ئیزمیر
| ئیزمیر | |
|---|---|
| بە تورکی: İzmir | |
.jpg) | |
| دامەزران | ٣. ملیار پێش زایین |
| ناو بە زمانی فەرمی | İzmir |
| ناسناو | Ege'nin İncisi |
| ناسناوی خەڵک | İzmirli، Izmirano، esmirnota |
| وڵات | تورکیا |
| پایتەختی | پارێزگای ئیزمیر |
| دابەشکاریی کارگێڕی | پارێزگای ئیزمیر |
| ناوچەی کاتی | UTC+03:00 |
| ناوچەی جوگرافی | ھەرێمی ئێژە |
| پۆتانی شوێن | ٣٨°٢٤′٤٦″N ٢٧°٨′١٨″E |
| بەرزترین خاڵ | Mount Yamanlar |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | mayor of İzmir |
| سەرۆک | Cemil Tugay |
| دانیشتووان | ٤٬٤٩٣٬٢٤٢ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٩ مەتر |
| جێگەی دەگرێتەوە | Smyrna |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | Burning of Smyrna، داگیرکردنی ئیزمیر، Siege of Smyrna |
| خەڵاتەکان | The Europe Prize |
| بەستراوە بە | E80 |
| ڕووبەر | ٩٤٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 35000–35999 |
| وێبگە | https://www.izmir.bel.tr/ |
| ھاشتاگ | İzmir |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of İzmir |
| Köppen climate classification | hot-summer Mediterranean climate |
| State of conservation | preserved |
| ئابووری بابەت | economy of İzmir |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of İzmir |
| کۆدی تەلەفۆن | 232 |
| کۆدی تابلۆی ئۆتۆمۆبیل | 35 |
 | |
ئیزمیر (بە تورکی: Izmir) یەکێکە لە شارە گەورەکانی تورکیا، ھەروەھا سێیەم گەورەترین شارە لە ڕووی دانیشتووانەوە.[١]
مێژوو
[دەستکاری]پێش مێژوو و مێژووی دێرین
[دەستکاری]
شارەکە یەکێکە لە کۆنترین شوێنەکانی نیشتەجێبوونی حەوزی دەریای ناوەڕاست. دۆزینەوەکەی ساڵی ٢٠٠٤ی یەشیلۆڤا ھۆیۆک و یاسیتەپەی دراوسێی، لە دەلتای بچووکی ڕووباری مێلیس، کە ئێستا دەشتی بۆرنۆڤایە، ڕێکەوتی دەستپێکردنی ڕابردووی شارەکەی بۆ دوورتر لەوەی پێشتر دەھێنرایە بەرچاو گەڕاندەوە. دۆزینەوەکانی دوو وەرزی کۆڵینەوە کە لە یەشیلۆڤا ھۆیۆک لەلایەن تیمێکی شوێنەوارناسی زانکۆی ئیجەی ئیزمیر ئەنجامدراون، ئاماژە بە سێ ئاست دەکەن، کە دوانیان ھی پێش مێژوون. ئاستی ٢ شوێنەواری سەرەتای تا ناوەڕاستی سەردەمی مس و بەردی تێدایە، و ئاستی ٣ شوێنەواری نیشتەجێبوونی سەردەمی بەردینی نوێی تێدایە. ئەم دوو ئاستە لەلایەن گەلە ڕەسەنەکانی ناوچەکە نیشتەجێ بوون، بە نزیکەیی، لە نێوان ھەزارەی ٧ەمی پێش زایین و ھەزارەی ٤ەمی پێش زایین. کاتێک کەناری دەریا بە تێپەڕبوونی کات پاشەکشەی کرد، شوێنەکە دواتر وەک گۆڕستان بەکارھێنرا. چەندین گۆڕ کە کاڵای مێژوویی مێژووەکەیان بۆ دەوروبەری ٣٠٠٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە، و ھاوکاتن لەگەڵ یەکەم شاری ترۆوا، دۆزرانەوە.[٢]
سەردەمی بڕۆنز
[دەستکاری]یەکەم نیشتەجێبوون کە فەرماندەیی تەواوی کەنداوی ئیزمیری کردبێت لەسەر لوتکەی چیای یامانلار، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی کەنداوی ناوەوە دامەزرا. پەیوەست بەو نیشتووەی کە لەلایەن ئەو جۆگانەی کە لە درێژەی ھێڵی کەناراوەکاندا دەچنە ناو دەریاوە دەھێنرێت، ئەو نیشتەجێبوونەی کە دواتر ناوکی «سمیرنای کۆن»ی پێکھێنا، لەسەر بناری ھەمان چیا، لەسەر گردێک (کە ئەو کاتە نیمچە دوورگەیەکی بچووک بوو و بە باریکەزەوییەکی بچووک بە وشکانییەوە بەسترابووەوە) لە گەڕەکی ئێستای تەپەکولە لە بایراکلی دامەزرا. وا بیردەکرێتەوە نیشتەجێبوونی بایراکلی مێژووەکەی بۆ ٣٠٠٠ ساڵ پێش زایین بگەڕێتەوە.[ژێدەر پێویستە]
دۆزینەوە شوێنەوارییەکانی کۆتاییی سەردەمی برۆنز پلەیەکی دیاریکراو لە کاریگەریی یۆنانی مایسینی لە نیشتەجێبوونەکە و ناوچەکانی دەوروبەری نیشان دەدەن، ھەرچەندە کۆڵینەوەی زیاتری چینەکانی سەردەمی بڕۆنز پێویستە بۆ ئەوەی سمیرنای کۆنی ئەو سەردەمە وەک نیشتەجێبوونێکی مایسینی پێشنیار بکرێت.[٣] بەڵام لە سەدەی ١٣یەمی پێش زایین، داگیرکارییەکانی بالکان (ئەوەی پێی دەوترێت گەلانی دەریا) ترۆوای حەوتەمیان وێران کرد، و ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئەنادۆڵ بە گشتی کەوتنە ناو ئەو قۆناغەی کە بە گشتی پێی دەوترێت سەردەمی «ئەنادۆڵی» و «یۆنانی» سەدە تاریکەکانی ڕووخانی سەردەمی بڕۆنز.
سەردەمی سەدەکانی ناوین
[دەستکاری]
گەلانی تورک بۆ یەکەمجار سمیرنایان لەژێر دەستی فەرماندەی ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی چاکا بەی، کە لەلایەن بیزەنتییەکانەوە بە تزاخاس دەدرا، لە ساڵی ١٠٧٦دا گرت، لەگەڵ کلازۆمینای، فۆچا و ژمارەیەک لە دوورگەکانی ئیجە. چاکا بەی ئیزمیری وەک بنکەیەک بۆ ئۆپراسیۆنە دەریایییەکانی بەکارھێنا.[٤][٥] لە ساڵی ١٠٩٧دا، فەرماندەی بیزەنتی جۆن دووکاس شارەکە و ناوچەکانی دەوروبەری گرتەوە.[٦][٥] دواتر شاری بەندەری لەلایەن سوارچاکانی سانت جۆنەوە گیرا کاتێک قووستەنتەنیە لەلایەن خاچھەڵگرانەوە لە کاتی چوارەم جەنگی خاچھەڵگری لە ساڵی ١٢٠٤دا داگیرکرا، بەڵام ئیمپراتۆریەتیی نیسیا زۆر زوو دوای ئەوە خاوەندارێتی شارەکەی گەڕاندەوە، ئەگەرچی بە پێدانی ئیمتیازاتی زۆر بە ھاوپەیمانە جەنەوایییەکانیان، کە یەکێک لە قەڵاکانی شارەکە و گەورەیی شارۆچکەکانی فۆچای کۆن و فۆچای نوێیان (کە ئێستا بەشێکە لە پارێزگای ئیزمیر) لە ساڵی ١٢٧٥ تا ١٣٤٠ لەدەستدا بوو.[٧][٨]
سمیرنا لە سەدەی ١٤ەیەمدا دووبارە لەلایەن ئومور بەی، کوڕی دامەزرێنەری بەیلیکی ئایدن گیرا، کە سەرەتا قەڵای سەرەوەی چیای پاگۆسی گرت (دوای ئەوە ناونرا کادیفەکالێ)، و دواتر قەڵای بەندەری خوارەوەی نیۆن کاسترۆن (کە لەلایەن جەنەوایییەکانەوە بە «سانت پیتەر» و لەلایەن تورکەکانەوە بە «ئۆک کالێسی» دەوترا). وەک چۆن چاکا بەی دوو سەدە پێشتر کردبووی، ئومور بەی شارەکەی وەک بنکەیەک بۆ ھێرشە دەریایییەکان بەکارھێنا. لە ساڵی ١٣٤٤دا، ھاوپەیمانییەکی ھێزەکان کە لەلایەن پاپا کلیمێنتس-ی شەشەمەوە ھەماھەنگی کرابوو، لە ھێرشێکی لەناکاودا لە جەنگەکانی خاچھەڵگریی سمیرنیۆت قەڵای خوارەوەیان گرتەوە. شەست ساڵ لە پێکەوەژیانی ناخۆش لە نێوان ھەردوو ھێزەکە، بەیلیکەکان کە قەڵای سەرەوەیان بەدەستەوە بوو و سوارچاکەکان کە خوارەوەیان بەدەستەوە بوو، بەدوایدا ھات، کە بە مردنی ئومور بەی لە ساڵی ١٣٤٨دا کۆتایی ھات.
سەردەمی عوسمانی
[دەستکاری]
بەشی سەرەوەی شاری ئیزمیر بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٣٨٩دا لە فەرمانڕەوا ئایدنییەکانی لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە لە سەردەمی بایەزیدی یەکەم گیرا، کە سوپاکانی بەرەو پێنج بەیلیکەکەی ڕۆژاوای ئەنادۆڵ برد لە زستانی ھەمان ساڵدا کە ھاتبووە سەر تەخت. بەڵام لە ساڵی ١٤٠٢دا، تەیموور (تەیموورلەنگ) لە شەڕی ئەنقەرە دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی سەرکەوت، ئەمەش بۆ ماوەی دوو دەیەی دواتر کۆسپێکی گەورەی بۆ دەوڵەتی عوسمانی دروست کرد و ناوچەکانی زۆربەی بەیلیکەکانی بۆ بنەماڵە فەرمانڕەواکانی پێشوویان گەڕاندەوە. تەیموور ھێرشی کردە سەر سمیرنا و وێرانی کرد و بەرپرسیار بوو لە کۆمەڵکوژیی زۆربەی دانیشتووانی کریستیان، کە زۆرینەی ڕەھایان لە سمیرنا پێکدەھێنا.[٩][١٠] لە ساڵی ١٤١٥دا، مەحمەدی یەکەم بۆ دووەمجار ئیزمیری بۆ عوسمانییەکان گرتەوە. بە مردنی دوایین بەی ئایدن، ئیزمیرئۆغڵو جونەید بەی، لە ساڵی ١٤٢٦دا شارەکە بە تەواوی کەوتە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانی. یەکەم پارێزگاری عوسمانی ئیزمیر ئەسکەندەر بوو، کە کوڕێکی موسڵمانبووی خانەدانی شیشمانی بۆلگارەکان بوو. لە کاتی ھەڵمەتەکانی دژی جونەید، ھێزەکانی سوارچاکانی ھۆسپیتالێر ھاوکاری عوسمانییەکانیان کرد کە فشاریان بۆ سوڵتان ھێنا بۆ گەڕانەوەی قەڵای بەندەرەکە بۆیان. بەڵام سوڵتان ڕەتی کردەوە ئەم سازشە بکات، سەرەڕای ئەو گرژییانەی لە نێوان ھەردوو بەرەکەدا دروست بوو، و لەبری ئەوە مۆڵەتی بە ھۆسپیتالێرەکان دا قەڵایەک (ئێستا قەڵای بۆدرووم) لە پێترۆنیۆم (بۆدرووم) دروست بکەن.[ژێدەر پێویستە]
شارەکە و پاشکۆکانی ئێستای بوونە سەنجەقێکی عوسمانی یان لە ناو ویلایەتە گەورەکەی ئایدن وەک بەشێک لە ئەیالەتی ئەنادۆڵ، کە پایتەختەکەی لە کووتاھیە بوو یان لە «جەزایر» (واتە «دوورگەکان» کە مەبەست لێی دوورگەکانی ئیجە بوو). لە سەدەی ١٥ەیەمدا، دوو ڕووداوی جێی سەرنج بۆ شارەکە بریتین لە ھێرشێکی لەناکاوی ڤینیسیا لە ساڵی ١٤٧٥ و گەیشتنی جووەکانی سەفاردی لە ئیسپانیاوە دوای ١٤٩٢؛ ئەوان دواتر ئیزمیریان کردە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی شارنشینی خۆیان لە خاکەکانی عوسمانیدا. ڕەنگە ئیزمیر لە سەدەکانی ١٥ و ١٦دا شوێنێکی تا ڕادەیەک کەم دانیشتووان بووبێت، وەک لە یەکەم تۆمارە ماوەکانی عوسمانی ئاماژەی پێ کراوە کە وەسفی شارۆچکەکە دەکەن و مێژووەکەیان بۆ ساڵی ١٥٢٨ دەگەڕێتەوە. لە ساڵی ١٥٣٠دا، ٣٠٤ نێری پێگەیشتوو، چ ئەوانەی باج دەدەن و چ ئەوانەی لە باج بەخشراون، تۆمار کرابوون، کە ٤٢یان کریستیان بوون. پێنج گەڕەکی شارنشین ھەبوون، یەکێکیان لە دەوروبەری نزیکی بەندەرەکە بوو، سەرەڕای بچووکیی شارۆچکەکە تا ڕادەیەک چالاک بوو و دانیشتووانە ناموسڵمانەکان لەوێ چڕ بووبوونەوە. تا ساڵی ١٥٧٦، ئیزمیر گەشەی کردبوو و ٤٩٢ باجدەری لە ھەشت گەڕەکی شارنشیندا جێگیر کردبوو و ژمارەیەک گوندی سەر بەوێی ھەبوو.[١١] ئەمەش لەگەڵ کۆی گشتی دانیشتووانێک بوو کە لە نێوان ٣٥٠٠ بۆ ٥٠٠٠ کەس مەزندە دەکرا.
هەروەها ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Izmir
- ↑ «Yeşilova Höyük excavations». لە ٢٣ی شوباتی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
- ↑ Wagner، Ana (٥ی تەممووزی ٢٠١٧). «Carolina Digital Repository – The Ahhiyawa Question: Providing Archaeological Evidence for the interconnection between the Hittites and the Mycenaeans». cdr.lib.unc.edu (بە ئینگلیزی). University of North Carolina. لاپەڕە ١٤. لە ٢١ی ئایاری ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
In Western Anatolia, both Old-Smyrna and Izmir display a degree of Mycenaean influence,...
- ↑ ئانا کۆمنینێ. ئەلێکسیاد، VII.8
- 1 2 داڕێژە:ODB
- ↑ ئانا کۆمنینێ. ئەلێکسیاد، XI.5
- ↑ «Izmir». لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ Miller، William. The Zaccaria of Phocaea and Chios (1275-1329). Cambridge University Press. لاپەڕە ٢٨٣–٢٩٨.
- ↑ Ring، Trudy، ed. (١٩٩٥). International dictionary of historic places. Chicago [u.a.]: Fitzroy Dearborn. لاپەڕە ٣٥١. ژپنک ٩٧٨١٨٨٤٩٦٤٠٢٢.
Timur... sacked Smyrna and massacred nearly all of its inhabitants
- ↑ Foss، Clive (١٩٧٦). Byzantine and Turkish Sardis (بە ئینگلیزی). Harvard University Press. لاپەڕە ٩٣. ژپنک ٩٧٨٠٦٧٤٠٨٩٦٩٣.
Tamerlane determined to conquer Smyrna... In December 1402, Smyrna was taken and destroyed, its Christian population massacred.
- ↑ Boynuzsekisi village in the same plain as İzmir and inhabited in 1532 by 50 Muslim and 29 non-Muslim families who paid its taxes along with the city was an offshoot of the İzmir founded by city-dwellers according to some sources while the Ottoman records refer to the inhabitants of this village as living here since "evvel-kadim" – since times immemorial. Muhammet Yazıcı (٢٠٠٢). «XVI. Yüzyılda Batı Anadolu Bölgesinde (Muğla, İzmir, Aydın, Denizli) Türkmen Yerleşimi ve Demografik Dağılım (Turkmen settlement and the demographical distribution in the 16th century in western Anatolia), p. 183-184 for İzmir urban wards» (PDF). Muğla University. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٤ی ئازاری ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە.