جێنی ڤۆن وێستفالین
| جێنی ڤۆن وێستفالین | |
|---|---|
| بە ئەڵمانی: Jenny Marx | |
 | |
| لەدایکبوون | ١٢ی شوباتی ١٨١٤ Salzwedel، ئەڵمانیا |
| مردن | ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١ (٦٧ ساڵ ژیاوە) لەندەن، شانشینی یەکگرتوو |
| ناوی کاتی لەدایکبوون | Johanna Bertha Julie Edle von Westphalen |
| ھۆی مەرگ | liver cancer |
| شوێنی ناشتن | Highgate Cemetery، Tomb of Karl Marx |
| باوک | Ludwig von Westphalen |
| دایک | Caroline Heubel |
| ھاوسەر | کارڵ مارکس |
| پیشە | کۆمەڵناس، سیاسەتوان |
| شوێنی کار | تریر |
| ئەرشیڤەکان لە | Archiv der sozialen Demokratie |
جێنی ڤۆن وێستفالین (Jenny von Westphalen؛ ١٢ی شووباتی ١٨١٤ - ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١) ژنە چالاکوانی سیاسیی و ڕەخنەگری شانۆی ئەڵمانی بوو. ئەو ژنی فەیلەسووفی ئەڵمانی کارل مارکس بوو.[١]
جێنی لە ڕۆژی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١ بە نەخۆشی شێرپەنجەی جگەر کۆچی دواییی کرد.
جێنی و مارکس
[دەستکاری]جێنی و مارکس هەر لە منداڵییەوە ئاشنا و هاوڕێیەتیان هەبوو. ئەو چوار سالان لە مارکس گەورەتربوو. کاتێک بوونە نەوجەوان ئەوا بوونە هاوڕێی نزیکی یەکدی. هەردووکیان خەریکی خوێندنەوەبوون بەتایبەت لەسەر بابەتی وێژە. دوایی زوو بوونە ئەوینداری یەکتری و ژوانیان بەست. بەقسەی مارکس ئەو جوانترین خاننمی شارۆچکەی تیەر بوو.[٢] باوکی جێنی هاوڕێی باوکی مارکس بوو، هەروەها کاتێک مارکس تەمەنی لاو بوو ئەوا لەگەڵ باوکی جێنی بەیەکەوە پیاسەیان دەکرد و وتووێژیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی کردووە.[٣] لە ساڵی ١٨٣٨، جێنی و مارکس لە یەکتری مارە بڕ کران. دواتر لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣ هاوسەرگیرییان کرد. ئەوان بەیەکەوە حەوت منداڵیان بوو.
Marriage
[دەستکاری]«جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد.
دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا.
منداڵ
[دەستکاری]
کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان:
١. جێنی کارۆلاین (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد. ٢. جێنی لۆرا (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ٣. چارڵز لویس ھێنری ئێدگار (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ٤. ھێنری ئێدوارد گای (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. ٥. جێنی ئیڤلین فرانسیس («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢). ٦. جێنی جولیا ئەلینۆر (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە. ٧. منداڵێکی بێناو، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد.
منداڵ
[دەستکاری]کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان:
١. جێنی کارۆلاین (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد.
٢. جێنی لۆرا (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو.
٣. چارڵز لویس ھێنری ئێدگار (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
٤. ھێنری ئێدوارد گای (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد.
٥. جێنی ئیڤلین فرانسیس («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢).
٦. جێنی جولیا ئەلینۆر (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە.
٧. منداڵێکی بێناو، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد.
Exile
[دەستکاری]
لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤]
لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن.
لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت.
لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١]
مەرگ
[دەستکاری]«جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد.
دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا.
کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان:
١. جێنی کارۆلاین (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد.
٢. جێنی لۆرا (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو.
٣. چارڵز لویس ھێنری ئێدگار (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
٤. ھێنری ئێدوارد گای (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد.
٥. جێنی ئیڤلین فرانسیس («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢).
٦. جێنی جولیا ئەلینۆر (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە.
٧. منداڵێکی بێناو، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد.
لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤]
لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن.
لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت.
لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١]
لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا، جێنی مارکس بەدەست ئازاری ناوەکییەوە دەیناڵاند، کە دواتر بە نەخۆشیی شێرپەنجەی جگەر دەستنیشان کرا. لە دوای سەردانێکی خێزانی بۆ فەڕەنسا، لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١دا و لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا لە لەندەن کۆچی دوایی کرد. تەرمەکەی لە گۆڕستانی «ھایگەیت» لە لەندەن بەخاک سپێردرا، ھەروەکوو چۆن دواتر کارل مارکسیش ھەر لەوێ نێژرا. لە ساڵی ١٩٥٤دا، ڕووفاتەکەی لەگەڵ ڕووفاتی ھاوسەرەکەی و ئەندامانی دیکەی خێزانەکەی، گواسترانەوە بۆ گۆڕێکی نوێ کە مۆنۆمێنتێکی یادگاری لەسەر دروست کرا.
بەستەرە دەرەکیەکان
[دەستکاری]- جێنی ڤۆن وێستفالین-مارکس پەڕەی نامە لە ئەرشیفی ئینتەرنێتی مارکسیستەکان
بەستەرە دەرەکیەکان
[دەستکاری]«جێنی ڤۆن ڤێستفالن» و «کارل ھاینریش مارکس» لە سەردەمی منداڵییەوە بەردەوام چاویان بە یەکتر دەکەوت. جێنی چوار ساڵ لە کارل گەورەتر بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوون بە ھاوڕێی نزیکی یەکتر. ھەردووکیان کەسانی خوێنەوار و ئەدەبدۆست بوون، و زۆر زوو دەستیان بە پەیوەندیی سۆزداری کرد. بە گوتەی مارکس، جێنی جوانترین کچی شاری «تریر» بووە.[١] باوکی جێنی، «لودڤیگ ڤۆن ڤێستفالن»، کە ھاوڕێی باوکی مارکس بوو، ھاوڕێیەتی لەگەڵ مارکسی ھەرزەکاردا دروست کرد، و زۆرجار پێکەوە پیاسەیان دەکرد و لە میانی پیاسەکانیاندا گفتوگۆیان لەسەر فەلسەفە و وێژەی ئینگلیزی دەکرد.[٢] جێنی و کارل لە ساڵی ١٨٣٦دا بوون بە دەزگیرانی یەکتر. لە کۆتاییدا، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٤٣دا لە کڵێسای «کرۆیتسناخەر پاولوسکیرخە» (کڵێسای سانت پۆڵ لە کرۆیتسناخ)، لە شاری «باد کرۆیتسناخ» ھاوسەرگیرییان کرد.
دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، کارل و جێنی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ شەقامی «ڤانۆ» لە پاریس و بوون بە ھاوڕێی شاعیری ئەڵمانی «ھاینریش ھاینە»، کە لە شەقامی «ماتینیۆن» دەژیا.
کارل و جێنی مارکس ئەم حەوت منداڵەی خوارەوەیان ھەبوو، بەپێی ڕیزبەندیی کاتیی لەدایکبوونیان:
١. جێنی کارۆلاین (١ی ئایاری ١٨٤٤ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣). لە ساڵی ١٨٧٢دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «چارڵز لۆنگێ» کرد. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠ەکاندا بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەگەریی سۆسیالیستی لە فەڕەنسا دەنووسی، گرنگترین کاریشی ئاشکراکردنی شێوازی مامەڵەی بەریتانیا بوو بەرامبەر بە شۆڕشگێڕانی «فینیان» لە ئیرلەندا. لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی میزڵدانەوە کۆچی دوایی کرد.
٢. جێنی لۆرا (٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٥ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١١)، لە شاری بڕۆکسل لە بەلجیکا لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٦٨دا ھاوسەرگیریی لەگەڵ «پۆل لافارگ» کرد. ئەویش چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لۆرا و ھاوسەرەکەی بۆ دەیان ساڵ پێکەوە کاری سیاسییان کرد، بەرھەمەکانی مارکسیان وەرگێڕایە سەر زمانی فەڕەنسی، و ھەروەھا مارکسیزمیان لە فەڕەنسا و ئیسپانیا بڵاوکردەوە. لەگەڵ ھاوسەرەکەی پەیمانی خۆکوشتنیان بەست و پێکەوە کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا. لەو کاتەدا تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو.
٣. چارڵز لویس ھێنری ئێدگار (٣ی شوباتی ١٨٤٧ لە بڕۆکسل – ٦ی ئایاری ١٨٥٥)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «موش» (Mush) بانگ دەکرا، ناوەکەی لە ناوی خاڵییەوە ھاتووە، واتە «ئێدگار»ی برای جێنی ڤۆن ڤێستفالن. لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
٤. ھێنری ئێدوارد گای (٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٩ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠)، لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە «گویدۆ» (Guido) بانگ دەکرا، لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد.
٥. جێنی ئیڤلین فرانسیس («فرانسیسکا»؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٥١ – ١٤ی نیسانی ١٨٥٢).
٦. جێنی جولیا ئەلینۆر (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٥٥ – ٣١ی ئازاری ١٨٩٨)، لە لەندەن لەدایک بووە. چالاکوانێکی سۆسیالیست بوو. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە خواردنەوەی ژەھری «ترشی پروسیک» کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە «ئێدوارد ئاڤێلینگ»ی ھاوبەشی ژیانی بۆ ماوەیەکی درێژ، لە مانگی حوزەیرانی ١٨٩٧دا بە نھێنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ خانمەکتەرێکی گەنج بە ناوی «ئیڤا فرای» کردووە.
٧. منداڵێکی بێناو، کە ھەر لە ٦ی تەممووزی ١٨٥٧دا لە لەندەن لەدایک بوو و ھەر ھەمان ڕۆژیش کۆچی دوایی کرد.
لە ساڵی ١٨٤٤دا، جێنی بە تەنھا لەگەڵ «جێنیخەن»ی کۆرپەیدا گەشتی کرد بۆ سەردانی دایکی. لە ساڵی ١٨٤٥دا، پۆلیسی سیاسیی فەڕەنسا کارل مارکس و جێنیی دووگیانیان لە وڵاتەکە دەرکرد، ھەر بۆیەش لەدایکبوونی لۆرای کچی لە شاری بڕۆکسل ڕوویدا.[١٤]
لە ساڵی ١٨٤٨دا، پۆلیسی بڕۆکسل جێنییان دەستبەسەر کرد و فەرمانێکی دیپۆرتکردنەوەی دژە-کۆچبەرییان بەسەردا سەپاند. خێزانی مارکس گەڕانەوە بۆ پاریس و پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ شاری کۆڵن.
لە ساڵی ١٨٤٨دا، سەھەڵدانە شۆڕشگێڕییەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا ڕوویان دا، لە نێویاندا ویلایەتە ئەڵمانییەکان. ئەوە سەردەمی بڵاوبوونەوەی «مانیفێستی کۆمۆنیست» بوو. دەسەڵاتدارانی پرووسیا کارل مارکسیان دیپۆرتی فەڕەنسا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە لەگەڵ خێزانەکەیدا وڵاتەکەی جێھێشت و بەرەو لەندەن بەڕێکەوت.
لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٠دا، خێزانی مارکس لە شەقامی «دین» لە لەندەن دەژیان. لە ساڵی ١٨٥٦دا، خێزانی مارکس ماڵیان گواستەوە بۆ ناوچەی «گرافتۆن تێراس» لە نزیک گردی «ھامپستێد» لە لەندەن، ئەمەش بەھۆی ئەو پارەیەوە بوو کە دایکی جێنی لە دوای کۆچی دوایییەکەی (١٨٥٦) بۆی جێھێشتبوو. خانووی ژمارە ٩ی گرافتۆن تێراس، کە لەو سەردەمەدا دەکەوتە پەراوێزی لەندەنی «شارستانی»یەوە، باخچەیەکی بچووک و دوو نھۆمی ھەبوو کە حەوت ژوور (بە چێشتخانەکەشەوە)ی لەخۆدەگرت. فەیلەسووف «لێشێک کۆواکۆڤسکی» سەبارەت بە قۆناغی ژیانی خێزانی مارکس لە لەندەن نووسیویەتی: «[کارل] مارکس بە شێوەیەکی خراپ بەوە ناسرابوو کە توانای بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی نییە، و جێنیش کڕیارێکی ھەمیشەییی دووکانەکانی بارمتە بوو لە لەندەن.»[١]
لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا، جێنی مارکس بەدەست ئازاری ناوەکییەوە دەیناڵاند، کە دواتر بە نەخۆشیی شێرپەنجەی جگەر دەستنیشان کرا. لە دوای سەردانێکی خێزانی بۆ فەڕەنسا، لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٨١دا و لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا لە لەندەن کۆچی دوایی کرد. تەرمەکەی لە گۆڕستانی «ھایگەیت» لە لەندەن بەخاک سپێردرا، ھەروەکوو چۆن دواتر کارل مارکسیش ھەر لەوێ نێژرا. لە ساڵی ١٩٥٤دا، ڕووفاتەکەی لەگەڵ ڕووفاتی ھاوسەرەکەی و ئەندامانی دیکەی خێزانەکەی، گواسترانەوە بۆ گۆڕێکی نوێ کە مۆنۆمێنتێکی یادگاری لەسەر دروست کرا.
- جێنی ڤۆن وێستفالین-مارکس پەڕەی نامە لە ئەرشیفی ئینتەرنێتی مارکسیستەکان
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Jenny von Westphalen Biography». www.marxists.org. لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Francis Wheen, Karl Marx: A Life, (Fourth Estate, 1999), ISBN 1-85702-637-3, page 17
- ↑ Francis Wheen, Karl Marx: A Life (Fourth Estate, 1999), ISBN 1-85702-637-3
