کارڵ مارکس

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(لە کارل مارکسەوە ڕەوانە کراوە)

Karl Marx 001.jpg
لەدایکبوون٥ی ئایاری ١٨١٨
مەرگ١٤ی ئاداری ١٨٨٣
لەندەن، بەریتانیا
ھۆکاری مەرگنەخۆشیی جەرگ
شوێنی گۆڕگۆڕستانی ھایگەیت
نەتەوەئەڵمانی
پەروەردەبەکالۆریۆس لە یاسا لە زانکۆی بۆن، ١٨٣٣، و دکتۆرا لە فەلسەفە، ١٨٤٠
پیشەفەیلەسووف، ڕووناکبیر، ئابوورناس، ڕۆژنامەنووس، نووسەر، کۆمەڵناس
ئایینبێدین

کارڵ ھاینریش مارکس (بە ئەڵمانی: Karl Heinrich Marx) (٥ی ئایاری ١٨١٨ – ١٤ی ئاداری ١٨٨٣) بیرمەند، فەیلەسووف، مێژووناس، کۆمەڵناس، و ئابوورناسی ئەڵمانی[١] و یەکێک لە کاریگەرترین فەیلەسووفەکان لە سەرانسەر دونیایە. نووسەری کتێبی سەرمایەیە؛[٢] گرینگترین کتێبی بزووتنەوەی سۆسیالیستی بووە و بە ھاوکاری فرێدریش ئەنگەڵس تێزی مانیفێستی کۆمۆنیست، مێژووییترین نووسراوی بزووتنەوە سۆسیالیستیەکانیان نووسی.[٣] هزری سیاسی و فەلسەفەی مارکس کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو لەسەر مێژووی ڕۆشنبیری، ئابووری و سیاسی لە جیهان.

مارکس لە شاری تریر لە ئەڵمانیا لەدایکبووە، لە زانکۆکانی بۆن و بەرلین لە بواری یاسا و فەلسەفە خوێندوویەتی. لە ساڵی ١٨٤٣، هاوسەرگیری لەگەڵ ڕەخنەگری شانۆی ئەڵمانی و چالاکوانی سیاسی جێنی ڤۆن وێستفالین کرد. بەهۆی بڵاوکراوەکانی سیاسی، مارکس بێ دەوڵەت بوو و بۆ ماوەی دەیان ساڵ لە دەرەوەی وڵات لەگەڵ هاوسەرەکەی و منداڵەکانی لە لەندەن ژیاوە، لەوێ لەگەڵ فرێدریک ئەنگڵس لە پەرەپێدانی بیرکردنەوەکانی، توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی نووسینەکانی لە ژووری خوێندنەوەی مۆزەخانەی بەڕیتانی بەردەوام بوو.

بیردۆزی ڕەخنەکانی مارکس دەربارەی کۆمەڵگا، ئابووری و سیاسەت، کە بە گشتی بە مارکسیزم دەناسرێت، پێی وایە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی لە ڕێگای ناکۆکیی چینایەتییەوە گەشە دەکات. لە مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا، ئەو ناکۆکییە خۆی دەردەخات لە نێوان چینی دەسەڵاتدار (ناسراو بە بۆرژوا) کە کۆنتڕۆڵی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان دەکات، ئەمەش وا دەکات کە چینی کرێکاران (ناسراو بە پرۆلیتاریا) هێزی کارکردنی خۆیان بفرۆشن لەبەرامبەر وەرگرتنی مووچە.

مارکس بە یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی وەسف کراوە، و کارەکانی ستایش و ڕەخنەیان لێ گیراوە. کارەکانی لە بواری ئابووریدا بناغەی هەندێک لە تیۆرییەکانی ئێستا سەبارەت بە کار و پەیوەندیەکەی لەگەڵ سەرمایەدا داناوە.[٤][٥][٦] زۆرێک لە ڕۆشنبیران، یەکێتیی کرێکاران، هونەرمەندان و پارتە سیاسییەکان لە سەرانسەری جیهاندا کەوتوونە ژێر کاریگەری هزر و کارەکانی مارکس، کە بەمهۆیەوە زۆرێکیان بیرۆکەکانی خۆیان گۆڕیوە یان گونجاندووە. مارکس بە شێوەیەکی دیار وەک یەکێک لە تەلارسازە سەرەکییەکانی زانستی کۆمەڵایەتیی هاوچەرخ ئاماژەی پێدەکرێت.[٧][٨]

ژیان[دەستکاری]

منداڵی و خوێندنی سەرەتایی: ١٨١٨-١٨٣٦[دەستکاری]

مارکس لە ٥ی ئایاری ١٨١٨ لەدایکبووە، ئەو لە دایک و باوکێکی جوو بەناوەکانی ھاینریش مارکس (باوک، ١٧٧٧-١٨٣٨) و هێنریتە پریسبێرگ (دایک، ١٧٨٨-١٨٦٣) بووە. ئەو لە بروکێنگاس ٦٦٤ لە شاری تریر لەدایکبووە، شارێکی دێرین کە ئەوکات بەشێک بوو لە شانشینی پروسا.[٩] دایک و باوکی مارکس جوویێکی دیندار نەبوون، ئەوان لە پێش لەدایکبوونی مارکس بە شێوەیەکی فەرمی ئایینی خۆیان بۆ مەسیحییەت گۆڕی. باوکی دایکی مارکس، ڕابییەکی هۆڵەندی بوو.[١٠] باوکی مارکس، یەکەم کوڕی بنەماڵەکەی بوو کە بچێتە خوێندێکی سێکولارەوە. باوکی بوو بە پارێزەر، بەمەش توانی خێزانێکی خۆشگوزەرانیی سەروو ناوەند پێکبهێنێت. لە پاڵ کاری پارێزەرییەکەی، باوکی سەرچاوەیەکی دیکەی داهاتی هەبوو ئەویش وەک بنەماڵەکەیان خاوەنی کۆمەڵێک کێڵگەی بەرهەمهێنانی شەڕاب بوون. بە ماوەیەک پێش لە دایکبوونی کوڕەکەی و دەستپێکردنی قڕکردنی جوولەکەکان،[١١] ھاینریش ئایینەکەی گۆڕی بۆ مەسیحیی و ناوە ئەڵمانییەکەی (ھاینریش) هەڵبژارد بەسەر زمانی یدیشی، کە زمانی جووەکان بوو.[١٢]

بە گشتی، باوکی مارکس کەسێکی بێ دین و کاریگەر بوو بە سەردەمی ڕووناکبیری، ئەو گرنگی بە کاری فەیلەسووفان ئیمانوێل کانت و ڤۆڵتێر دەدا. ئەو کەسێکی لیبرالی کلاسیک بوو، ڕۆڵی هەبوو لە گردبوونەوەکان بۆ ئەنجامدانی چاکسازیی لە دەستووری ناوچەی پرووسیا، کە ئەوکاتە دەسەڵاتیی ناوچەکە تەواو شاهانەیی بوو.[١٣] لە ساڵی ١٨١٩، هاینریش ماڵباتەکەی گواستەوە بۆ ماڵێکی ١٠ ژووریی لە نزیک پۆرتا نیگرا.[١٤] ژنەکەی، هێنریتە پریسبێرگ جوولەکەیەکی هۆڵەندی بوو، ئەو لە خێزانێکی دەوڵەمەند هاتبوو، دواتر خێزانەکەی کۆمپانیای ئەلکترۆنیی فیلیپسیان دامەزراند. خووشکەکەی ئەو هاوسەری لایۆن فیلیپس بوو، کە ناوبراو سەرمایەدارێکی گەورە بوو، دواتر کارل کارل مارکس و ژنەکەی لە سەردەمی دوورخرانەوەیان بۆ لەندەن زۆر پشتیان بە لایۆن فیلیپس دەبەست بۆ مەبەستی قەرز وەرگرتن دەبەست.[١٥]

زانیاری کەم دەربارەی منداڵیی مارکس دەزانرێت.[١٦] ئەو سێیەم منداڵی خێزانەکە بوو لە کۆی ئەو نۆ منداڵەی هەیان بوو، دواتر بوو بە برا گەورەیان کاتێک لە ساڵی ١٨١٩ مۆریتزی برای مرد.[١٧] لە ئابی ١٨٢٤، مارکس و خووشک و برا ڕزگاربووەکانی خرانە سەر کڵێسای لوتەریی، دایکیشی بەهەمان شێوە لە تشرینی دووەمی ١٨٢٥.[١٨] تا ساڵی ١٨٣٠، مارکس لەلای باوکی لە خوێندنی تایبەتیدا بوو، دواتر چووە قوتابخانەی ئامادەیی تریر. بەڕێوبەری ئەو قوتابخانەیە، هوگۆ ویتینباخ بوو، ئەو هاوڕێی باوکی مارکس بوو. بەهۆی ئەوەی کە هوگۆ کۆمەڵێک کەسی لیبرالی لە قوتابخانەکەیدا کردبوو بە مامۆستا. ئەوا تووشی کێشەببوویەوە لەگەڵ دایک و باوکی قوتابییە کۆنەپارێزەکان. دەرەنجام لە ساڵی ١٨٣٢، پۆلیس بەسەر قوتابخانەکەیدا هەڵدا و بۆیان دەرکەوت کە بیرووباوەڕیی لیبرالی سیاسیی بەسەر قوتابییەکان دابەشکراوە. ئەمەش وەک کردەیەکی خینانەت و یاخیبوون لە سیستمی شاهانەی ئەوکات لێکدرایەوە، هەربۆیە کۆمەڵێک لە کارمەند و مامۆستایانی قوتابخانەکە گۆڕان، ئەمانەش لەوکاتەدا ڕوویاندا کە مارکس لە قوتابخانەکەدا دەیخوێند.[١٩]

لە تشرینی یەکەمی ١٨٣٥ لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا، مارکس چوو بۆ زانکۆی بۆن بۆ ئەوەی فەلسەفە و ئەدەب بخوێنێت، بەڵام باوکی پێداگریی لەسەر خوێندنی یاسا کرد، ئەمەش لەبەر ئەوەی بوارێکی زیاتر پراکتیکی بوو.[٢٠] کاتێک تەمەنی گەیشتە ١٨ ساڵان، بەهۆی بارودۆخێک کە بە "سنگێکی لاواز" ناودەبرێت، مارکس لە ئەرکی سەربازی بەخشرا.[٢١] لەو دەمەی لە زانکۆی بۆن بوو، مارکس پەیوەندیکرد بە یانەی شیعر کرد. لە گرووپەکەدا، کۆمەڵێک لە کەسانی ڕادیکاڵی سیاسیی تێدابوو کە پۆلیسیش چاودێری دەکردن.[٢٢] هەروەها مارکس بووە بەشێک لە کۆمەڵەی تریر تاڤەرن، لە کۆمەڵەکەدا کۆمەڵێک بیرۆکە ئاڵووگۆڕکران و بۆ ماوەیەکیش مارکس ببوو بە هاوسەرۆکی کۆمەڵەکە.[٢٣][٢٤] لەگەڵ ئەوانەش، مارکس لە هەندێک مشتوومڕی دیکە بەشدار بوو، کە هەندێکیان جددی بوون؛ لە ئابی ١٨٣٦دا، بەشداری لە مشتوومڕێک لەگەڵ ئەندامێکی کۆڕپسی زانکۆکەیدا کرد.[٢٥] هەرچەندە نمرەکانی لە وەرزی یەکەمدا باش بوون، بەڵام زۆری نەخایاند بەرەو خراپی چوون، ئەمەش وایکرد باوکی بە زۆر بگوازێتەوە بۆ زانکۆی بەرلین کە جدیتر و ئەکادیمیترە.[٢٦]

هیگلیزم و سەرەتای ڕۆژنامەنووسی: ١٨٣٦-١٨٤٣[دەستکاری]

هاوین و پایزی ١٨٣٦ لە تریر بەسەر برد، مارکس زیاتر گرنگی بە خوێندن و ژیانی دا. مارکس لەگەڵ جێنی ڤۆن وێستفالین مارەبڕان، کە خانمێکی خوێندەواری خانەدان بوو، ئەو هەر لە منداڵییەوە مارکسی دەناسی. لەبەر ئەوەی جێنی مارەبڕینەکەی پێشووتری لەگەڵ لاوێکی خانەدان هەڵوەشانبوویەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ مارکس پەیوەندی درووست بکات، ئەوا لەلایەن کۆمەڵگاوە پرسیاری هاتبووە سەر لە ڕوانگەی جیاوازی ئایینی و چینایەتییەوە. مارکس هاوڕێی باوکی جێنی بوو، کە ناوبراو لیبراڵێکی خانەدان بوو، دواتر مارکس تێزی دکتۆراکەی پێشکەش بە باوکی جێنی کرد.[٢٧] دوای حەو ساڵ وەک دەستگیراندار، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٣٤، مارکس و جێنی کە کلێسایەکی پرۆتێستانت لە شارۆچکەی کرویتسناخ، لە ڕاینلەند-پالاتینات هاوسەرگیرییان کرد.[٢٨]

دەربارەی مارکس[دەستکاری]

لە ساڵی ١٨٤١ و بە پێشکەشکردنی نامیلکەی دکتۆراکەی سەبارەت بە جیاوازیی دوو «فەلسەفەی یۆنانی» خوێندنەکانی زانکۆی کۆتایی پێھێنا. لەو کاتەدا بیرۆکەکانی ھێگێل لە مێشکیدا بوون، خۆی بە ھێگڵی دەزانی و ڕوانگە ماتێریالیستی و دژەدینەکانی ئەو سەردەمەی ئەڵمانیای پەسەند دەکرد.

دواتر پێکەوە لەگەل فریدریش ئێنگڵس دەستیان بە کار کرد، پەیوەندی لەگەڵ چوارچێوی بیر و ڕا گۆڕینەوەی زانکۆکانی ئەڵمانیا پچڕان و لە بزووتنەوە کرێکارییەکانی ئەورووپا بەشدار بوو.

ساڵانی کۆتایی ژینی کە زیاتر لە ٣٠ ساڵ بوو، بە دوور خستنەوە لە وڵات، لە لەندەن ڕابرد و ھەر لەوێش مرد. بیر و ڕاکانی تەنانەت لە سەردەمی خۆی پاڵپشتی زۆری ھەبوو، بەڵام دوای خۆی و ھاتنە سەرەوەی بۆلشێڤیکەکان لە ڕووسیا، مارکسیزم و کۆمۆنیزم لە دونیادا پەڕەی سەند.

ئەگەرچی زۆرێک لە کەسایەتییەکان و بزووتنەوەکان خۆیان بە مارکسیست دەزانن بەڵام ڕوون نییە جیایی ئەوان لەگەڵ مارکسیزمی ڕاستی چۆنە. جارێک مارکس بۆ نیشاندانی ناڕەزایەتی بەوانەی ناوی خۆیان ناوە مارکسیست، گوتی: ھەر باشە دەزانم کە بۆ خۆم مارکسیست نیم.

لە ساڵی ٢٠٠٥، بی بی سی ڕاپرسییەکی کرد کە ٢ ملیۆن کەس تێیدا بەشدار بوون، مارکس وەک کاریگەرترین کەس لەسەر بیری گشتی لە ھەزارەی دووەمی زایینی ناسرا.[٢٩] دوای ئەو ئەلبەرت ئاینشتاین و ئیساک نیوتۆن لە پلەی دووەم و سێیەم بوون.

«مێژووی کۆمەڵەکان، سەرانسەر خەباتی چینایەتییە.» گرینگترین ڕستەی مانیفێستی کۆمۆنیستە.

بەرھەمەکان[دەستکاری]

  • سەرمایە[٣٠][٣١]
  • سەبارەت بە کێشەی جوو
  • جیھان بەبێ جوو[٣٢]
  • شەڕی ناوخۆی فەڕەنسا[٣٣]
  • خەباتە چینایەتییەکانی فەڕنسا

ژیان لە تاراوگە[دەستکاری]

پاش بەرپابوونی شۆڕش لە ھەریەک لە فەڕەنسا و ئەڵمانیا، حکوومەتی بەلجیکا ترسا شۆڕش ئەو وڵاتەش بگرێتەوە، بۆیە کارڵ مارکسی لە وڵات دەرکرد.

سەرەتا کارڵ مارکس چوو بۆ پاریس، پاشان ڕووی کردە کۆلۆنیا، ھەر لەوێش ڕۆژنامەیەکی دامەزراند بە ناوی "Neue Rheinishe Zeitung"، و دەستی بەکاری شۆڕشگێری کرد. لە ساڵی ١٨٤٩ دەستگیر دەکرێت و دادگایی دەکرێت بە تۆمەتی ھاندان بۆ یاخبوونی سەربازی. پاشان تۆمەتەکەی لەسەر لادەبرێت و دوور دەخرێتەوە بۆ ئەلمانیا.

ساڵەکانی کۆتایی ژیانی و مردنی[دەستکاری]

لە ساڵی ١٨٥٢ کە دەستەی شیوعییەکان ھەڵوەشێندرایەوە، مارکس بەردەوام بوو لە پەیوەندی بە سەدان شۆڕشخوازەوە بۆ پێکھێنانی ڕێکخراوەیەکیێ نوێ. ئەم ھەوڵانەش بووە ھۆی پێکھێنانی ئەنجومەنی نێونەتەوەیی.

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". Archived from the original on ١ی ئەیلوولی ٢٠١٠. Retrieved ٩ی ئازاری ٢٠١١. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (help) ١ی ئەیلوولی ٢٠١٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  2. ^ http://books.google.iq/books?id=8tI4TIDH3CAC&printsec=frontcover&dq=Das+kapital&hl=ar&sa=X&ei=HKX7UeDPB8idO_qKgMAG&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=Das%20kapital&f=false[بەستەری مردوو][بەستەری مردووی ھەمیشەیی]
  3. ^ http://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/Manifesto.pdf
  4. ^ Hicks, John (May 1974). "Capital Controversies: Ancient and Modern". The American Economic Review. 64: 307. The greatest economists, Smith or Marx or Keynes, have changed the course of history ...
  5. ^ Joseph Schumpeter Ten Great Economists: From Marx to Keynes.
  6. ^ Unger, Roberto Mangabeira (2007). Free Trade Reimagined: The World Division of Labor and the Method of Economics. Princeton: Princeton University Press.
  7. ^ Little, Daniel. "Marxism and Method". Archived from the original on 10 December 2017. Retrieved 10 December 2017.
  8. ^ Kim, Sung Ho (2017). "Max Weber". In Zalta, Edward N. Stanford Encyclopaedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. Archived from the original on 18 March 2019. Retrieved 10 December 2017. Max Weber is known as a principal architect of modern social science along with Karl Marx and Emil Durkheim.
  9. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 7; Wheen 2001, pp. 8, 12; McLellan 2006, p. 1.
  10. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 4–5; Wheen 2001, pp. 7–9, 12; McLellan 2006, pp. 2–3.
  11. ^ Carroll, James (2002). Constantine's Sword: The Church and the Jews – A History. Houghton Mifflin Harcourt. p. 419. ISBN 978-0-547-34888-9. Archived from the original on 24 September 2020. Retrieved 2 April 2018.
  12. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 4–6; McLellan 2006, pp. 2–4.
  13. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 5, 8–12; Wheen 2001, p. 11; McLellan 2006, pp. 5–6.
  14. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 7; Wheen 2001, p. 10; McLellan 2006, p. 7.
  15. ^ Wheen 2001, chpt. 6
  16. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976; Wheen 2001.
  17. ^ McLellan 2006, p. 7.
  18. ^ Karl Marx: Dictionary of National Biography. Volume 37. Oxford University Press. 2004. pp. 57–58. ISBN 978-0-19-861387-9.
  19. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 12–15; Wheen 2001, p. 13; McLellan 2006, pp. 7–11.
  20. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 15–16; Wheen 2001, p. 14; McLellan 2006, p. 13.
  21. ^ Wheen 2001, p. 15.
  22. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 20; McLellan 2006, p. 14.
  23. ^ Wheen 2001, p. 16; McLellan 2006, p. 14
  24. ^ Holmes, Rachel (14 October 2017). "Karl Marx: the drinking years". The Times. Archived from the original on 10 January 2022. Retrieved 14 October 2017.(خۆتۆمارکردن پێویستە)
  25. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 21–22; McLellan 2006, p. 14.
  26. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 22; Wheen 2001, pp. 16–17; McLellan 2006, p. 14.
  27. ^ Fedoseyev 1973, p. 23; Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 23–30; Wheen 2001, pp. 16–21, 33; McLellan 2006, pp. 15, 20.
  28. ^ Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pp. 70–71; Wheen 2001, pp. 52–53; McLellan 2006, pp. 61–62.
  29. ^ http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/07_july/13/radio4.shtml
  30. ^ http://en.wikipedia.org/wiki/Das_Kapital
  31. ^ http://books.google.iq/books/about/Das_Kapital.html?id=6TfTS9ITW7UC&redir_esc=y
  32. ^ http://books.google.iq/books/about/A_world_without_Jews.html?id=fXgGAQAAIAAJ&redir_esc=y
  33. ^ http://books.google.iq/books?id=CvtzPgAACAAJ&dq=France+Civil+war+karl+marx&hl=ar&sa=X&ei=86P7Ub7KJOfI4ATVpYGACg&ved=0CC4Q6AEwAA