ژاپۆن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(لە یابانەوە ڕەوانە کراوە)
ژاپۆن
日本国
Nippon-koku or Nihon-koku
Centered red circle on a white rectangle. Golden circle subdivided by golden wedges with rounded outer edges and thin black outlines.
سروود: "Kimigayo" (君が代)
Government Seal of Japan
Seal of the Office of the Prime Minister and the Government of Japan
五七桐 (Go-Shichi no Kiri)
پایتەختتۆکیۆ (دێفاکتۆ)
پۆتانەکان: Unable to parse latitude as a number:٣٥
گەورەترین شار پایتەخت
زمانە فەرمییەکان None[١]
زمانە ناوچەییەکان Aynu itak, Ryukyuan languages, Eastern Japanese, Western ژاپۆنی، and several other Japanese dialects
National language ژاپۆنی
گرووپە ڕەگەزییەکان  ٩٨٫٥٪ ژاپۆنی، 0.5% کۆری، ٠٫٤٪ چینی، 0.6% other[٢]
ناوی هاووڵاتی Japanese
دەوڵەت Unitary parliamentary democracy and constitutional monarchy
 -  ئیمپراتۆر ناروھیتۆ
 -  سەرۆک وەزیران فومیۆ کشیدا
یاسادانەر Diet
 -  ئەنجومەنی باڵا House of Councillors
 -  ئەنجومەنی خواروو House of Representatives
پێکھاتەکان
 -  National Foundation Day ١١ی شوباتی ٦٦٠ BC[٣] 
 -  Meiji Constitution ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٨٩٠ 
 -  Current constitution ٣ی ئایاری ١٩٤٧ 
 -  Treaty of
San Francisco

٢٨ی نیسانی ١٩٥٢ 
ڕووبەر
 -  سەرجەم ٣٧٧٬٩٤٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە [٤](62nd)
١٤٥٬٩٢٥ مایلی چوارگۆشە 
 -  ئاو (%) ٠٫٨
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی ٢٠١١ ١٢٧،٧٩٩،٠٠٠[٥] (١٠ەم)
 -  سەرژمێریی ٢٠١٠ ١٢٨،٠٥٦،٠٢٦[٦] 
 -  چڕی ٣٣٧٫١ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٦ەم)
ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "٣"کەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP) بەراوردی ٢٠١١
 -  سەرجەم ٤٫٤٤٠$ ترلیۆن[٧] (4th)
 -  سەرانە ٣٤٫٧٣٩$[٧] (٢٥ەم)
GDP (nominal) بەراوردی ٢٠١١
 -  سەرجەم ٥٫٨٦٩$ trillion[٧] (٣ەم)
 -  سەرانە ٤٥٫٩٢٠$[٧] (١٨ەم)
Gini  37.6 (2008)[٨] 
HDI (٢٠١١) increase 0.901[٩] (very high) (١٢ەم)
دراو یەن (¥) / En ( or ) (JPY)
ناوچەی کاتی JST (UTC+٩)
 -  ھاوین (DST) not observed (UTC+٩)
شێوازەکانی ڕێکەوتنووسین yyyy-mm-dd
yyyy年m月d日
Era yy年m月d日 (CE−١٩٨٨)
لای لێخوڕین left
پاوانی ئینتەرنێت .jp
کۆدی تەلەفۆن ٨١

ژاپۆن یان یابان (بە ژاپۆنی: 日本 خوێندنەوە: نیھۆن، بە ئینگلیزی: Japan) یەکێکە لە وڵاتە ئاسیاییەکان کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە. زنجیرە دوورگەکانی ژاپۆن پێک ھاتووە لە ٦٬٨٥٢ دوورگە.[١٠] لە چوار دوورگەی سەرەکی پێک ھاتووە کە بریتین لە ھۆنشوو، ھۆکایدۆ، کیووشو و شیکۆکو. ھەروەھا ژاپۆن وڵاتێکی داخراو بوو بۆ ماوەی ٣٥٠ ساڵ کە دانیشتووانی نەدەکرا بچنە دەرەوەی وڵاتەکە، تا ساڵی ١٨٦٨ کە ژاپۆن بە ڕووی جیھاندا کرایەوە. ھەموو جیھان دەیانویست زانیاری بدۆزنەوە دەربارەی ئەو وڵاتە نامۆیە و کلتوور و داب و نەریتی. لەھەمان کاتیشدا خەڵکی ژاپۆن دەیانویست دەربارەی ئەم جیھانە بزانن. لەو کاتەوە تا ئێستا ژاپۆن بووە بە یەکێک لە پێشکەوتووترین وڵاتەکانی سەر زەوی. ژمارەی دانیشتووانی دەگاتە ١٢٧ ملیۆن کەس.

وشەڕەتناسی[دەستکاری]

ژاپۆن
ناوی ژاپۆنی
کانجی 日本国
هیراگانا にっぽんこく
にほんこく
کیوجیتای 日本國

ناوی ژاپۆن بە ژاپۆنی بە بەکارھێنانی وێنەوشەی کانجی 日本 نووسراوە و بە نیپۆن یان نیھۆن بێژە دەکرێت.[١١] پێش ئەوەی لە سەرەتای سەدەی ھەشتەمدا کەڵک لە 日本 وەربگیرێت، وڵاتەکە لە چین بە وا (倭، لە ژاپۆن لە دەوروبەری ساڵی ٧٥٧ بۆ 和 گۆڕدرا) و لە ژاپۆن بە ناوی ناوخۆییی یاماتۆ ناسرابوو.[١٢] نیپۆن، کە خوێندنەوەی ڕەسەنی چینی-ژاپۆنیی پیتەکانە، بۆ بەکارھێنانی فەرمی، لەوانەش لەسەر پارە و مۆری پۆستە بەکار دەبرێت.[١١] نیھۆن بە شێوەیەکی گشتی لە ئاخاوتنی ڕۆژانەدا بەکار دەھێنرێت و ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییەکانی فۆنۆلۆژیی ژاپۆنییە لە سەردەمی ئێدۆدا.[١٢] پیتەکانی 日本 بە واتای «سەرچاوەی خۆر» دێت.[١١]

ناوی ژاپۆن لە وشەی فەڕەنسی Japonەوە ھاتووەتە نێو زمانی کوردییەوە.

جوگرافیا[دەستکاری]

Japan satellite.jpg

ژاپۆن پێک دێت لەکۆمەڵێ دوورگە لە ڕۆژاوای ئۆقیانووسی ئارام کە ناوی دوورگەکانیش ھۆنشوو، ھۆکایدۆ، کیووشو و شیکۆکو،[١٣] لەگەڵ نزیکەی ٦٠ ھەزار دوورگەی زۆر بچووک. ناوەڕاستی ژاپۆنیش لە زنجیرە چیا پێک دێت[١٤]

دانیشتووان[دەستکاری]

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ژاپۆن ١٢٦٬٩٩٩٬٨٠٨ کەس بووە کە دەکاتە ١٬٧٥ لە سەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٦٬٢ ساڵە. ھەروەھا ٩٣ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.[١٥]

ئایین[دەستکاری]

زۆرینەی ژاپۆنییەکان پەیڕەوی لە بوودیزم و شینتۆ دەکەن.[١٦]ھەروەھا ڕێژەیەکی کەمیش باوەڕیان بە مەسیحییەت و ئیسلام و یەھودییەت ھەیە[١٧]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "法制執務コラム集「法律と国語・日本語」" (بە Japanese). Legislative Bureau of the House of Councillors. Retrieved 19 January 2009.
  2. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری cia نەدراوە
  3. ^ According to legend, Japan was founded on this date by Emperor Jimmu, the country's first emperor.
  4. ^ "Japan Statistical Yearbook 2010" (PDF). Statistics Bureau. p. 17. Archived from the original (PDF) on ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٥. Retrieved 15 January 2011. Check date values in: |archivedate= (help)
  5. ^ "Official Japan Statistics Bureau estimate". Statistics Bureau. Archived from the original on ٦ی ئابی ٢٠١٣. Retrieved 1 October 2011. Check date values in: |archive-date= (help)
  6. ^ "Preliminary Counts of the Population and Households". Statistics Bureau. Retrieved 25 February 2011.
  7. ^ ئ ا ب پ "Japan". International Monetary Fund. Retrieved 19 April 2012.
  8. ^ "World Factbook: Gini Index". CIA. Retrieved 11 May 2011. ١٣ی ئابی ٢٠٠٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  9. ^ "Human Development Report 2011" (PDF). UN. 2011. Retrieved 5 November 2011.
  10. ^ http://fpcj.jp/old/e/mres/publication/ff/pdf_07/01_land.pdf ٣١ی تەممووزی ٢٠٠٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  11. ^ ئ ا ب Schreiber, Mark (2019-11-26). "You say 'Nihon,' I say 'Nippon,' or let's call the whole thing 'Japan'?". The Japan Times. Retrieved ٢٠٢٢-١٢-١٦.
  12. ^ ئ ا Carr, Michael (March 1992). "Wa Wa Lexicography". International Journal of Lexicography. 5 (1): 1–31. doi:10.1093/ijl/5.1.1 – via Oxford Academic.
  13. ^ http://afe.easia.columbia.edu/japan/japanworkbook/geography/japgeo.html
  14. ^ http://web-japan.org/kidsweb/faq/geography02.html
  15. ^ Countries in the world (ranked by 2014 population)(ئینگلیسی). ماڵپەڕی Worldometers. سەردان لە ڕێکەوتی ٥ی ئایاری ٢٠١٥.
  16. ^ http://www.japan-guide.com/e/e629.html
  17. ^ en:Religion in Japan