مێژووی جیھان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

مێژووی جیھان بریتیە مێژووی مرۆڤ کە لە سەردەمی پالیۆسیتیکەوە دەست پێدەکات. ئەم مێژووە جیاوازە لەگەڵ مێژووی زەویدا کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمانی زۆر کۆنتر. لە کاتێکدا مێژووی زەوی تەمەنی میلیارد ساڵیی ھەیە، مێژووی جیھان ، واتە مێژووی پەیدا بوونی یەکەمین مرۆڤەکان دەگەڕێتەوە بۆ چەن سەد ھەزار ساڵ لەمەو پێش. پەیدا بوونی مێژوو تەقریبەن لەگەڵ پەیدا بوونی خەتدا بووە و سەردەمانی پێش دروست بوونی خەت بە پێش مێژوو ناو دەبرێن. ھەرچەن پێش دروست بوونی خەت و نووسینیش مێژووی زارەکی لە ناو کۆمەڵگاکاندا بوونی بووە[١] و لە قاڵبی ھۆنراوە و حیماسەدا خۆی دەر خستووە.

پێش مێژوو[دەستکاری]

ئەو مرۆڤەی کە جەستەی و ئاناتۆمیی لە مرۆڤی مۆدێرنی ئەم چەرخە چووبێت دووسەدھەزار ساڵ لەمەوپێش لە ئەفریقادا پەیدا بووە و لە نزیک ٥٠٠٠٠ ساڵ لەمەو پێشدا گەشتووە بە ڕەفتاری مۆدێرن. مرۆڤە مۆدێرنەکان لە نزیکەی ٦٠٠٠٠ ساڵ لەمەو پێشدا لە ئەفریقاوە بەرەو ئاسیا و ئەورووپا بڵاوەیان کردووە. چوونی مرۆڤ بەرەو ئەمریکای باکوور و ئوقیانووسیا لە دوایین سەردەمی بەستەڵەکدا ڕووی داوە. یەکەمین نیشانەکانی سەرھەڵدانی شارستانیەت بە دەست پێکردنی کشتوکاڵ دەرکەوتن. مرۆڤ لە نزیکی ٨٠٠٠ ساڵ پێش لە دایکبوونی مەسیحدا لە ڕاو کردنەوە بەرەو کشتوکاڵ ڕۆشت و ژیانی گوندنشینیی دەست پێکرد. ئەمە پێشەکییەک بوو بۆ شارنشینی و دروست بوونی شارستانیەتەکان. یەکەمین شارستانییەتەکان لە مێزۆپۆتامیا، میسری کۆن لە پاڵ ڕووباری نیلدا دروست کران.

دۆزینەوە گرینگەکانی مرۆڤ[دەستکاری]

  1. (دۆزینەوەی ئاگر) یەکێک لەگرینگترین دۆزینەوەکانی مرۆڤە بەدرێژایی مرۆڤایەتی. مرۆڤ سەرەتا گۆشتی بە کاڵی دەخوارد بەڵام لەدوای دۆزینەوەی ئاگر توانی گۆشت ببرژێنێت بەمەش بەدۆزینەوەی ئاگر مرۆڤایەتی هەنگاوێکی گەورەی نا بەرەو پێشەوە.
  2. (ماڵیکردنی ئاژەڵ) مرۆڤ سەرەتا هاورێی گیانداران نەبوو بەڵام بە تێپەربوونی کات مرۆڤ تێگەیشت کەهەندێک ئاژەڵ دەتوانرێ ماڵی بکرێن زاناکان تا رادەیەک بۆیان دەرکەوتووە کە گورگ یەکەمین ئاژەڵ بووە کە ماڵی کرابێ.
  3. (وێنەکێشان) مرۆڤ کاتێک لە ئەشکەوتەکان دەژیا نەیدەزانی بنوسێ بۆیە مرۆڤ بیریکردەوە ئەوەی لەناخیدایە دەریبخات بۆ ئەم مەبەستەش وێنەی گیانداران و ئامێر و چەندین شتی تری کێشاوە دۆزینەوەی یەکەم وێنەی مرۆڤ لەوەوەبوو کەرۆژێک زەویناسێک بۆئەوەی بزانێ مرۆڤ چۆن لەناو ئەشکەوتدا ژیاون بۆیە بڕیاریدا بچێتە ناو ئەشکەوتێکی گەورە زەویناسەکە لەگەڵ کچەکەی بوو لەناکاو کچەکەی رێرەوێکی تری ئەشکەوتەکە دەگرێتە بەرێ لەناکاو هاوار دەکا مانگا مانگا باوکە مانگا زەویناسەکە دەڕوا بۆلای کچەکەی دەبینێ وێنەی مانگایەکی گەورە لەناو ئەشکەوتەکە هەیە دواتر کەمێک سەرنج دەداتە شوێنی تری ئەشکەوتەکە وێنەی مانگاو ئەسپ و ئامێر و چەندین شتی تر کێشراوە بەمەش زانایان بۆیان دەرکەوت مرۆڤە سەرەتاییەکان توانی وێنەکێشانی هەبووە.
  4. (دۆزینەوەی کشتوکاڵ) کشتوکاڵ مرۆڤ دوای ئەوەی خۆراکی کەمبۆوە دەبوا ماوەیەکی زۆر بڕوا بۆ ڕاوکردنی ئاژەڵ بۆیە زۆرجار نەیاندەتوانی بگەرێنە بەهۆی وونکردنی رێگا یان کوشتنیان لەلایان ئاژەڵی دڕندەوە بۆیە رۆژێک ژنێک دەچێ گیا کۆبکاتەوە کاتێک دەیەوێ بگەرێتەوە ئەشکەوت تۆیەکی گیایەک لەدەستی دەکەوێ دوای ماوەیەک بەو شوێنەدا دێتەوە دەبینێ تۆوەکە گەشەی کردووە ئەمجارە خۆی تۆوێک دەچێنێ پاش ماوەیەک دێتەوە شوێنەکە دەبینێ تۆوەکە گەشەی کردووە و سەوزبووە ئینجا ئەم رووداوە بەهەموو خەڵکەکانی دەوروبەری دەڵێ ئینجا ئەمجارە هەموویان تۆو دەچێنن ئەمەش دەبێتە هۆی دۆزینەوەی کشتوکاڵ.
  5. (درووستکردنی گوند و شار) دوای دۆزینەوەی کشتوکاڵ مرۆڤ لەئەشکەوت دەژیا بەمەش لەو شوێنەی کشتوکاڵیان لێ کردبوو دوربوون ئینجا مرۆڤ بیریکردەوە لە ئەشکەوتەکاندا بێتە خوارەوە هەر خێزان و بۆخۆی خانووێک درووست بکات پارچە زەویەک بۆخۆی دیاریبکات و کشتوکاڵی تێدا بکات بەمەش گوند درووستبوو یەکەمین گوند کەدروستبوو لەسەر زەویدا گوندی چەرمۆ بوو کەئەو گوندە دەکەوێتە باشوری کوردستان ژمارەی دانیشتوانی لەو سەردەمەدا بەپێی دۆزینەوەی کەلوپەل لەوگوندە دانیشتوانی ئەوگوندە لەدەوروبەری ۱۰۰ تا ۳۰۰کەس بووە. دوای دروستکردنی گوند ژمارەی مرۆڤ بەخێرایی زیادیکرد ئەمەش بووە هۆی ئەوەی مرۆڤ شوێنی گەورەتر و فراوانتر دروستبکات ئەمەش بووە هۆی دروستکردنی شار.
  6. (دۆزینەوەی نووسین) نووسین ۳۲۰۰پ.ز لەلایان سۆمەریەکان کە نەتەوەیەکی کۆنی کوردستانن دۆزرایەوە سەرەتا نووسین تەنها هێمابوو واتا هەرکەسێک ویستبای بنوسێ ماسی وێنەی ماسیەکی دەکێشا بەڵام ئەمجۆرە نووسینە هەموو شتێک نەبوو لەبەر ئەوەی ئەگەر کەسێک بیویستبا بنوسێ هەوا یان ئاو نەیدەتوانێ وێنەی بکێشێ . بەڵام لە میسر جۆرە نووسینێکی داهێنا کەلەنووسینی سۆمەریەکان پێشکەوتوو تربوو ناوی هیرۆگلیفی بوو ئەمجۆرە نووسینە لەپیت پێکهاتبوو واتا مرۆڤ ویستبای هەر شتێک بنوسێ دەیتوانی بینوسێ.
  7. (درووستکردنی پارە) پارە دوای ئەوە دروستکرا کە ئەگەر خەڵک بیویستبا دانەوێڵە بفرۆشێ لە کاتی فرۆشتنی دانەوێڵەکە قوماش یان جلوبەرگ یان هەر شتێکی تر لەجیاتیان وەردەگرت.
  8. (دۆزینەوەی ئامێری چاپکردن) گۆتنبێرگ لەساڵی ١٤٥٠ توانی ئامێری چاپکردن درووستبکات بەمەش مرۆڤ دەیتوانی بەخێرایی رابردووی خۆی بنوسێتەوە.
  9. (دۆزینەوەی ئامێری تەلیسکۆب) گالیلۆ توانی لەساڵی ۱٦٥٠ تەلیسکۆب درووستبکات بەمەش توانی چەندین راستی لەبارەی گەردوون ئاشکرابکات.
  10. (درووستکردنی ئۆتۆمبێڵ) ئۆتۆمبێڵ ئامێرێکی گرینگ بوو کەمرۆڤ دۆزیەوە کە هاتوچۆی بۆئاسانکرد یەکەمین ئۆتۆمبێڵ لە۱۸۰۰ەکان درووستکرا.
  11. (دروستکردنی کامێرا) کامێرا یەکەمین ئامێرە کەمرۆڤ توانی روداوەکانی پێ تۆماربکات و بەزیندوویی بیهێڵێتەوە یەکەمین وێنە کە لەجیهان گیرا لەساڵی ۱۸۳٦بوو.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

ویکیی ئینگلیزی؛ نیسانی ٢٠١٥

کتێبی مێژووی شارستانیەت

  1. ^ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/267436/historiography Archived ٢ی ئایاری ٢٠١٥, لە وەیبەک مەشین.