ئیخوان موسلمین

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ئیخوان موسلمین
ناوی عەرەبیالإخوان المسلمون
ناوی ئینگلیزیMuslim Brotherhood
سەرکردەمحەممەد بەدیع
مەحموود عزەت ئیبراھیم
محەممەد ڕیاز شەقفا
ئیبراھیم مونیر
وتەبێژجیهاد حەداد (پێشتر)
محەممەد تەڵعەت
دامەزرێنەرحەسەن بەنا
دامەزراندن٢٢ی ئازاری ١٩٢٨
شوێنگەی سەرەکیقاھیرە، میسر
ئایدۆلۆژیائیسلامیزمێکی سونیی[١]
دژە کۆمۆنیزم[٢]
شۆپپارێزی
شۆپپارێزی کۆمەڵایەتی
ڕاستڕەو[٣][٤]
ڕەنگەکانسەوز
ماڵپەر
https://www.ikhwanonline.com/
ئاڵای حیزب
Flag of the Muslim Brotherhood.gif

ئیخوان موسلمین یان کۆمەڵەی برایانی موسوڵمان کۆمەڵەیەکی ئیسلامی سیاسیی سونییە بنکەی لە بەشێک لە وڵاتانی عەرەبی و جیھان ھەیە، لە ساڵی ١٩٢٨ لەلایەن حەسەن بەنا لە میسر دامەزرا،[٥] کاریگەری ئایدۆلۆژیای بەننا و ئیخوان لە سنووری میسڕ تێپەڕیداوە و بەسەر چەندین ڕێکخراوی ئیسلامی خێرخوازیی و سیاسیی باڵی کێشاوە، ھەموویان لەژێر یەک ناودا کارناکەن.[٦]

لە سەرەتادا کۆمەڵەکە کاری بڵاوکردنەوەی ئیسلام، نەھێشتنی نەخوێندەواری، دروستکردنی نەخۆشخانە و گەشەپێدانی بازرگانی بچووک بوو. دواتر ھاتە ناو گۆڕەپانی سیاسەتەوە، ئامانجی سیاسییان وەدەرنانی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی بوو لە میسڕ، لەپاشان دامەزراندنی دەوڵەتێک بوو بەپێی شەریعەتی ئیسلام.[٧]

گرووپی ئیخوان بەردەوامبووە لە گەشەکردن لە نێو وڵاتانی عەرەبی، ئەمەش وێڕای ئەو بەربەستانەی کە ھاتنە پێشییەوە لە سەرەتای ١٩٤٨ تاکوو ئەمڕۆ، کە پلانی کووشتن و تیرۆرکردنیان لەدژدا گێڕدراوە.[٨] دواتر بۆ ماوەیەک ئیخوان بەرەو لاوازی چوو تاکوو کۆتایی ھاتنی جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧، کاتێک شەپۆڵی ئیسلامی بەرەبەرە زاڵ دەبوویەوە بەسەر ناسیۆنالیزمی عەرەبی ئەمەش لە پاش شکستی عەرەب بوو لە بەرامبەر ئیسرائیل.[٩] لەوکاتەدا ئیخوان لەلایەن سعودیە پشتگیری دەکرا بەوەی ھەردووکیان لەدژی سیستمی کۆمۆنیزم بوون.[١٠]

دوای ساڵانێک لە دژایەتیکردنی ئیخوان لەلایەن حکوومەتە عەرەبییەکان، لەگەڵ ھاتنی ناڕەزایییەکان و بەھاری عەرەبی ئەوا ئیخوان جارێکی دیکە توانی خۆی بەیاسایی بکاتەوە لەنێو چەند دەوڵەتێکی عەرەبی. لە ساڵی ٢٠١٢، محەممەد مورسی توانی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی میسڕ بباتەوە و ببێتە سەرۆکی ئەو وڵاتە، بەمەش ناوبراو بوو بەیەکەمین سەرۆکی ھەڵبژێردراوی میسر لەڕێگای ھەڵبژاردنەوە.[١١] دوای دروست بوونی چەند ناڕەزایییەکی دیکە لەسەر ئیخوان، ئەوا دەسەڵاتی ئیخوان لە میسر ھێنرایە خوارەوە لەڕێی کودەتایەکی سەربازییەوە لەلایەن عەبدولفەتاح سیسی. دواتریش جارێکی دیکە ئیخوان لەو وڵاتە قەدەغەکرا و لە لیستی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان تۆمارکرا، ھەریەکە لە سعودیە و ئیماراتیش ھەمان ڕێکاریان گرتەبەر بە قەدەغەکردنی ئیخوان لە وڵاتەکانیان.[١٢] کۆمەڵەی ئیخوان خۆیان وەک ڕێکخراوێکی ئاشتیخواز و دێموکراسی دەزانن.

لە ئەمڕۆدا کەسایەتییە دیارەکانی ئیخوان لە قەتەڕ و تورکیا نیشتەجێن.[١٣] کۆمەڵێک وڵات کۆمەڵەکەیان وەک گرووپێکی تیرۆریستی ڕاگەیاندووە لەوانە سعودیە،[١٤] ئیمارات،[١٥] میسر،[١٦] ڕووسیا،[١٧] سووریا[١٨] و بەحرەین.[١٩]

حەسەن بەنا دامەزرینەری ئیخوان موسلمین

سەرۆکی کۆمەڵەکە[دەستکاری]

  • حەسەن بەننا ١٩٢٨–١٩٤٩
  • حەسەنی حودەیبی ١٩٤٩–١٩٧٢
  • عومەر تەلمسانی ١٩٧٢–١٩٨٦
  • محەممەد حەمید عەبولناسڕ ١٩٨٦–١٩٩٦
  • مستەفا مەشھور ١٩٩٦–٢٠٠٢
  • مەئموون حودەیبی ٢٠٠٢–٢٠٠٤
  • موحمەد مەھدی عاکف ٢٠٠٤–٢٠١٠
  • موحمەد بەدیع ٢٠١٠-تائێستا

ئیخوان لە کوردستان[دەستکاری]

لە باشووری کوردستان، حیزبی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان لە سەرەتای دامەزراندنییەوە وەک حیزبێک بە ئایدۆلۆژیای ئیخوان موسلمین دەرکەوت، یەکگرتوو لە پەرلەمانی کوردستان و پەرلەمانی عێراق ئەندامی ھەیە و بەژدارە لە ھەڵبژاردنەکان.[٢٠]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ What is the Muslim Brotherhood?, Al Jazeera, 18 June 2017
  2. ^ Washington's Secret History with the Muslim Brotherhood, Ian Johnson, 5 February 2011
  3. ^ The Muslim Brotherhood's 'right-wing' politics game, Bassem Youssef, Al Arabiya English, Wednesday, 1 May 2013
  4. ^ What Is the Muslim Brotherhood, and Will It Take Over Egypt?, Robert Dreyfuss, Mother Jones, 11 February 2011
  5. ^ Kevin Borgeson؛ Robin Valeri (9 July 2009). Terrorism in America. Jones and Bartlett Learning. پەڕە 23. ISBN 978-0-7637-5524-9. لە ڕێکەوتی ٠٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە. 
  6. ^ "Is the Muslim Brotherhood a Terrorist Group?". The New York Times. 30 April 2019. لە ڕێکەوتی ١٥ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  7. ^ Ghattas، Kim (9 February 2001). "Profile: Egypt's Muslim Brotherhood". BBC. 
  8. ^ Bruce Rutherford, Egypt After Mubarak (Princeton: Princeton UP, 2008), 99
  9. ^ "The end of Nasserism: How the 1967 War opened new space for Islamism in the Arab world". Brookings. 5 June 2017. لە ڕێکەوتی ١٥ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  10. ^ "Saudi and the Brotherhood: From friends to foes". Al Jazeera. لە ڕێکەوتی ٠٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  11. ^ "Egypt's new president to pick woman, Christian VPs". CNN. لە ڕێکەوتی ٠٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  12. ^ "President Morsi Ousted: First Democratically Elected Leader Under House Arrest". ABC News. لە ڕێکەوتی ٠٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  13. ^ "Why Turkey Chose Qatar". The National Interest. 25 May 2017. 
  14. ^ "Saudi Arabia declares Muslim Brotherhood 'terrorist group'". BBC. لە ڕێکەوتی ٠٧ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  15. ^ Alaa Shahine؛ Glen Carey, Bloomberg News (9 March 2014). "U.A.E. Supports Saudi Arabia Against Qatar-Backed Brotherhood". Bloomberg News. لە ڕێکەوتی ٠٩ی ئازاری ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  16. ^ "Egypt's Muslim Brotherhood declared 'terrorist group'". BBC News. 25 December 2013. لە ڕێکەوتی ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  17. ^ "Resolution of the State Duma, 2 December 2003 N 3624-III GD "on the Application of the State Duma of the Russian Federation" on the suppression of the activities of terrorist organizations on the territory of the Russian Federation" (بە زمانی ڕووسی). Consultant Plus. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 January 2016. 
  18. ^ "Assad says 'factors not in place' for Syria peace talks". Hurriyet (AFP). 21 October 2013. لە ڕێکەوتی ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  19. ^ "Bahrain backs Saudi Arabia, UAE, Foreign Minister says". Bahrain News Agency. لە ڕێکەوتی ٠٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  20. ^ "Profile: Kurdish Islamist movement". BBC News. 13 January 2003. لە ڕێکەوتی ٠٦ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.