ئیبن مەلکا بەغدادی
 |
| ئیبن مەلکا بەغدادی | |
|---|---|
| لەدایکبوون | ١ی کانوونی دووەمی ١٠٨٠ بەلەد، عێراق |
| مردن | ١ی کانوونی دووەمی ١١٦٥ (٨٥ ساڵ ژیاوە) بەغدا، عێراق |
| زمانەکانی ئاخاوتن | Judeo-Arabic، زمانی عەرەبی |
| زمانی نووسین | زمانی عیبری |
| پیشە | فەیلەسووف، پزیشک، فیزیکزان |
| بواری کار | فەلسەفە، فەلسەفەی ئیسلامی، پزیشکی، فیزیک |
| ئایین | ئیسلام، جوویەتی |
| بزووتنەوەی ڕۆشنبیری | فەلسەفەی ئیسلامی |
ئەبوولبەرەکات ھیببەتوڵڵا بن عەلی بن مەلکا بەغدادی پزیشک و فەیلەسووفێکی موسڵمان بوو.
ژیان
[دەستکاری]ئیبن مەلکا لە ساڵی (٤٨٠ی کۆچی/١٠٨٧ی زایینی) لە خێزانێکی جوولەکە لەدایک بووە، بەڵام بووەتە موسڵمان و ھەوڵی بۆ دا تا بوو بە یەکێ لە زانایانی زانستی بەکاربراو، ئیبن مەلکا ھەر لە منداڵییەوە گرنگی بە پزیشکی داوە، ھەتا ئەو وایلێھاتبوو دادەنیشت لە دیار دەرگای گەورەی پزیشکان لە سەردەمەکەی (الحسن سعید بن ھبة اللە بن الحسین) گوێی دەگرت لە شەرح بۆ قوتابییەکانی تا فێری پزیشکی بێت، (الحسن) لە گەورە پزیشکانی ئەو سەردەمە بوو، ژمارەکی زۆر قوتابی ھەبوو ڕۆژانە دەھاتن بۆ لای تا فێر ببن، پێی ناخۆش بوو کە جوولەکەیەک لە مەجلیسەکەی دابنیشێت، ئیبن مەلکاش دەیویست کە لەو فێر ببێت، بە ھەموو ڕێگەیەک ھەوڵی بۆدا، بەڵام نەیتوانی، بەڵام لەلای دەرگاکەی دادەنیشت و گوێی دەگرت، ھەر شتێکی گوێ لێ بووبایە زوو تێی دەگەشت. جا ڕۆژێکیان شێخ وتووێژی لەگەڵ قوتابییەکانی دەکرد سەبارەت بە بابەتیک بۆ ئەوەی وەڵامی دەستەکەوێ، بەآم ئەوە قوڕس بوو لەسەر شێخ و قوتابییەکانیشی، ھەر بەردەوام بوون لە وتووێژ سەبارەت بەمە تا ئیبن مەلکا شیکاری کرد و وەڵامی دایەوە. دوایی نزیکەی ساڵیک بە ھەمان شێوە کێشەیەک ھەبوو بۆ شێخ و دوویارە ئەبولبەرەکات وەڵامی داوە و شێخ سەرسووڕمان بوو بە زیرەکییەکەی، جا بوو بە یەکێ لە قوتابییە ھەرە زیرەکەکانی، ھەروەھا ئەو بە فەیلەسووفی عێڕاقییەکان دەناسرا لە سەردەمەکەی خۆیدا. لە ساڵی (٥٦٠ی کۆچی/١١٦٥ی زایینی).
بەرھەمەکان
[دەستکاری]مێژوونووسان سەریان سووڕ ماوە سەبارەت بە زیرەکی ئیبن مەلکا، کە ئیبن دەبی ئوسەیبیعە وتویەتی: «پۆلێنەکانی لە ئەوپەڕی چاکی دا بوو، کە گرنگی زۆری بە زانست دەدا …» ئەند تنونەیەک لە بەرھەمەکانی:
- کتێبی (المعتبر فی الحکمة) چەند بەشێکە، لە گرنگترین بەرھەمەکانییەتی، تێیدا باسی ڕوەک و گیانەوەری کردووە، ھەروا حیکمەتی خوایی، و سروشت، بەشی یەکەمەی لە حەیدەر ئاباد چاپ کراوە ساڵی ١٣٥٧ی کۆچی.
- وتارێک سەبارەت بە ھۆکاری دەرکەوتنی ھەسارەکان لە شەودا و بزر بوونی لە ڕۆژدا.
- کورتەیەک لە شەرحی قسەکانی گالێن.
- کتێبی (الأقراباذین) لە سێ وتار.
- وتاری (أمین الأرواح).
- نامیلکەیەک سەبارەت بە ئەقڵ.
- کتێبی (النفس).
- کتێبی (التفسیر).
ئیبن مەلکا و دەروونناسی
[دەستکاری]گرنگی بە دەروونناسیش داوە، کە چارەسەری نەخۆشییە دەروونییەکان خەڵکی دەکرد، زۆر بە ڕاستخوازانە دەیکرد کە چەند زانایایەکی سەردەمی نوێ پێی سەرسووڕمان بوون، ئیبن دەبی ئوسەیبیعە گێڕاوییەتییەوە کە کەسێک لە بەغداد نەخۆشی (Melancholia)ی ھەبوو، کە وای دەزانی کە کاسێکی لەسەر سەرە و لێی نابێتەوە، کە ھەمووجارێک کە دەڕۆیشت بە سەبری دەڕۆیشت …، ھەر بەو نەخۆشییە ماوە تەنانەت چەند پزیشکێکیش ھەوڵیان بۆ داوە بەڵام سوودی نەبوو، تا ھینایان بۆ لای ئیبن مەلکا، جا بیری کردەوە و زانی کە ھیچ چارەیەک نەماوە تەنھا بە چارەسەرە خەیاڵییەکان یان بە فێڵ، بە خێزانەکەی وت کە لە ماڵ بووم بیھێنە بۆ لام، جا فەرمانی بە یەکێک لە یارمەتیدەرانی کرد کە کاتیک قسەی لەگەڵ دەکەم دارێک ھەڵگرێ و لەسەری بدات گوایە دەیەوێ ئەو کاسە بشکێنێ کە وادەزانێ لەسەر سەرییەتی، فەرمانی بە یەکیکی تریش کرد کە کاسێک ھەڵبگرێ بۆ ئەوەی کە ئەوەی تر دارەکەی لەسەری دا یەکسەر ئەویش کاسەکە فڕێ بداتە سەر زەوی گوایە کاسەی سەر سەرییەتی، جا ئیبن مەلکا لە ماڵەوە بوو نەخۆشەکە ھات و قسەی لەگەڵ دەکرد، ئاماژەی بۆ یارمەتیدەرەکە کرد بەبێ ئاگای نەخۆشەکە، و وتی واللھ پێویستە ئەو کاسەی سەر سەرت بشکێنم و لەکۆڵتی بکەمەوە، جا دارەکەی لە سەری دا و یارمەتیدەرەرکەی تریش کاسەکەی فڕەدا سەر زەوی و دەنگێکی گەورەی لێوە ھات و شکا و پارچە بوو، جا کاتێک نەخۆشەکە ئاوڕی داوە و کاسە شکاوەکەی بینی و تێبینی نەکرد کە کاسەکە تەنھا خەیاڵی خۆی بوو، و چاک بۆوە. ئیبن دەبی ئوسەیبیعە سەبارەت بەم بەسەرھاتە وتویەتی: ئەوەش دەروازەیەکی گەورەیە لە چارەسەر، و ئەم شتانە بەسەر چەند کەسانێک دا ھاتووە وەک گالێن و بێجگە لەویش لە پزیشکان.
بوێرییەکەی لە چارەسەرکردن و نەشتەرگەری
[دەستکاری]ئەبولبەڕەکات بەناوبانگ بوو بە بوێرییەکەی لە چارەسەری نەخۆشی، کردنی نەشتەرگەرییە مەترسیدارەکانی ڕەت نەدەکردەوە، ھەروا ئامۆژگاری قوتابییەکانیشی دەرکرد بەوەی کە ئەگەر پزیشک پێی وابوو کە نەشتەرگەرییەکە چارەسەر نابێت ئەوا با بە نەخۆشەکە نەڵێت کە وایە، چونکە ئەوە وای لێدەکات بترسێت و ترسەکەش لەوانەیە کاریگەری لە چارەسەری ھەبێت.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- کتاب المعتبر فی الحکمة
- ابن ملکا عَبقَرِیٌّ من عَباقِرَةِ العالَمِ فی الفیزیاء والطب - محمد عید الخربوطلی
