دەریای ئادریاتیک

دەریای ئادریاتیک
نەخشەی دەریای ئادریاتیک
شوێن	ئەوروپا
پۆتانەکان	43°N 15°E
جۆری	دەریا
یەکەمین سەرچاوەکانی	ئەدیش، بۆیانا، درین، کرکا، نێرێتڤا، پۆ، سۆچا
سەرچاوە	دەریای ێۆنان
ناوچەی ئاوڕێژ	۲۳٥۰۰۰
وڵاتەکەی	Coastal: ئەلبانیا، یۆنان، ئیتالیا، کرواتیا، مۆنتینیگرۆ، سلۆڤێنیا، و بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا وشکانی: سێربیا، کۆماری مەقدوونیا، کۆسۆڤۆ، سویس، فەڕانسە (بۆ ڕووبارەکانی ناوچەی ئاورێژی)
ئەوپەڕی درێژی	٨٠٠ km (٥٠٠ mi)
ئەوپەڕی پانی	٢٠٠ km (١٢٠ mi)
ڕووی ئاوەکە	١٣٨٬٦٠٠ km2 (٥٣٬٥٠٠ sq mi)
مامناوەندی قووڵیەکەی	٢٥٢٫٥ m (٨٢٨ پێ)
ئەوپەڕی قووڵی	١٬٢٣٣ m (٤٬٠٤٥ پێ)
چڕی ئاوەکە	٣٥٬٠٠٠ km3 (٢٫٨×١٠١٠ acre·ft)
سوڕی ئاو	3.4±0.4 years
سوێری	38–39 PSU
درێژی ڕۆخ1	٣٬٧٣٩٫١ km (٢٬٣٢٣٫٤ mi)
ئەوپەڕی زۆری گەرمی	٢٤ °C (٧٥ °ف)
ئەوپەڕی ساردی	٩ °C (٤٨ °ف)
دوورگەکان	زیاتر لە ١٣٠٠
مۆڵگە	باری، ڤێنیز، تریێستێ، سپلیت، پێسکارا، شیبێنیک، ڕیمینی، ڕیێکا، دوورێس، ئانکۆنا، زادار، ڤلۆرێ، بریندیزی، دوبرۆڤنیک
1 Shore length is not a well-defined measure.

دەریای ئادریاتیک پانتاییەکی ئاوییە لە باکووری دەریای ناوین کە نیمچەدوورگەی ئاپنین لە نیمچەدوورگەی بالکان جیا دەکاتەوە. ھەروەھا ئەم دەریایە زنجیرەچیای ئاپنین لە ئەڵپی دیناریک و چیاکانی دەورووبەری جیا دەکاتەوە.

کەنارەکانی ڕۆژاوای ئەم دەریایە ھی وڵاتی ئیتالیان و کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی، شەش وڵاتی سلۆڤێنیا، کرواتیا، بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا، مۆنتینیگرۆ٫ ئەلبانیا و ئیتالیا دەگرێتەوە.

ناو

ڕەچەڵەکی ناوی Adriatic بەستراوەتەوە بە نیشتەجێگەی ئیترووسکیی ئادریا، کە پێدەچێت ناوەکەی لە وشەی ئیلیریی adur بە مانای «ئاو، دەریا» وەرگرتبێت. لە سەردەمی دێرینی کلاسیکدا، دەریاکە بە Mare Adriaticum (یاخود Mare Hadriaticum، و ھەندێک جاریش بە کورتی بە Adria) ناسرابوو، یان بە ڕێژەیەکی کەمتر بە Mare Superum بە مانای «دەریای سەرەوە» ناو دەبرا. بەڵام ئەم دوو زاراوەیە ھاوواتا نەبوون. Mare Adriaticum بە گشتی لەگەڵ پاناییی دەریای ئادریاتیکدا یەک دەگرێتەوە، کە لە کەنداوی ڤینیسیاوە تا گەرووی ئۆترانتۆ درێژ دەبێتەوە. ئەو سنوورە لەلایەن نووسەرانی ڕۆمانییەوە بە شێوەیەکی ڕوونتر دیاری کرا—سەرچاوە یۆنانییە سەرەتایییەکان سنووری نێوان دەریای ئادریاتیک و ئایۆنی لە چەندین شوێنی جیاوازدا دادەنێن، کە لە تەنیشت کەنداوی ڤینیسیاوە دەست پێ دەکات تا کۆتاییی باشووری پێلۆپۆنێس، کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی سیسیلیا و کەنارەکانی ڕۆژاوای کریت. لە لایەکی ترەوە، Mare Superum بە شێوەیەکی ئاسایی ھەم دەریای ئادریاتیکی ھاوچەرخ و ھەم ئەو دەریایەی دەگرتەوە کە دەکەوێتە کەناراوەکانی باشووری نیمچەدوورگەی ئەپێنینەوە، تا دەگاتە گەرووی سیسیلیا. ناوێکی تری بەکارھاتوو لەو سەردەمەدا Mare Dalmaticum بوو، کە بۆ ئەو ئاوانەی کەناراوەکانی دالماتیا یان ئیلیریکۆم بەکاردەھێنرا. لە ماوەی سەرەتای سەردەمی نوێی ئیتاڵیادا، تەواوی دەریاکە بە کەنداوی ڤینیسیا (بە ئیتالی: golfo di Venezia) ناسرابوو، ئەگەرچی ئەم ناوە ئێستا بە شێوەیەکی نافەرمی تەنیا بۆ ناوچەی باکووری دەریاکە بەکاردێت، لە لای مایسترا لە دێلتای ڕووباری پۆوە تا کیپ کامینیاک لەسەر نیمچەدوورگەی ئیستریا.

ناوەکانی دەریاکە بە زمانەکانی وڵاتانی دەوروبەر بریتین لە بە ئەلبانی: Deti Adriatik؛ بە Emilian: Mèr Adriatic؛ بە Friulian: Mâr Adriatic؛ بە Greek: Αδριατική θάλασσα, romanized: Adriatikí thálassa؛ بە Istro Romanian: Marea Adriatică؛ بە ئیتالی: Mare Adriatico؛ بە زمانی سڕبی-کراواتی و سلۆڤینی، زۆرجار دەریاکە بە سادەیی بە Jadran ناودەبرێت.

بەڕێوەبردنی کەناراوەکان

تالاوگەی ڤینیسیا و دوورگە ڕێگرەکان. پڕۆژەی مۆسێ سیستمێکە پێکھاتووە لە ڕیزێک دەروازەی گۆڕاو کە دەتوانرێت بەرز بکرێنەوە بۆ داخستنی تالاوگەی ڤینیسیا لە دەریای ئادریاتیک لە کاتی ھەڵکشانی بەھێزی ئاودا.

ڤینیسیا، کە لە بنەڕەتدا لەسەر دوورگەکانی دوور لە کەناراوەکان دروستکراوە، بەھۆی نیشتنی زەوییەوە زیاتر لە ژێر مەترسیدایە، بەڵام ئەم ھەڕەشەیە لە دێلتای ڕووباری پۆیشدا ھەیە. ھۆکارەکان بریتین لە کەمبوونەوەی ڕێژەی نیشتن بەھۆی گرتنەوەی نیشتووەکان لە پشت بەنداوەکاندا، ھەڵکەندنی بەمەبەستی لمی کەناراوەکان بۆ مەبەستی پیشەسازی، بەکارھێنانی کشتوکاڵیی ئاو، و دەرھێنانی ئاوی ژێر زەوی.

نوقمبوونی ڤینیسیا خاو بووەوە دوای ئەوەی بیرە ئارتیانەکان لە دەیەی ١٩٦٠دا قەدەغە کران، بەڵام شارەکە ھێشتا لەژێر ھەڕەشەی لافاوەکانی ئاکوا ئاڵتا دایە. توێژینەوە نوێیەکان پێشنیاریان کردووە کە شارەکە چیتر نوقم نابێت، بەڵام حاڵەتی ئامادەباشی ھێشتا لە ئارادایە. لە ئایاری ٢٠٠٣دا، سەرۆک وەزیرانی ئەو کاتە سیلڤیۆ بێرلۆسکۆنی پڕۆژەی مۆسێ (بە ئیتالی: Modulo Sperimentale Elettromeccanico) دەستپێکرد، کە مۆدێلێکی تاقیکارییە بۆ ھەڵسەنگاندنی کارکردنی دەروازە ھەڵئاوساوەکان. پڕۆژەکە پێشنیاری دانانی زنجیرەیەک لە ٧٩ پۆنتۆنی ھەڵئاوساو دەکات لەسەر بنی دەریا لە ھەر سێ دەروازەی چوونە ناوەوەی تالاوگەی ڤینیسیا. کاتێک پێشبینی دەکرێت ھەڵکشانی ئاو لە سەرووی ١١٠ centiمەتر (٤٣ in) بەرزبێتەوە، پۆنتۆنەکان بە ھەوا پڕ دەکرێنەوە و ڕێگری لە ئاوە ھاتووەکەی دەریای ئادریاتیک دەکەن. بڕیاربوو ئەم کارە ئەندازیارییە تا ساڵی ٢٠١٤ تەواو بکرێت، بەڵام تا تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، چاوەڕوان دەکرێت لە ساڵی ٢٠٢١دا تەواو بکرێت.

بۆ یەکەمجار لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠دا جێبەجێ کرا، بەربەستەکان بۆ داخستنی سێ دەروازەی ئاو کە بەرەو تالاوگەی ڤینیسیا دەچن دروستکراون، و ڕووبەڕووبوونەوەی لافاو تا بەرزایی_ دە پێ؛ سەرەڕای پاراستنی شارەکە لە لافاو، سیستمی بەربەستەکە بۆ جێگیرکردنی ئاستی ئاوی ڤینیسیاش بەکار دێت بۆ ئەوەی داخورانی دیوارە خشتییەکان کەم بکاتەوە و پاشان کاریگەریی خراپی لەسەر بنەمای تەلارە جیاوازەکانی ناو شارەکە کەم بکاتەوە. بەڵام نیگەرانی دەربارەی دووبارەبوونەوەی بەکارھێنانی بەرزبووەتەوە—لە کاتێکدا تەنیا چەند ڕۆژێک لە ساڵێکدا پێویست دەبێت، خراپترین سیناریۆی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا لە نێوان ساڵانی ٢٠٥٠ بۆ ٢١٠٠ دەبێتە ھۆی بەکارھێنانی تا ١٨٧ ڕۆژ لە ساڵێکدا، کە لە بنەڕەتدا تالاوگەی ڤینیسیا لە دەریای ئادریاتیک دادەبڕێت. لە نێوان کاریگەرییە نەرێنییە پێشبینیکراوەکانی تردا، چاوەڕوان دەکرێت ئەمە ئاستی ئۆکسجینی تالاوگەکە دابەزێنێت و پیسبوونی ناو شارەکە قەتیس بکات.

سەرچاوەکان

• زانستنامەی بریتانیکا
• ئەتڵەسی جیھان