Online. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[90] Raven، James (٢٠٠٤). Lost Libraries: The Destruction of Great Book Collections Since Antiquity. Springer. لاپەڕە ١٢. ژپنک ٠٢٣٠٥٢٤٢٥٧.

[91] Long، Tony (١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩). «Oct. 16, 2002: Second Great Library Opens in Alexandria». Wired. لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[92] «Alexandria International Film Festival». Experience Egypt (بە ئینگلیزی). لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[93] «Alexandria Portal». www.alexandria.gov.eg. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[94] «Alexandria National Museum, Egypt». Eyeflare Travel Tips & Advice. لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[95] Marie، Mustafa (٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢). «Development works in Alexandria's Greco-Roman Museum almost complete». EgyptToday. لە ٥ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[96] Kampouris، Nick (٤ی ئازاری ٢٠١٩). «Alexandria's "Graeco-Roman Museum" Set to Reopen After Years of Renovation». Greek Reporter. لە ٥ی تەممووزی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[97] «Egypt Today: "After 18 years of restoration, Alexandria's Graeco-Roman Museum is finally re-opened."». EgyptToday. ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣.

[98] Trypanis، C. A. (١٩٤٧). «The Alexandrian Age: Alexandrian Literature with Special Reference to Alexandrian Poetry». Studies in the History of Art. ١٠: ٥٣–٥٧. JSTOR ٤٢٦١٧٩١٩.

[99] «Pleiad | Oxford Classical Dictionary». لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە.

[100] Keely، Edmund (١٩٩٥). Cavafy's Alexandria. Princeton University Press. ژپنک ٩٧٨٠٦٩١٠٤٤٩٨٩.

[101] Liddell، Robert (١٩٧٤). Cavafy : a critical biography. London: Duckworth.

[102] Haag، Michael (٢٠٠٥). Alexandria: City of Memory. New Haven: Yale University Press.

[103] «Alexandrian Kings». Onassis.org. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[104] «In Alexandria, 31 B.C.». Onassis.org. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[105] «Myris: Alexandria, A.D. 340». Onassis.org. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[106] «Kaisarion». Onassis.org. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[107] «The God Abandons Antony». Onassis.org. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[108] «Islamic gems of Alexandria».

[109] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[110] Egypt to restore Alexandria's historic synagogue, (20 December 2010) داڕێژە:Webarchive

[111] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[112] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[baltimore-113] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[114] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[115] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[116] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[117] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[118] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[119] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[kazanlak-120] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[121] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[122] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[123] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[124] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[125] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[126] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[127] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[128] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[7] /ˌælɪɡˈzændriə, -ˈzɑːn-/ ( گوێگرتن) AL-ig-ZA(H)N-dree-ə;^[٥] بە عەرەبی: الإسكندرية، ڕۆمانیکردنی ستاندارد: al-'Iskandariyya، pronounced [al.ʔiskanˈdarijja]؛ ڕۆمانیکردنی عەرەبیی میسری: Eskenderiyya، pronounced [eskendeˈɾejjæ]^[٦]

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[ئ]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]

[١٤]

[١٥]

[١٦]

[١٧]

[١٨]

[١٩]

[٢٠]

[٢١]

[٢٢]

[٢٣]

[٢٤]

[٢٥]

[٢٦]

[٢٧]

[٢٨]

[٢٩]

[٣٠]

[٣١]

[٣٢]

[٣٣]

[٣٤]

[٣٥]

[٣٦]

[٣٧]

[٣٨]

[٣٩]

[٤٠]

[٤١]

[٤٢]

[٤٣]

[٤٤]

[٤٥]

[٤٦]

[٤٧]

[٤٨]

[٤٩]

[٥٠]

[٥١]

[٥٢]

[٥٣]

[٥٤]

[٥٥]

[٥٦]

[٥٧]

[٥٨]

[٥٩]

[٦٠]

[٦١]

[٦٢]

[٦٣]

[٦٤]

[٦٥]

[٦٦]

[٦٧]

[٦٨]

[٦٩]

[٧٠]

[٧١]

[٧٢]

[٧٣]

[٧٤]

[٧٥]

[٧٦]

[٧٧]

[٧٨]

[٧٩]

[٨٠]

[٨١]

[٨٢]

[٨٣]

[٨٤]

[٨٥]

[٨٦]

[٨٧]

[٨٨]

[٨٩]

[٩٠]

[٩١]

[٩٢]

[٩٣]

[٩٤]

[٩٥]

[٩٦]

[٩٧]

[٩٨]

[٩٩]

[١٠٠]

[١٠١]