ئادەم سمیت

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئادەم سمیت
لەدایکبوون
٥ی حوزەیرانی ١٧٢٣
سکۆتلاند
مردن١٧ی تەمموزی ١٧٩٠
ئێدینبەرە لە سکۆتلاند
نەتەوەسکۆتلاندی
ناوچەفەیلەسووفی ڕۆژئاوایی
قوتابخانەئابووری کلاسیک
بایەخی داوە بەفەیەلەسووفی سیاسی ، ئابووریزان
بیرۆکە گرنگەکانئابووری کلاسیک ، بازاڕی ئازاد ، دابەشکردنی کار

ئادەم سمیت (بەئینگلیزی: Adam Smith)(٥ی حوزەیرانی ١٧٢٣ - ١٧ی تەممووزی ١٧٩٠) فەیلەسووفێکی سکۆتلاندییە و شارەزای لە ئابووری سیاسی هەبوو[١]، زۆرێک لە بیرۆکەکانی ئادەم هەڵکەوتەی سیستەمی ئابووری نوێن (مۆدێرن)، باسەکانی ئادەم سمیت ئابووری بازاڕ و بازاڕی ئازادە و بیرۆکەکانی ئادەم پێی دەڵێن "بیردۆزی لیبڕالی" کە بەشێکە لە "لیبرالیزم"، لەساڵی ١٧٧٦ پەرتووکێکی بڵاوکردەوە بەناوی "دەوڵەمەندی نەتەوەیی" (The Wealth of Nations) کە باس لە پێشبڕکێ و پێشکەوتنی ئابووری بەزیرەکانی شیکاری کردووە.[٢] ، لە ٤ی تەمموزی ٢٠٠٨ پەردە لەسەر پەیکەری ئادەم سمیت لە ئێدینبەرە ی پایتەختی سکۆتلاند وەک ڕێزێک بۆ ئەم کەڵە فەیلەسووفە لابرا [٣]ئادەم سمیت بە باوکی ئابووری و ئابووریزانانیش دادەنرێت.[٤] هەروەها بە "باوکی سەرمایەداری"یش ناودەبرێت.[٥] ئەو ویستی بزانێت بۆچى خەڵك بيرى كردەوە (یان هەستى كرد) كە هەندێك شت باشن و ئەوانى ديكەى خراپ بۆ ئەمەش پەرتووکێکی نووسی بەناوى بيردۆزى سۆزى ڕەوشتى ئەو بيرى كردەوە كە هاوسۆزى زۆر گرنگترە لە رەوشت.

سمیس لە زانکۆی گلاسگۆ و لە کۆلێژی بالیۆل لە ئۆکسفۆرد فەلسەفەی کۆمەڵایەتی خوێندووە، لەوێ یەکێک بووە لە یەکەم خوێندکارەکان کە سوودی لە زەمالەکان وەرگرتووە کە لەلایەن هاوڕێ سکۆتلەندییەکەی جۆن سنێلەوە دامەزرابوو. دوای تەواوکردنی خوێندن، زنجیرەیەک وتارێکی سەرکەوتووی گشتی لە زانکۆی ئەدینبۆرگ پێشکەش کرد،[٦] ئەمەش وای لێکرد کە لە سەردەمی ڕۆشنگەری سکۆتلەندا هاوکاری لەگەڵ دەیڤید هیوم بکات. سمیس پلەی پرۆفیسۆری لە شاری گلاسگۆ بەدەستهێناوە و وانەبێژی فەلسەفەی ئەخلاقی بووە و لەم ماوەیەدا، تیۆری هەستی ئەخلاقی نووسیوە و بڵاوی کردووەتەوە. لە ژیانی دواتردا پۆستێکی مامۆستای وانەبێژی وەرگرتووە کە ڕێگەی پێدەدا گەشت بە هەموو ئەوروپادا بکات، لەوێ سەرکردە ڕۆشنبیرەکانی دیکەی سەردەمی خۆی ناسی.

وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە سیاسەتی هاوبەشی پاراستنی بازاڕە نیشتمانییەکان و بازرگانەکان، ئەوەی کە بە بازرگانیگەرایی ناسرا، سمیس بناغەکانی تیۆری ئابووری بازاڕی ئازادی کلاسیکی دانا. سامانی گەلان پێشەنگێک بوو بۆ دیسیپلینی ئەکادیمی مۆدێرن لە بواری ئابووریدا. لەم بەرهەمە و بەرهەمەکانی دیکەدا چەمکی دابەشکردنی کارەکانی پەرەپێدا و ڕوونیکردەوە کە چۆن بەرژەوەندیی عەقڵانی و کێبڕکێ دەتوانێت ببێتە هۆی خۆشگوزەرانی ئابووری. سمیس لە سەردەمی خۆیدا مشتومڕێکی زۆری لەسەر بوو و ڕێبازی گشتی و شێوازی نووسینەکەی زۆرجار لەلایەن نووسەرانی وەک هۆراس والپۆلەوە تەنز دەکرا.[٧]

سەرچاوە[دەستکاری]

  1. ^ دەربارەی سمیت ، "وەشانی ئەرشیڤکراو". Archived from the original on ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣. Retrieved ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (help) ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  2. ^ دەربارەی کتێبی دەوڵەمەندی نەتەوەیی ، "وەشانی ئەرشیڤکراو". Archived from the original on ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣. Retrieved ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (help) ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  3. ^ پەیکەری ئادەم سمیت ، http://www.adamsmith.org/statue ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  4. ^ Tucker, Irvin B. Macroeconomics for Today: Seventh Edition Southwestern Cengage Learning page 519
  5. ^ "BBC World Service - The Forum, Adam Smith: Father of Capitalism". BBC. Retrieved 2023-01-04.
  6. ^ "Adam Smith: Biography on Undiscovered Scotland". www.undiscoveredscotland.co.uk. Retrieved 2023-01-04.
  7. ^ Daily, Investor's Business (2017-03-19). "Capitalism's 'Founding Father' Often Quoted, Frequently Misconstrued". Investor's Business Daily. Retrieved 2023-01-04.