غەزالی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

ئەبوو حامد محەممەد بن محەممەد بن محەممەد بن ئەحمەد تووسی شافعی غەززالی (بە عەرەبی: أبو حامد محمد ابن محمد ابن محمد ابن أحمد الطوسي الشافعي الغزَّالي)[١] یەکێکە لە دیارترین بیرمەند و خواناس و زانایانی ئیسلام و فەلسەفە و سۆفیگەریی سەدەی پێنجەمی کۆچی؛ سەدەکانی ناوەڕاست.[٢] لە ڕۆژاوای ئێرانی ئێستا لە شاری (تووس) لەدایکبووە. نازناوی "حجة الإسلام/بەڵگەی ئیسلام"ی پێوتراوە لەلایەن چەند زانایەک، ھەروەھا جەلالەددینی سیوتی بە یەکێک لە نوێکەرەوەکانی ئایینی ھەژمار کردووە،[٣] خاوەنی چەندەھا نووسین و پەرتووکە، لە بەناوبانگترین پەرتووکەکانی (احیاء علوم الدین)ـە.

ژیان[دەستکاری]

مێژووناسانی دوایی موسڵمانان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەڵێن محەممەدی غەززالی لە ساڵی ١٠٥٨ یان ١٠٥٩ز بەرامبەر ٤٥٠ یان ٤٥١ی کۆچی لەدایکبووە لە تەبەڕان - تووس (کە شارێکە ١٥ میل لە باکووری شاری مەشھەدی ئێستا لە ئێران).[٤] سەرەتا لە شارەکەی خۆی ھەر لە تەمەنی بچووکی بنەما و یاساکانی ئیسلامی وەرگرت، پاشان چوو بۆ گورگان (یان جورجان) ئینجا چوو بۆ نەیشابوور لەگەڵ چەند قوتابییەک، لای جوەینی مایەوە و بە ماوەیەکی کەم شارەزا بوو لە فقھ و کەلام و گفتووگۆ،[٥][١] پاش مردنی مامۆستاکەی (جوەینی)، لە ساڵی ١٠٨٥ز چوو بەرەو ئیسفەھان بۆ دادگای نیزامولمولک (وەزیری بەناوبانگی سوڵتانی سەلجوقی) کە ناسراو بوو بە کارەکانی لە دامەزراندنی ناوەندی فێربوون و زانست، ئەمیش بە بوونی ئەو دڵخۆش بوو، لای ئەو چاوپێککەوتنی لەگەڵ گەورە زانایان کرد، ئەویش پێی سەرسام بوو، غەزالیی کرد بە مامۆستایەکی سەرەکی لە قوتابخانەی نیزامییە لە بەغدا ساڵی ١٠٩١.[١][٢][٤][٦]

لە ساڵی ١٠٩٥ غەززالی بەرەنگاری تەنگەژەیەکی دەروونی بوویەوە و دەستی بە گوومانکردن کرد لە نییەتەکانی لە وانە وتنەوە، ھەروەھا لە ژیاننامەی خۆی ئاماژەی بەوە داوە کە ئامانجی "بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و بە پاکی بۆ خودا نەبوو، بەڵکو ھاندرا و پاڵنەرەکەی ناوبانگ و پلەی فراوان بوو". جا وەک دڵنیاییەک بۆ ئەمە، وازی لە پۆستەکەی ھێنا لە نیزامییە و چوو بۆ دیمەشق، قودس و سەردانی بەیتولمەقدیسیشی کرد، ھەروەھا حیجاز، لە کاتی گەشتەکانی دا خۆی خەریک کرد بە (تەزکیە) و پاککردنەوەی ڕۆحی و نووسینی پەرتووکی (ئیحیا) و (القسطاس) و (الأربعین) و (محك النظر). لە کۆتاییدا ھاتەوە بۆ بەغدا ساڵی ١١٠٦ز و دەستی کردەوە بە وانەوتنەوە، گەشتەکانی و گەڕانەکانی بەدوای ڕێگاکانی پاککردنەوەی دەروون کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو لەسەر ڕۆڵە گشتییەکەی، ھەندێکجاریش دەگەیشتە گفتووگۆ و مشت و مڕ لە کاتی نیشتەجێبوونی لە بەغدا. پاش ئەنجامدانی فەریزەی حەج غەززالی لەڕێگەی دیمەشق و بەغداوە گەڕاوە بۆ شوێنی لەدایک بوونی بۆ شاری تووس و لەوێ قوتابخانەیەکی بچووکی (خانەقە)یەکی دامەزراند، پاشان چوو بۆ قوتابخانەی نیزامییەی نەیشابوور، و لە ساڵی ٥٠٥کـ/١١١١ز کۆچی دوایی کرد.[٢][٤][٦]

بەرھەمەکانی غەزالی[دەستکاری]

غەززالی بەرھەم و دانراوی زۆری ھەیە، لەوانە:[٧]

  • (الاقتصاد في الاعتقاد)
  • (احیاء علوم الدین)
  • (میزان العمل)
  • (تھافت الفلاسفة)
  • (کیمیاء السعادة)
  • (أیھا الولد)
  • (الأربعین في أصول الدین)
  • (بدایة الھدایة)
  • (منھاج العابدین إلى جنة رب العالمین)
  • (المستصفى في أصول الفقە)
  • (الوسیط)
  • (القسطاس المستقیم)
  • (لباب النظر)
  • (شفاء الغلیل في القیاس والتعلیل)

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ a b c سیر أعلام النبلاء - بەرگی ١٩ - لاپەڕە ٣٢٢.
  2. ^ a b c MuslimPhilosophy.com - al-ghazali.
  3. شبکة الألوکة.
  4. ^ a b c Stanford Encyclopedia Of Philosophy - Al - Ghazali.
  5. پەرتووک: تھافت الفلاسفة - غەززالی.
  6. ^ a b Lostislamicstory.com - Al-Ghazali.
  7. موضوع - أبو حامد الغزالی.