شارستانی سەڵماس

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە سەڵماس (شارستان)ەوە)
Jump to navigation Jump to search
شارستانی سەڵماس
Salmas County
شارستان
شھرستان سلماس - سالماس بؤلگه‌سی
جێگەی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
جێگەی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
وڵات کوردستان
پارێزگاپارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
دەسەڵات
 • سەرۆکی شارستانعەلی ئەکبەر عەسگەری
ڕووبەر
 • شارستان٢٬٥٤٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٩٨٢ میلی چوارگۆشە)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٦)
 • شارستان١٩٦,٥٤٦
 • شاری٩٧,٠٦٠
 • لادێیی٩٥,٥٣١
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (کرمانجی و سۆرانیئازەری، ئەرمەنی
 • ئایینئیسلام(شیعە و سوننەمەسیحی
ناوچەی کاتیناوچەی کاتی (UTC+٣:٣٠)
 • ھاوین (DST)ھاوین (UTC+٤:٣٠)
تەلەفۆن٠٤٤١
وێبگەفەرمانداری سەڵماس

شارستانی سەڵماس، یەکێکە لە شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە وڵاتی ئێران. لە باکوورەوە شارستانی خۆی، لە باشوورەوە شارستانی ورمێ، لە ڕۆژهەڵاتەوە دەریاچەی ورمێ و (شارستانی تەسوج)، لە ڕۆژاواوە (قەزای ئەلباک) لە پارێزگای وان لە باکووری کوردستان لە وڵاتی تورکیا. شارۆچکەی سەڵماس ناوەندی ئەم شارستانەیە کە بە دووری (٨٥کم) دەکەوێتە باکووری شاری ورمێوە، لەسەر ڕێگای سەرەکی ورمێ-خۆی و ورمێ-تەورێزە.

ئەم شارستانە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکهاتووە لە (٢) ناوچە و (٧) گوندەوار و (١٥١) گوند، ناوچەی ناوەندی شارستانی سەڵماس کە شارۆچکەی سەڵماس ناوەندێتی، ناوچەی کۆسار کە گوندی کەتبان ناوەندێتی. شارۆچکەی سەڵماس دەکەوێتە (دەشتی سەڵماس)ەوە و (ڕووباری زۆلا) لە دووری (۳کم) لە باشووری شارەکەوە تێدەپەڕێت. کەش و هەوای ئەم شارستانە لە بار و گونجاوە و لە ناوچە شاخاوییەکان هەوای ساردە، ئەم شارستانە بەهۆی هەبوونی دەشتێکی بە پیت کە بەناوی دەشتی سەڵماسەوەیە بۆ بواری کشتوکاڵ و باخداری گونجاوە و هەروەها سەرچاوەی ئاوی چاکی هەیە کە ڕووباری زۆڵایە، لە بواری ئاژەڵداریدا زۆر باشە بەهۆی ناوچە شاخاوییەکانییەوە پاوەن و لەوەڕگایەکی زۆری هەیە. ئەم شارستانە لە ڕووی نەتەوەییەوە لە نەتەوەی کورد، ئازەربایجانی، کورەسوننی و ئەرمەنییەکان پێکهاتووە و ژیان لە نێوان نەتەوەکاندا لە ئێستادا دۆستانەیە و شارستانێکی بێ کێشەیە.[١]

مێژوو[دەستکاری]

بەپێی دواین دۆزینەوەکانی مێژووی ژیانی مرۆڤ لە "شارستانی سەڵماسدا" دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە (۱۲هەزار ساڵ). ئەو نیشانانەی کە دۆزراونەتەوە لە دەوور و بەری گوندی ئاجواج نیشانەکانی ئەشکەوتن کە ئاماژە بە ژیانی مرۆڤ دەکات لە هەرێمەکانی ئازەربایجان و کوردستان بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر. ئەمڕۆ توێژینەوە زانستییەکان ئەوەیان دەرخستووە کە تێگەیشتنێکی تەواو لە قۆناغەکانی سەرهەڵدانی مرۆڤ لە شارستانی سەڵماس، کە لە قۆناغی ئەشکەوت و دروستکردنی شارە گەورە دێرینەکان دەردەخات. جگە لە نیشتەجێبوونی خەڵکی ڕەسەنی دێرین وەک (ئارتێتا، گۆتی، لۆلۆبی، ئورارتوو و ماد ....) . شارستانی سەڵماس هەمیشە بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافیە تایبەتەکەیەوە وەک شوێنێک بۆ کۆچکردنی گەلانی تر لە هەرێمەکانی باکووری (چیاکانی ئۆڕاڵ و "ئاڵتای") کۆچیان بۆ کردووە. هەندێک لەو کۆچبەرانە لەم هەرێمەدا ماونەتەوە و هەندێکی تریان دواتر کۆچیان کرد بۆ ناوچەکانی دوورتر لە باشوور بەتایبەتی مێزۆپۆتامیا. سۆمەریەکان لە نێو ئەو نەتەوە ئاسیایانەدا بوون کە دوای ژیان لە شارستانی سەڵماس و هەرێمەکەدا کۆچیان کرد بۆ مێزۆپۆتامیا و شارستانیەتی گەورەی سۆمەریان دامەزراند. نیشانەی جێگیربوونی سۆمەرییەکان لە شارستانی سەڵماس هەیە. ئەم هەرێمە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیدا ناوی (زەروند یان زاروەند) بووە و هەڵکەندنی گردە مێژووییەکانی سەردەمی مادەکان لە شارستانی سەڵماس ئەمە ڕووندەکەنەوە.[٢]

شوێنەوارەکان[دەستکاری]

  • ئەجواج، تابلۆکانی مرۆڤی سەرەتایی

تابلۆ بەردینەکانی مرۆڤی سەرەتایی و ئەشکەوتنشینی کە لە نەخشی جۆراوجۆر پێکهاتووە لە جۆرەکانی ئاژەڵە وەک (بزنەکێوی، ئەسپ و بەران)، دەکەوێتە (۱٦) کیلۆمەتری باشووری ڕۆژاوای شارۆچکەی سەڵماس و لە نزیک گوندی ئەجواجە و لە سەر بەرد هەڵکۆڵراوە. لە خوار ئەم تابلۆیانە دۆڵێکە کە یەکێک لە لقەکانی چەمی زۆلای پیادا تێدەپەڕێت. لە بنەڕەتدا ئەم تابلۆیانە لە هەزارەکانی پێشووەوە لە ناو ئەشکەوتدا کێشراون، ئەمڕۆ لە سەر بنەمای فاکتەری سروشتی میچی ئەم ئەشکەوتە ڕووخاوە و تابلۆکە لە سەر بەردەکان دەردەکەوێت و کەوتووەتە دامێنی چیاکەوە. وە هیچ توێژینەوەیەکی زانستی لە سەر مێژووی ئەو تابلۆیانە تا ئێستا ئەنجام نەدراوە، بڵام بە سەرنجدان لە تابلۆکان و مێژووی تێپەڕبوونی مرۆڤ لە ئەشکەوتەوە بۆ پێکهێنانی گوند، لایەنی کەم ئەوکارانە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە (۱۱)هەزار ساڵ لەمەوبەر.

  • قەڵای قارنی یارق

قەڵاکە دەکەوێتە سەر چیایەک ناسراوە بە "ئوچ قارداش(سێ براکە)"، بوونی سێ شێوەی گەورە لەلای باکووری چیاکە هۆکاری ئەم ناوەیە. قەڵاکە یەکێکە لە گەورەترین قەڵاکانی "شارستان سەڵماس"، کە لە ناوچەیەکی بەر فراواندایە و کۆمەڵێک پێکهاتەی میری تیادایە. بەپێی دۆزینەوە شوێنەوارییەکان دەکرێت قەڵاکە، قەڵای میری شاری "ئۆلخوی" ئورارتوو یان "سەرادووری خوردا" بێت. پاشماوەی ئەم قەڵا زەبەلاحە دەکرێت بە دوو دەخمە(گۆڕ)ی لاکێشەیی لە هەناوی بەرددا و وە دوو دەخمەی بچووکتر، هەروەها پلیکانەی بەردی قەڵاکە، پاشماوەی دیوارەکان و ژوورەکانی قەڵاکە دەبینرێت. گۆڕە بەردینە هەڵکۆڵراوەکانی قەڵاکە لە سەر ئەم چیایە هەموو بینەرێک سەرسام دەکات. گەڕان بەناو ئەم قەڵایەدا کاتێکی باشی دەوێت لە بەر گەورەیی، قەڵاکە دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای سەڵماس و لە سەر ڕێگای سەڵماس-هەفتوانە وە لەڕێگای ئۆلق-مەڵهەمەوە دەتوانیت بچیت بۆی.

دانیشتووان[دەستکاری]

دابەشی کارگێڕی[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]