ماو تسی تۆنگ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ماو تسی تۆنگ

ماو تسی تۆنگ هەروەها ناسراوە بە سەرۆک ماو (بە چینی: 毛澤東 / 毛泽东، ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٣ – ٩ی ئەیلوولی ١٩٧٦) شۆڕشگێڕێکی کۆمۆنیستی چینی بوو کە بە دامەزرێنەری کۆماری گەلی چین دادەنرێت. ئەو لە دامەزراندنیی ئەو کۆمارە لە ١٩٤٩ تاکوو مردنی لە ساڵی ١٩٧٦ وەک سەرۆکی وڵات کاری کرد. ماو ئایدۆلۆژیای مارکسی-لێنینی هەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا بیرۆکە و هزرەکانی ئەو، ستراتیژیی سەربازی و زانستی سیاسیی ئەو وەک کۆکراوەیەک بە ماویزم ناسراوە، واتە بە ئایدۆلۆژیایەکی تایبەت.[١]

ماو کوڕی جوتیارێکی سەرکەوتوو بوو لە شاشان، هەرێمی خونان. ئەو هەر لە سەرەتای ژیانییەوە کەسێکی ناسیۆنالیستی چینی و دژە ئیمپریالیزم بوو، هەروەها بە دیاریکراوی کەوتبووە ژێر کاریگەریی شۆڕشی شینهای لە ساڵی ١٩١١ هەروەها بزووتنەوەی ٤ی ئایار لە ١٩١٩.[٢] دواتر کە لە زانکۆی پەکین کاری دەکرد،[٣] ماو بووە کەسێکی مارکسی-لێنینی وە لە ساڵی ١٩٢١ بووە ئەندامی دامەزرێنەری حیزبی کۆمۆنیستی چین دواتر لە ساڵی ١٩٢٧، ڕابەرایەتی ڕاپەڕینی هارڤێستی پایزی کرد. لە دەمی شەڕی ناوخۆییی چین لە نێوان پارتی نەتەوەیی چین (KMT) و حیزبی کۆمۆنیستی چین (CCP)، ماو هاوکاریی لە دامەزراندنی سوپای سووری ڕەنجدەران و کرێکارانی چینی کرد. ماو لە ماوەی ڕاپەڕینی درێژیی چین بووە سەرۆکی حیزبی کۆمۆنیست. دواتر لە ماوەی جەنگی دووەمی چین و ژاپۆن لە ساڵاننی ١٩٣٧-١٩٤٥، هەر دوو حیزبی کۆمۆنیست و نەتەوەیی چین بەشێوەیەکی کاتی بوونە هاوپەیمان لە دژی ژاپۆن، هاوپەیمانییەکە بەردەوامی هەبوو تاوەکوو لە ساڵی ١٩٤٩ ژاپۆن خۆی بەدەستەوەدا لە داگیرکردنی چین. هەر لەو ساڵەدا، ماو لەڕێی هێزەوە شکستی بە حکوومەتەکەی حیزبی نەتەوەیی چین هێنا و بەناچاریی ڕوویانکردە تایوان.

لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩، ماو تسی تۆنگ دامەزراندنی کۆماری گەلی چینی ڕاگەیاند،[٤] کە بووە وڵاتێکی تاک حیزبی و لەلایەن حیزبی کۆمۆنیستی چین کۆنتڕۆڵ و بەڕێوە دەبردرێت. لە ساڵانی دواتر توندی بە دەسەڵاتی ماو دەبیندرا لەڕێی کەمپەینکردن لە دژی خاوەن زەوییەکان، لە ساڵانی ١٩٥٠ بۆ ١٩٥٣ دەستپێکردنی هەڵمەتێک بۆ سڕینەوە و بێدەنگکردنی نەیارانی شۆڕش، لەو نێوانەدا دژایەتیکردنی سیاسییە سەرمایەدارەکان و سیاسییەکانی پارتی نەتەوەیی چینی لە خۆگرت، لە پاڵ ئەوانەش بردنەوەی جەنگێکی دەروونی لە دژی کۆریا، هەموو ئەوانە لە ماوەی ساڵانی ١٩٥-١٩٥٨ بوونە هۆی مردنی چەند ملیۆنێک لە خەڵكی چین. ماو ڕۆڵی بەرچاویشی گێڕا لە بە ناوەندیکردنی سیستمی ئابووریی چین. لە ساڵی ١٩٥٤ بەشداربوو لە نووسینەوەی یەکەمین دەستووری کۆماری گەلی چین. لەلایەکی دیکەشەوە، لە داڕشتنی پڕۆگرامی پیشەسازی و دەستپێکردنی پڕۆگرامی وزەی ناوەکی و بۆشایی ئاسمان لە ژێر ناوی (دوو بۆمب، یەک سەتەلایت) بەشداربوو.[٥]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "Maoism | Definition, Origins, History, & Facts". Encyclopedia Britannica. Retrieved 2021-05-19.
  2. ^ "The May Fourth Movement". Chinese Revolution. 2019-09-10. Retrieved 2021-05-19.
  3. ^ "Mao Zedong: Biographical and Political Profile | Asia for Educators | Columbia University". afe.easia.columbia.edu. Retrieved 2021-05-19.
  4. ^ Editors, History com. "Mao Zedong outlines the new Chinese government". HISTORY. Retrieved 2021-05-19.
  5. ^ "The day China entered the nuclear age". South China Morning Post. 2014-10-17. Retrieved 2021-05-19.