قەڵا
قەڵا پێکھاتەیەکی شوورادارە کە لە سەدەکانی ناوەڕاست بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن نەجیبزادەکان یان بنەماڵەی پاشایەتی و فەرمانی سەربازییەوە بنیاد نراوە. زانایان بەگشتی قەڵا بە نیشینگەی بەھێزکراوی خاوەن زەوییەک یان نەجیبزادەیەک دادەنێن. ئەمە لە کۆشک، پالاس، و ڤێلا جیاوازە، کە ئامانجی سەرەکییان تەنھا بۆ «خۆشی و ئاسوودەیی» بووە و بە پلەی یەکەم قەڵای بەرگری نین، بەڵام ڕەنگە بەھێز کرابێتن. بەکارھێنانی ئەم زاراوەیە بە تێپەڕبوونی کات جیاواز بووە و، ھەندێک جار، بۆ پێکھاتەکانی وەک قەڵای سەر شاخ و خانووەکانی سەدەی نۆزدەھەم و بیستەم کە بە شێوەی قەڵا دروست کراون بەکارھاتووە. لە ماوەی سەدەکانی ناوەڕاستدا، کاتێک قەڵای ڕاستەقینە دروست دەکرا، شێوازی زۆر جیاواز و تایبەتمەندی جۆراوجۆریان وەردەگرت، ئەگەرچی ھەندێکیان، وەک دیواری شوورا، کونی تیرھاوێژ، و دەروازەی ئاسنین، باو بوون.
پێناسە
[دەستکاری]ڕەچەڵەکی وشە
[دەستکاری]
وشەی «قەڵا» (Castle) لە وشەی لاتینیی «castellum»ەوە ھاتووە، کە کەمکردنەوەی وشەی «castrum»ە و بە واتای «شوێنی بەھێزکراو» دێت. وشەی «castel»ی ئینگلیزی کۆن، «castel» یان «chastel»ی زمانی ئۆکسیتانی، «château»ی فەڕەنسی، «castillo»ی ئیسپانی، «castelo»ی پورتوگالی، «castello»ی ئیتاڵی، و ژمارەیەک وشەی تر لە زمانەکانی دیکەشدا لە «castellum»ەوە سەرچاوە دەگرن.[١] وشەی «قەڵا» کەمێک پێش داگیرکاریی نۆرماندی لە ساڵی ١٠٦٦ ھاتە ناو زمانی ئینگلیزییەوە بۆ ئاماژەدان بەم جۆرە بینایە، کە ئەوکات لە ئینگلتەرا نوێ بوو.[٢]
تایبەتمەندییە دیاریکەرەکان
[دەستکاری]بە سادەترین شێوە، ئەو پێناسەیەی قەڵا کە لە نێوان ئەکادیمییەکاندا پەسەندە بریتییە لە «نیشتەجێگەیەکی بەھێزکراوی تایبەتی».[٣] ئەمە بەراورد دەکرێت لەگەڵ بەرگرییە سەرەتایییەکان، وەک بورگەکانی ئەنگلۆ-ساکسۆن و شارە دیواردارەکان وەک قوستەنتینییە و ئەنتاکیە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین؛ قەڵاکان بەرگریی گشتی نەبوون، بەڵکو لەلایەن رامیارە فیوداڵییە ناوخۆیییەکانەوە بنیاد نراون و خاوەندارێتی کراون، جا بۆ خۆیان بووبێت یان بۆ پاشاکەیان.[٤] فیوداڵیزم ئەو پەیوەندییە بوو لە نێوان خاوەن زەوییەک و وەسەڵەکەی (کۆیلە یان ژێردەستە) کە لە بەرامبەر خزمەتی سەربازی و چاوەڕوانیی وەفاداری، خاوەن زەوییەکە زەویی بە وەسەڵەکە دەبەخشی.[٥] لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا، ڕەوتێک ھەبوو بۆ وردکردنەوەی پێناسەی قەڵا بە زیادکردنی پێوەری خاوەندارێتیی فیوداڵی، بەمەش قەڵاکان بە سەردەمی ناوەڕاستەوە دەبەسترانەوە؛ بەڵام، ئەمە بە پێویستی وەک ئەو زاراوەناسییە نییە کە لە سەردەمی ناوەڕاستدا بەکارھاتووە. لە کاتی خاچھەڵگری یەکەمدا (١٠٩٦–١٠٩٩)، سوپاکانی فرانک ڕووبەڕووی نیشتەجێگەی دیواردار و قەڵا بوونەوە کە بەبێ جیاوازی پێیان دەگوتن قەڵا، بەڵام بە پێناسەی مۆدێرن بەو شێوەیە ھەژمار ناکرێن.[٣]
قەڵاکان چەندین ئەرکیان ئەنجام دەدا، کە گرنگترینیان سەربازی، کارگێڕی، و خزمەتگوزاری ناوماڵ بوون. جگە لە پێکھاتەی بەرگری، قەڵاکان ئامرازی ھێرشبەریش بوون کە دەکرا وەک بنکەی ئۆپەراسیۆن لە خاکی دوژمندا بەکار بھێنرێن. قەڵاکان لەلایەن داگیرکەرە نۆرماندەکانی ئینگلتەراوە بۆ ھەردوو مەبەستی بەرگری و ئارامکردنەوەی دانیشتووانی وڵاتەکە بنیاد نران.[٦] کاتێک ویلیامی داگیرکەر بەرەو ناو ئینگلتەرا پێشڕەویی دەکرد، پێگەی گرنگی بەھێز کرد بۆ ئەوەی ئەو خاکەی داگیری کردبوو پارێزراو بێت. لە نێوان ساڵانی ١٠٦٦ و ١٠٨٧، ٣٦ قەڵای وەک قەڵای وارویکی دروست کرد، کە بۆ خۆپاراستن لە یاخیبوون لە ناوەندی ئینگلتەرا بەکاری دەھێنان.[٧][٨]
بەرەو کۆتایی سەدەی ناوەڕاست، قەڵاکان گرنگییە سەربازییەکەیان لەدەست دا بەھۆی دەرکەوتنی تۆپە بەھێزەکان و قەڵا تۆپخانەییە ھەمیشەییەکان؛[٩] لە ئەنجامدا، قەڵاکان وەک نیشتەجێگە و نیشاندەری دەسەڵات گرنگتر بوون.[١٠] قەڵا دەکرا وەک قەڵایەکی بەھێز و زیندان کار بکات، بەڵام ھەروەھا شوێنێک بوو کە ڕامیارێک یان خاوەن زەوییەک دەکرا میوانداریی ھاوتەمەنەکانی خۆی تێدا بکات.[١١] بە تێپەڕبوونی کات، جوانیی دیزاینەکە گرنگتر بوو، چونکە دەرکەوتنی قەڵاکە و قەبارەکەی دەستی کرد بە ڕەنگدانەوەی پێگە و دەسەڵاتی دانیشتووەکەی. خانووی ئاسوودە زۆرجار لەناو دیوارە بەھێزکراوەکانیاندا دروست دەکران. ئەگەرچی قەڵاکان ھێشتا لە سەردەمەکانی دواتردا پارێزگارییان لە ئاستی نزمی توندوتیژی دابین دەکرد، بەڵام لە کۆتاییدا لەلایەن خانووی لادێیییەوە وەک نیشتەجێگەی پلە بەرز جێگەیان گیرایەوە.[١٢]
زاراوەناسی
[دەستکاری]وشەی «قەڵا» ھەندێک جار وەک زاراوەیەکی گشتی بۆ ھەموو جۆرە شوورایەک بەکاردێت، و لە ئەنجامدا لە ڕووی تەکنیکییەوە بە ھەڵە بەکارھاتووە. نموونەیەکی ئەمە قەڵای میدن، دۆرسێتە کە سەرەڕای ناوەکەی، قەڵای سەر شاخی سەردەمی ئاسنە کە سەرچاوە و ئامانجێکی زۆر جیاوازی ھەبووە.[١٣]
ئەگەرچی وشەی «قەڵا» نەبووەتە زاراوەیەکی گشتی بۆ خانووی خاوەن زەوی (وەک «château» لە فەڕەنسی و «Schloss» لە ئەڵمانی)، زۆرێک لە خانووەکانی خاوەن زەوی وشەی «قەڵا»یان لە ناوەکەدایە لە کاتێکدا کەمێک یان ھیچ تایبەتمەندییەکی تەلارسازیی قەڵایان نییە، زۆرجار چونکە خاوەنەکانیان حەزیان دەکرد پەیوەندییەکیان لەگەڵ ڕابردوو بمێنێت و ھەستیان دەکرد وشەی «قەڵا» دەربڕینێکی پیاوانەی دەسەڵاتەکەیانە.[١٤] لە زانستدا قەڵا، بەو پێناسەیەی سەرەوە، بەگشتی وەک چەمکێکی یەکگرتوو پەسەند کراوە، کە لە ئەورووپا سەری ھەڵداوە و دواتر بۆ بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین بڵاو بووەتەوە، لەوێ لەلایەن خاچھەڵگرە ئەورووپییەکانەوە ھێنراون. ئەم گرووپە یەکگرتووە سەرچاوەیەکی ھاوبەشیان ھەبوو، مامەڵەیان لەگەڵ شێوازێکی تایبەتی جەنگدا دەکرد، و کاریگەرییان ئاڵوگۆڕ دەکرد.[١٥]
لە ناوچە جیاوازەکانی جیھاندا، پێکھاتە ھاوشێوەکان تایبەتمەندیی بەرگری و دیکەی پێناسەکراوی پەیوەست بە چەمکی قەڵایان ھاوبەش بووە، ئەگەرچی لە سەردەم و بارودۆخی جیاوازدا سەریان ھەڵداوە و پەرەسەندن و کاریگەریی جیاوازیان بەسەردا ھاتووە. بۆ نموونە، «شیرۆ» لە ژاپۆن، کە لەلایەن مێژوونووس ستیڤن تێرنبۆڵەوە وەک قەڵا پەسن کراون، «مێژوویەکی پەرەسەندنی تەواو جیاوازیان ھەبووە، بە شێوازێکی تەواو جیاواز دروست کراون و دیزاین کراون بۆ بەرگەگرتنی ھێرشەکانی سروشتێکی تەواو جیاواز».[١٦] لە کاتێکدا قەڵاکانی ئەورووپا کە لە کۆتایی سەدەی دوازدەھەم و سەرەتای سەدەی سێزدەھەمەوە دروست کراون بەگشتی لە بەرد بوون، «شیرۆ» تا سەدەی شانزەھەم بە شێوەیەکی سەرەکی بینای دارین بوون.[١٧]
تا سەدەی شانزەھەم، کاتێک چاندەکانی ژاپۆن و ئەورووپا یەکتریان بینی، بەرگری لە ئەورووپا لە قەڵاکان تێپەڕیبوو و پشت بە داھێنانەکانی وەک «trace italienne»ی ئیتاڵی و قەڵای ئەستێرەیی دەبەست.[١٦]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Creighton & Higham 2003، لاپەڕە 6, chpt 1
- ↑ Cathcart King 1988، لاپەڕە 32
- 1 2 Coulson 2003، لاپەڕە 16
- ↑ Liddiard 2005، لاپەڕەکانی 15–17
- ↑ Herlihy 1970، لاپەڕە xvii–xviii
- ↑ Friar 2003، لاپەڕە 47
- ↑ Liddiard 2005، لاپەڕە 18
- ↑ Stephens 1969، لاپەڕەکانی 452–475
- ↑ Duffy 1979، لاپەڕەکانی 23–25
- ↑ Liddiard 2005، لاپەڕەکانی 2, 6–7
- ↑ Cathcart King 1983، لاپەڕەکانی xvi–xvii
- ↑ Liddiard 2005، لاپەڕە 2
- ↑ Creighton & Higham 2003، لاپەڕەکانی 6–7
- ↑ Thompson 1987، لاپەڕەکانی 1–2, 158–159
- ↑ Allen Brown 1976، لاپەڕەکانی 2–6
- 1 2 Turnbull 2003، لاپەڕە 5
- ↑ Turnbull 2003، لاپەڕە 4
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
