قوروە (شارستان)

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
قوروه
شار
300px
قوروه is located in کوردستان
قوروه
قوروه
جێگەی لە کوردستاندا
قوروه is located in Iran
قوروه
قوروه
جێگەی لە ئێراندا
پۆتانەکان: ٣٥°١٠′N ٤٧°٤٨′E / ٣٥.١٦٧°N ٤٧.٨٠٠°E / 35.167; 47.800پۆتانەکان: ٣٥°١٠′N ٤٧°٤٨′E / ٣٥.١٦٧°N ٤٧.٨٠٠°E / 35.167; 47.800
وڵات  کوردستان
 ئێران
پارێزگا پارێزگای کوردستان
شار قوروه
ڕووبەر
 • سەرجەم ٢٤٣٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٩٣٩ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی ١٩١٥ مەتر (٦٬٢٨٣ فووت)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠١١)
 • سەرجەم ١٣٦٩٦١
زمان و ئایین
 • زمان کوردی (سۆرانی) ، (کەلھوڕی)
 • ئایین سوننی (شافعی)شێعە
کۆدی تەلەفۆن ٠٠٩٨٨٧

شارستانی قوروە یان قەزای قوروە یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە له ڕۆژهەڵاتی کوردستان ناوەندەکەی شاری قوروەیە له نێوان دوشاری ھەمەدان و سنه دژ له٨٧ کیلومتری سنه وه مودای هه تا تاران ٤٢٠ کیلومتره .

جوگرافیای ناوچه ی قوروه[دەستکاری]

شارستانی قوروه به روبه ری ٢٤٣٠ کیلومتری چوارگۆشه که وتوته باشووری رۆژهه لاتی پارێزگای کوردستان وه هاوسنووری پارێزگاکانی هه مه دان له رۆژهه لات کرماشان له باشوور قه زاکانی بیجاڕ له باکوور دێولان له رۆژئاوا. پێک هاتووه له چوار(ناحیه) ی ناوەندی/تەڕواڵ (سرێشاوا)/دلوەران/چەرداۆری(دزە).

ناوەندی شارستان شاری قوروه . له٨٧ کیلومتری سنه و٧٩کیلومتری هه مه دان ٩٠کیلومتری بیجاڕ و٨٦ کیلومتری سونقوڕ کولیایی ٣٢کیلومتری دێولان دایە .

ئەم ناوچەیە زیاتر دەشتە وبەرزترین کێوەکانی بریتین لە بەۆر بە بەرزایی ٣٢٥٠ متر لە ئاستی زەریاوەوە.پەریشان ٣١٦٢ متر وە دەروازە ٣١٦٨ متر کە نۆ مانگ لە ساڵ بەفر لوتکەیان دادەپۆشێ.

هه ندێک له چیاکانی تر ناویان به م جۆره یه :

قه ڵوه ز /غه فار خان /شووانه که چه ل /سیناوه ن /خرسه رێ /هه فت سوواران / کۆله وا /په نجه لی /باش /لو جاڕ /کو چک چه ر مێگ /براێم عه تار /کێوه ره ش /بێ خه یره / شانه وه ره /

ده شته کان یان ها ماره کان به جۆره ی خووا ره وه ن:

ده شتی چه رداۆری .

ده شتی گه ز گه ز .

ده شتی قوروه یان جنیان.

ده شتی گه نجی.

که به رزایی هه موویان لە ئا ستی زه ریاوه زیاتر له ١٨٠٠ متره ھەر بەو ھۆیەش زستانی ساردە و ھاوینان فێنک. رێژه ی بارانبارین له م ناوچه یه ده گاته ٣٨٠ میلیمتر له ساڵ کا زیاتربه شێوازی به فر له وه رزی زستان وباران له وه رزی پاییز و به هاره.

ئاوه کانی ئه م شارستانه له باشوور به ره ۆ باکوور ده ڕوات

چومه کانی( چه م شوور) /(کوچکه ره شه) ( ته ڕوال) پێک دێنن دۆایی ده رژنه سپی ڕوو و زه ریای خه زه ر ( کاسپین)

مێژووی ناوچه[دەستکاری]

له سه رده می ده ۆله تانی ئاسوور و مه د (ماد) به م مه لبه نده کیشا سوو گوتویانه که هێشتا شۆنه واری مێژویه کانی له گوندی قه سڵان و باقی شۆنه کان ناوچه که دیاره.

پاش هێرشی عه ره ب بوته به شێک له جباڵ

له ڕابردوودا به و ناوچە ودوروو پشتی گوتوویانه ئه لی شوکور که له سه رده می( کڵۆڵ به یگی ئه رده لان ) له ساڵی ٦٢٩ کۆچی هه یڤی بۆ ته به شێک له ئیماره تی ئه رده لان که به و ناوچه یه گوتویانه ئەسپەندئاوا .

له سه ر رده می ئیماره تی ئاماڵاخانی (ئه مانوڵا خان) ئه رده لان گوندی قه سڵان له ٨ کیلومتری باکووری قوروه بۆماوه یک بوه به ناوه ندی ئیماره تی ئه رده لان.

ماۆه یکیش به شێک بووه له ئوستانی په نجم.

له سالی ١٣٣٦ کۆژی هه تاوی له گه ڵ ئیلاخ بو به فه رمانداری( قه زای) قوروه له ئوستان (پارێزگای)کوردستان که له م دۆایی دا ئێلاخ(له یلاخ) له قوروه جیا بوته وه خۆی بووته قه زای دێولان (دێگۆڵان).

خه ڵک وجه ماوه ر[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٦٩٧٢ کەس دانیشتووی ھەبووە.پاش ئه وەی که ناحیەی لەیلاخ یان دێولان بوو به قەزای جیاواز لە قەزای قوروەژمارە ی دانیشتووانی دابەزی کە بە پێ سەرژمێری لە سالی ٢٠١١ دا ١٣٦٩٦١ کەس دانیشتووی قەزای قوروە وەن .

زمان وئایین[دەستکاری]

زۆربەی خەڵکی ناۆچەکە کوردن کە بە شێوەزارەکانی کوردیی ناوەندی (زیاتر لە رۆژئاۆ) و کوردیی باشووری (زیاتر لە رۆژهەڵات) قەزاکه دەدۆێن. هەروەها خەڵکی شارۆچکەی قەلای ئەومەکی (قەلای عەبدوولمەلەکی) له لای شاری قوروه بە شێوە زاراوەی هەورامی دەدوێن.

زمانی تورکیش لە هەندێک ناوچەی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم شارستانە رەواجی هەیه.وەکوو خەلکی شارووچکەکان سرێش ئاوا و دڵوەران یان دڵبەران وه گوندەکانی مالوجە و بەهارلو و داشکەسان وەچەند بنەمالەیک لە نێو شار.

خەڵکی قەزای قوروە موسڵمان و لەسەر دو مەزھەبی سوننەی (شافعی)و شیعەی ( ئیمامی )ن.

وه هەر بەوهۆیەیش پێکه ۆه ژیانی باشیان هه یه.بەجۆرێک کە ناتۆانی جیاۆازیکی ئەۆتو لە نێوان یاندا ببینی.

کەسایەتیه ناودارەکان[دەستکاری]

هه ندیک له که سایه تیه ناوداره کانی ناوچه ی قوروه بریتین له عەبدالباقی خان چەرداۆری جوانێکی خەڵکی گوندی سوڵچە لەناوچەی چەرداوڕی نێوان قووروە وهەمەدان لەسەردەمی مەشرووتە دژ بە دەوڵەت شەڕی کردووە. میرزادەی عێشقی کوری حاج ئەولقاسمی کوردستانی شاعێریکی سەردەمی رەزا شا .عەرەبعەلی شروە.نەقاشی هاوچەرخ.رەزا هدایەت نەقاشی .

ئا بوری[دەستکاری]

باری ئابوری وه . شارستانه زیاتر چاندن وکشتوکاله به رهه مه کانی زیاتر گه نم /جۆ/ په تاته(سێۆ زه ۆینی)/وێنجه/ خه یار/ته ماته/کووله که/لوبیا یه.

هه ر وا کان گای زۆری تێدایه شیاۆ ترینیان ئه مانه ن: زێر/ئانتیموان/ئاسن/سسلیس/به ردی مه ڕمه ڕ-کریستال -چینی -گرانیت -مه ڕ مه ڕ یت

شۆێنه گه شتیاریه کان[دەستکاری]

حه مام قه سلان له شاره دێ قه سلان

تەپە یان گردی قەسلان

تەپەی وەینسار

تەپەمیری (تەپە مایی)

تەپەی پیرەژنه له نزیک شاروچکەی دیزەج بە کوردی دزه

فەراد تەراش له شارەدێ وەینسار

پردی فەرئاوا له گوندی فەرهادئاوا

سەراوی قوروه له باشووری شار

چیای بەور وپەریشان کە بۆ شاخەوانەکان جێگەیکی دڵ رفێنە.

کانی شاپەسەن له داوینی چیای بەور که له ساڵی١٠١٩ کۆچی شاەعەباس سەفەوی بو شەڕ له گەڵ هەڵۆخان ئەردەلان له دوواییشدا نادر شا ی ئەفشار وهەروەها ناسرەدین شای قاجار هاتوونه ته سه ر ئەو کانی یه . هه ربه و هۆیه شه وه به شا په سه ن به ناو بانگ بووه.

باوه گوڕگوڕ یان بابە گوڕگوڕ که سه رچاوەیکی ئاوی گوگردی یه و ئاتەشفشانیکی کۆنەووخامووشه بەجۆرێک ئاوی زەرد رەنگ تێکەلاوی گاز بە بونیکی ناخۆش کە هۆکاری گوگردە لەزەوی دێتە دەرەوە بۆ ناخۆشی پێست باشە.

مەزارگەی ئیمام سەید جەلالەدین له گوندی باوه گوڕگوڕ

هۆ ز وتایفه کان[دەستکاری]

ھۆزە کوردەکان قوروە برێتین لە جاف/ شێخ ئیسماعیلی و کولیایی و چەرداۆری و گۆران ته مه رتوو زه/ پرپێشە و گەرووس .

هه روا له تایفه تورکەکان بەهارلوو/ خۆاوەنەلی (خوودابەندەلو) ئە توانین ناۆبەرین.

بەستەری دەرکی[دەستکاری]

  • ماڵپەڕی فەرمانداریی قوروە
  • [سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد» ‎(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲].
  • [جو گرافیای پارێز گای کوردستان]
  • [نه خشه ی پارێزگای کوردستان/گیتاشناسی]
  • [مێژووی مه شاهیر کورد /بابا مه روخ رۆحانی]
  • [مێژووی ئەرده لان/مه ستووره کوردوستانی]
  • [حه دیقه ی ناسری/عه لی ئه به ر وه قایع نگار]