ئێڵ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

ئێڵ یان ئێل لە کۆمەڵگای ڕەوەندی کوردستاندا بریتییە لە یەکێتی ڕامیاریانەی پێکھاتوو لە تیرە و ھۆزەکان، کە پەیوەندی باشی خزمایەتی (خوێنی و ژن و ژنخوازی) یان زمانێکی تایبەت بەپێی بەرژەوەندی و نیازی ڕامیاری و کۆمەڵایەتی یەکگرتوون و لە ئێڵێکدا دروست بوون. بەشێوەی سروشتی ئێڵەکان سەرمایەی وڵاتن، ھەر ئێڵێک دەسەڵاتی تایبەتی خۆی ھەیە و لەژێر فەرمان و بەڕێوەبەری تایبەتی خۆیدایە کە بە (سەرۆک ئێڵ) ناودەبرێت. ئێڵە گەورەکانی کوردستان وەک(کەڵھوڕ و جاف و زێباری و خۆشناو و باجەلانی و لەک و شێخانی و فەیلییەکان و لوڕ و زەنگەنە و ھەکاری و گەردی و مەلیکشاھی و بڵباس و ھەرکی و گۆران و بەختیاری و زەعفەرانلو و … ھتد).[١]

کەواتە پلەبەندی چینەکانی ڕەگەز و نەژاد و ڕەچەڵەکی ھۆز و تیرەکانی کورد دابەشی دەکەینە سەر حەوت بەش:

بەڵام لای کورد دابەشکردنی چینەکانی ڕەگەز و نەژاد و ڕەچڵەک بەو شێوە نییە کەلای عەرەبە، تەنانەت ھیچ سەرچاوەیەکی نووسراومان بەر دەست نەکەوتووە کە پلە بەندی چینەکانی ڕێکخسبێت، تەنانەت ئەو سەرۆک ھۆز و تیرە بەڕێزانەی کە بە فەرمی خۆیان ناساندووە وەک (سەرۆک ھۆز) لە لای دەسەڵاتداران و خەڵکەکانییەوە ھیچ بەرھەمێک وەھایان دانەھێناوە چینەکانی ڕەگەز و نەژاد و ڕەچڵەک ڕێکخستبێت و دەریانخستبێ وەک زانستێی سەربەخۆ، تەنانەت ھەندێ ھۆز ھەیە جارێک بە عەشیرەت ناو خۆی دەێنێت و جارێک بە تایفە وجارێک بە ھۆز وجارێک بە تیرە یان خێڵ و ئێل.[٢]

ناساندن[دەستکاری]

پێناسەی ڕوون و ورد و ڕێک لە چەمکی ئێڵدا بوونی نییە کە بتوانێ بەشێوەیەکی جوان ئێڵەکان گشتگیر بکات. جوانترین چەشنی پێناسەی ھەموو ئێڵەکان بەگشتی ئەوەیەکە کۆمەڵێک لە ھۆزەکان دەژین لە ناوچەیەکی دیاریکراو لەو زەویانەی کە تایبەتە بە ئێڵەکە. ئێڵەکان زۆر جار پەیوەست نین بە ئێڵەکانی ترەوە لەبەرئەوەی ھەر ئێڵە شێوەی ژیان و داب و نەریتی جیاوازە لە ئێڵێکی تر، لەگەڵ ئەوەشدا زۆرجار خزمایەتی و لێکچوونی داب و نەریتتیان لەیەکە.[٣]

ڕوونکردنەوە[دەستکاری]

بۆ چینەکانی جینالۆجی لای گەلی کوردی ڕەسەن وەک (تایفە، عەشیرەت، خێڵ)، لەبەرئەوەی دوو وشەکەی یەکەم عەرەبین، یەکەمیان لە وشەی (طائفة)ەوە ھاتووە کە لە زمانی عەرەبی بە مانای (میللەت، تیرە sect, cult)دێت و بە مانای (توێژ، کۆمەڵێک faction, group) ھاتووە، کە پێمان باشە وەک چینێکی جینالۆجی دانانرێت، بەڵکو بۆ گرووپێکی خێزانی یان کۆمەڵە خەڵکانێک یان وەک چینێکی ئاینی یان مەزھەبی بەکار بێت باشترە. وشەی عەشیرەت لە (عشیرة)ی عەرەبییەوە ھاتووە و بەمانای تیرە یان بنەماڵە دێت کە لە زمانی عەرەبیدا دەگەڕێتەوە سەر وشەی (العیشرة) کە پێک ھاتوون لە باپیر و کوڕ و مام و برا و ھەموویان لە یەک خێزان دەرچوون، لە قورئانی پیرۆزدا ھاتووە کە دەفەرمووێت:(ۆأَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الأَقْرَبِینَ)، واتە بانگەواز لە کەسە نزیکەکانتەوە دەست پێبکە. وشەی (خێڵ)یش بۆ بنەماڵەیەک یان تیرەیەک یان ھۆزێکی کۆچەر بەکار بھێنرێت یان وەک وشە واتایەک (مرادف) بۆ ئەو نازناوانە بەکاربھێنرێت باشترە وەک چینێکی ڕەگەزی یان چینێکی جینالۆجی.[٤]

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ fa:ایل
  2. ^ فصلنامه ذخایر انقلاب ناشر سازمان امور عشایر ایران شماره ۳ سال ۱۳۶۹
  3. ^ اسکندری‌نیا، ۱۳۶۶: ص ۱۴-۱۳.
  4. ^ https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q