ئیبن مەلکا بەغدادی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

ئەبولبەرەکات هیببەتوڵڵا بن عەلی بن مەلکا بەغدادی پزیشک و فەیلەسووفی موسڵمان.

ژیان[دەستکاری]

ئیبن مەلکا لە ساڵی (٤٨٠ـی کۆچی/١٠٨٧ـی زایینی) لە خێزانێکی جولەکە لەدایک بووە، بەڵام بووەتە موسڵمان و هەوڵی بۆ دا تا بوو بە یەکێ لە زانایانی زانستی بەکاربراو، ئیبن مەلکا هەر لە منداڵیەوە گرنگی بە پزیشکی داوە، هەتا ئەو وایلێهاتبوو دادەنیشت لە دیار دەرگای گەورەی پزیشکان لە سەردەمەکەی (الحسن سعيد بن هبة الله بن الحسين) گوێی دەگرت لە شەرح بۆ قوتابیەکانی تا فێری پزیشکی بێت، (الحسن) لە گەورە پزیشکانی ئەو سەردەمە بوو، ژمارەکی زۆر قوتابی هەبوو ڕۆژانە دەهاتن بۆ لای تا فێر ببن، پێی ناخۆش بوو کە جولەکەیەک لە مەجلیسەکەی دابنیشێت، ئیبن مەلکاش دەیویست کە لەو فێر ببێت، بە هەموو ڕێگەیەک هەوڵی بۆدا، بەڵام نەیتوانی، بەڵام لەلای دەرگاکەی دادەنیشت و گوێی دەگرت، هەر شتێکی گوێ لێ بووبایە زوو تێیدەگەشت. جا ڕۆژێکیان شێخ وتووێژی لەگەڵ قوتابیەکانی دەکرد سەبارەت بە بابەتیک بۆ ئەوەی وەڵامی دەستەکەوێ، بەآم ئەوە قوڕس بوو لەسەر شێخ و قوتابیەکانیشی، هەر بەردەوام بوون لە وتووێژ سەبارەت بەمە تا ئیبن مەلکا شیکاری کرد و وەڵامی دایەوە. دوایی نزیکەی ساڵیک بە هەمان شێوە کێشەیەک هەبوو بۆ شێخ و دوویارە ئەبولبەرەکات وەڵامی داوە و شێخ سەرسوڕمان بوو بە زیرەکیەکەی، جا بوو بە یەکێ لە قوتابیە هەرە زیرەکەکانی، هەروەها ئەو بە فەیلەسووفی عێڕاقیەکان دەناسرا لە سەردەمەکەی خۆیدا. لە ساڵی (٥٦٠ـی کۆچی/١١٦٥ـی زایینی).

بەرهەمەکان[دەستکاری]

مێژوونووسان سەریان سوڕ ماوە سەبارەت بە زیرەکی ئیبن مەلکا، کە ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە وتویەتی: «پۆلێنەکانی لە ئەوپەڕی چاکیدا بوو، کە گرنگی زۆری بە زانست دەدا ...» ئەند تنونەیەک لە بەرهەمەکانی:

  • کتێبی (المعتبر في الحكمة) چەند بەشێکە، لە گرنگترین بەرهەمەکانیەتی، تیایدا باسی ڕوەک و گیانەوەری کردووە، هەروا حیکمەتی خوایی، و سروشت، بەشی یەکەمەی لە حەیدەر ئاباد چاپ کراوە ساڵی ١٣٥٧ـی کۆچی.
  • وتارێک سەبارەت بە هۆکاری دەرکەوتنی هەسارەکان لە شەودا و بزر بوونی لە ڕۆژدا.
  • کورتەیەک لە شەرحی قسەکانی گالێن.
  • کتێبی (الأقراباذين) لە سێ وتار.
  • وتاری (أمين الأرواح).
  • نامیلکەیەک سەبارەت بە ئەقڵ.
  • کتێبی (النفس).
  • کتێبی (التفسیر).

ئیبن مەلکا و دەروونناسی[دەستکاری]

گرنگی بە دەروونناسیش داوە، کە چارەسەری نەخۆشیە دەروونیەکان خەڵکی دەکرد، زۆر بە ڕاستخوازانە دەیکرد کە چەند زانایایەکی سەردەمی نوێ پێی سەرسوڕمان بوون، ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە گێڕاویەتیەوە کە کەسێک لە بەغداد نەخۆشی (Melancholia)ی هەبوو، کە وایدەزانی کە کاسێکی لەسەر سەرە و لێی نابێتەوە، کە هەمووجارێک کە دەڕۆیشت بە سەبری دەڕۆیشت ...، هەر بەو نەخۆشیە ماوە تەنانەت چەند پزیشکێکیش هەوڵیان بۆ داوە بەڵام سوودی نەبوو، تا هینایان بۆ لای ئیبن مەلکا، جا بیری کردەوە و زانی کە هیچ چارەیەک نەماوە تەنها بە چارەسەرە خەیاڵیەکان یان بە فێڵ، بە خێزانەکەی وت کە لە ماڵ بووم بیهێنە بۆ لام، جا فەرمانی بە یەکێک لە یارمەتیدەرانی کرد کە کاتیک قسەی لەگەڵ دەکەم دارێک هەڵگرێ و لەسەری بدات گوایە دەیەوێ ئەو کاسە بشکێنێ کە وادەزانێ لەسەر سەریەتی، فەرمانی بە یەکیکی تریش کرد کە کاسێک هەڵبگرێ بۆ ئەوەی کە ئەوەی تر دارەکەی لەسەری دا یەکسەر ئەویش کاسەکە فڕێ بداتە سەر زەوی گوایە کاسەی سەر سەریەتی، جا ئیبن مەلکا لە ماڵەوە بوو نەخۆشەکە هات و قسەی لەگەڵ دەکرد، ئاماژەی بۆ یارمەتیدەرەکە کرد بەبێ ئاگای نەخۆشەکە، وە وتی والله پێویستە ئەو کاسەی سەر سەرت بشکێنم و لەکۆڵتی بکەمەوە، جا دارەکەی لە سەری دا و یارمەتیدەرەرکەی تریش کاسەکەی فڕەدا سەر زەوی و دەنگێکی گەورەی لێوە هات و شکا و پارچە بوو، جا کاتێک نەخۆشەکە ئاوڕی داوە و کاسە شکاوەکەی بینی و تێبینی نەکرد کە کاسەکە تەنها خەیاڵی خۆی بوو، وە چاک بۆوە. ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە سەبارەت بەم بەسەرهاتە وتویەتی: ئەوەش دەروازەیەکی گەورەیە لە چارەسەر، وە ئەم شتانە بەسەر چەند کەسانێک دا هاتووە وەک گالێن و بێجگە لەویش لە پزیشکان.

بوێریەکەی لە چارەسەر کردن و نەشتەرگەری[دەستکاری]

ئەبولبەڕەکات بەناوبانگ بوو بە بوێریەکەی لە چارەسەری نەخۆشی، کردنی نەشتەرگەریە مەترسیدارەکانی ڕەت نەدەکردەوە، هەروا ئامۆژگاری قوتابیەکانیشی دەرکرد بەوەی کە ئەگەر پزیشک پێی وابوو کە نەشتەرگەریەکە چارەسەر نابێت ئەوا با بە نەخۆشەکە نەڵێت کە وایە، چونکە ئەوە وای لێدەکات بترسێت و ترسەکەش لەوانەیە کاریگەری لە چارەسەری هەبێت.

سەرچاوە[دەستکاری]