ڤیێتنام

ڤیێتنام
بە ڤیەتنامی: Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
بەشێکە لە	Mainland Southeast Asia
دامەزران	٢ی تەممووزی ١٩٧٦
ناو بە زمانی فەرمی	Việt Nam
کورتەناو	VN
ئایین	بودیزم، کاسۆلیکی، پرۆتێستانت، Caodaism، Hòa Hảo
ناونراوە لەدوای	Nanyue
پۆستی سەرۆکی ئەم ڕێکخراوە	General Secretary of the Communist Party of Vietnam
سکرتێری گشتی	Tô Lâm
زمانی فەرمی	زمانی ڤیێتنامی
سروودی نیشتمانی	Tiến Quân Ca
Culture	culture of Vietnam
دروشم	Độc lập – Tự do – Hạnh phúc، Independence – Freedom – Happiness، Независимост - свобода - щастие، Annibyniaeth – Rhyddid – Hapusrwydd
کیشوەر	ئاسیا
وڵات	ڤیێتنام
پایتەخت	ھانۆی
ناوچەی کاتی	UTC+07:00، Asia/Ho_Chi_Minh
ناوچەی جوگرافی	باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆتانی شوێن	١٦°٠′٠″N ١٠٨°٠′٠″E
Coordinates of easternmost point	١٢°٣٨′٥٤″N ١٠٩°٢٧′٤٢″E
Coordinates of northernmost point	٢٣°٢٢′٤٨″N ١٠٥°١٩′٤٨″E
Coordinates of southernmost point	٨°٣٣′٤٥″N ١٠٤°٤٩′٥٣″E
Coordinates of westernmost point	٢٢°٢٤′٣″N ١٠٢°٨′٣٨″E
بەرزترین خاڵ	Fansipan
نزمترین خاڵ	South China Sea
شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت	دەوڵەتی یەکگرتوو، ڕژێمی تاک حیزبی، کۆمار
پۆستی سەرۆکی دەوڵەت	President of Vietnam
سەرۆکی حکوومەت	Tô Lâm
نووسینگەی بەڕێوەبردن	Prime Minister of Vietnam
Party chief representative	Tô Lâm
سەرۆک	Phạm Minh Chính
دەستەی جێبەجێکردن	Government of Vietnam
ئەنجومەنی یاسادانەر	National Assembly of Vietnam
دەسەڵاتی دادوەری باڵا	Supreme People's Court of Vietnam
Central bank	State Bank of Vietnam
دانیشتووان	٩٦٬٢٠٨٬٩٨٤
دراو	Vietnamese đồng
ھاوسنوورە لەگەڵ	چین، کەمبۆدیا، لاوس
Driving side	right
Electrical plug type	NEMA 1-15، Europlug، BS 1363، Schuko
لە پێش	Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam، ڤێتنامی باکووری
جێگەی دەگرێتەوە	Dai Viet
لێکۆڵینەوە لەلایەن	Vietnamese studies
ڕووبەر	٣٣١٬٦٩٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە
وێبگە	https://vietnam.gov.vn/، https://chinhphu.vn/
ھاشتاگ	Việt_Nam، Vietnam، vietnam
پاوانی ئینتەرنێتی	.vn
وەسفی ئاڵا	ئاڵای ڤیێتنام
وەسفی نیشان	Emblem of Vietnam
جوگرافیای ئەم بابەتە	جوگرافیای ڤیێتنام
‎most populous urban area	Thành phố Hồ Chí Minh
ئابووری بابەت	ئابووریی ڤیێتنام
دیمۆگرافیای بابەت	demographics of Vietnam
کۆدی مۆبایلی وڵات	452
کۆدی تەلەفۆنی وڵات	+84
Trunk prefix	0
Emergency phone number	113، 115، 114
GS1 country code	893
کۆدی تابلۆی ئۆتۆمۆبیل	VN
Maritime identification digits	574
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ڤێتنام، بە فەرمی کۆماری سۆشیالیستی ڤێتنام، وڵاتێکە لە بەشی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا. بە ڕووبەرێکی نزیکەی ٣٣١,٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە و ژمارەی دانیشتووانی زیاتر لە ١٠٢ ملیۆن کەس، ١٦هەمین وڵاتە لەسەر ئاستی جیهان لە ڕووی زۆریی دانیشتووانەوە. یەکێکە لەو دوو دەوڵەتە کۆمۆنیستەی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ڤێتنام لە باکوورەوە هاوسنوورە لەگەڵ چین، و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ لاوس و کامبۆدیا؛ هەروەها دەکەوێتە سەر کەنداوی تایلاند لە باشووری ڕۆژاوا و دەریای چینی باشوور لە ڕۆژهەڵات، کە لەوێدا سنووری دەریایی هاوبەش و کێشەلەسەری لەگەڵ وڵاتانی تردا هەیە. پایتەختەکەی شاری هانۆییە، لە کاتێکدا گەورەترین شاری هۆشی مینە.

ڤێتنام لە سەردەمی بەردینی کۆنەوە (پالیۆلیتیک) مرۆڤی تێدا نیشتەجێ بووە و لە هەزارەی یەکەمی پێش زاییندا یەکەمین دەوڵەتەکان لەسەر دێلتای ڕووباری سوور لە باکووری ڤێتنامی مۆدێرنی ئێستادا دامەزران. خانەوادەی پاشایەتی هان باکوور و ناوەڕاستی ڤێتنامیان لکاند بە ئیمپراتۆریەتەکەیانەوە، بەوەش لە ساڵی ١١١ی پێش زایینەوە تا سەرەتای دەرکەوتنی یەکەمین خانەوادەی پاشایەتی خۆماڵی لە ساڵی ٩٣٩دا لەژێر فەرمانڕەوایی چیندا مانەوە. خانەوادە پاشایەتییە یەک لەدوای یەکەکانی دواتر، لە ڕێگەی کۆنفووشیزم و بوودایزمەوە کاریگەرییەکانی چینیان وەرگرت و بەرەو باشوور بۆ سەر دێلتای ڕووباری مێکۆنگ فراوانخوازییان کرد و شانشینی چامپایان داگیرکرد.

لە زۆربەی سەدەکانی ١٧ و ١٨دا، ڤێتنام لە ڕاستیدا بەسەر دوو ناوچەی فەرمانڕەواییدا دابەش ببوو کە بریتی بوون لە (دانگ ترۆنگ) و (دانگ نگوای). خانەوادەی پاشایەتی نگوێن —کە دوا خانەوادەی ئیمپراتۆری بوون لە ساڵی ١٨٨٣دا خۆیان بەدەستەوە دا بەرامبەر فەرەنسا. لە ساڵی ١٨٨٧دا، خاکەکەی وەک سێ هەرێمی جیاواز خرایە سەر هیندۆچینی فەرەنسی. دەستبەجێ دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەم، بەرەی هاوپەیمانی ڤێت مین بە سەرکردایەتی کۆمۆنیستەکان شۆڕشی ئابیان بەرپا کرد و لە ساڵی ١٩٤٥دا سەربەخۆیی ڤێتنامیان لە ئیمپراتۆریەتی ژاپۆن ڕاگەیاند.

ڤێتنام لە سەدەی بیستەمدا بەناو شەڕێکی درێژخایەندا تێپەڕی. دوای جەنگی جیهانی دووەم، فەرەنسا گەڕایەوە بۆ سەرلەنوێ چەسپاندنەوەی دەسەڵاتی کۆلۆنیالی خۆی لە یەکەمین جەنگی هیندۆچیندا، بەڵام لە ساڵی ١٩٥٤دا و لە نێوەندی شەڕی ساردا شکستی هێنا. وەک دەرئەنجامێک بۆ ئەو ڕێککەوتنانەی لە نێوان ڤێت مین و فەرەنسا واژۆ کران، ڤێتنام بۆ دوو بەش دابەش کرا.

دواتر شەڕی ڤیێتنام لە نێوان ڤێتنامی باکووری کۆمۆنیست (کە لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەت و چینەوە پاڵپشتی دەکرا) و ڤێتنامی باشووری دژە کۆمۆنیست (کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە پاڵپشتی دەکرا) هەڵگیرسا. دوای سەرکەوتنی ڤێتنامی باکوور لە ساڵی ١٩٧٥دا، ڤێتنام لە ساڵی ١٩٧٦دا وەک دەوڵەتێکی کۆمۆنیست یەکیگرتەوە، کە لەژێر سایەی پارتی کۆمۆنیستی ڤێتنامدا (CPV) خۆی وەک دەوڵەتێکی سۆشیالیست پێناسە کرد.

ئابوورییەکی پلاندانراوی ناکارامە، گەمارۆی بازرگانی لەلایەن ڕۆژئاواوە، و شەڕەکانی لەگەڵ کامبۆدیا و چین زیاتر وڵاتەکەیان پەکخست. لە ساڵی ١٩٨٦دا، پارتی کۆمۆنیستی ڤێتنام چاکسازیی ئابووری و سیاسی هاوشێوەی چاکسازییە ئابوورییەکانی چینی دەستپێکرد، کە وڵاتەکەی گۆڕی بۆ ئابوورییەکی بازاڕی بە ئاراستەی سۆشیالیستی. ئەم چاکسازییانە پرۆسەی تێکەڵبوونەوەی ڤێتنامیان لەگەڵ ئابووری و سیاسەتی جیهانیدا ئاسانتر کرد.

ڤێتنام وڵاتێکی لەحاڵی گەشەسەندنە و خاوەنی ئابوورییەکی داهات مامناوەندی بەرزە. وڵاتەکە ئاستێکی بەرزی گەندەڵی، سانسۆر، کێشەی ژینگەیی و تۆمارێکی خراپی مافەکانی مرۆڤی هەیە. ڤێتنام ئەندامە لە دامەزراوە نێودەوڵەتی و حکومییەکان، لەوانە ئاسیان ، ئاپیک ، بزووتنەوەی وڵاتانی بێلایەن، ڕێکخراوی نێودەوڵەتی فرانکۆفۆنی (OIF) و ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی (WTO). هەروەها دوو جار کورسی لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان وەرگرتووە.

جوگرافیا

ڤێتنام دەکەوێتە سەر بەشی ڕۆژهەڵاتی نیمچەدوورگەی هیندۆچین لە نێوان هێڵەکانی پانی ٨ و ٢٤ پلەی باکوور، و هێڵەکانی درێژی ١٠٢ و ١١٠ پلەی ڕۆژهەڵات. ڕووبەری گشتی وڵاتەکە ٣٣١,٢١٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە (١٢٧,٨٨١ میل چوارگۆشە) یان ٣٣١,٦٩٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (١٢٨,٠٧٠ میل چوارگۆشە). کۆی درێژی سنوورە وشکانییەکانی وڵاتەکە ٤,٦٣٩ کیلۆمەترە (٢,٨٨٣ میل) و درێژی هێڵی کەناراوەکانی ٣,٤٤٤ کیلۆمەترە (٢,١٤٠ میل). لە تەسکترین خاڵیدا لە پارێزگای کوانگ بین لە ناوەڕاستی وڵاتەکە، پانییەکەی دەگاتە تەنها ٥٠ کیلۆمەتر (٣١ میل)، لە کاتێکدا لە باکووردا فراوان دەبێت بۆ نزیکەی ٦٠٠ کیلۆمەتر (٣٧٠ میل).

خاکی ڤێتنام زیاتر گردەڵان و پڕە لە دارستانى چڕ، و زەوی تەخت تەنها نزیکەی ٢٠٪ی خاکەکەی پێکدەهێنێت. چیاکان ٤٠٪ی ڕووبەری خاکی وڵاتەکە دادەپۆشن، و دارستانە کەمەرەیییەکانیش (ترۆپیکاڵ) نزیکەی ٤٢٪ی دەگرنەوە. ڕووباری سوور بە لای شاری هانۆیدا لە باکووری ڤێتنام تێدەپەڕێت پێش ئەوەی بڕژێتە ناو کەنداوی تۆنکین. دێلتای ڕووباری سوور دەشتایییەکی تەخت و نزم و شێوە سێگۆشەیییە کە ڕووبەری ١٥,٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە (٥,٧٩٢ میل چوارگۆشە) دادەپۆشێت. ئەم ناوچەیە بچووکترین ڕووبەری هەیە، بەڵام لەسەر ئاستی هەموو هەرێمەکانی ڤێتنام خاوەنی زۆرترین ژمارەی دانیشتووان و بەرزترین چڕی دانیشتووانە. ناوچەکە بە تۆڕێکی ئاڵۆز لە ڕووبار و کەناڵە ئاوییەکاندا تێپەڕ دەبێت، کە هێندە نیشتوو (سێدیمێنت) لەگەڵ خۆیاندا هەڵدەگرن، دەبێتە هۆی ئەوەی دێلتاکە ساڵانە ٦٠ بۆ ٨٠ مەتر (١٩٦.٩ بۆ ٢٦٢.٥ پێش) بەرەو ناو دەریای چینی باشوور پێشڕەوی بکات. ناوچەی ئابووری تایبەتی ڤێتنام ٤١٧,٦٦٣ کیلۆمەتر چوارگۆشە (١٦١,٢٦١ میل چوارگۆشە) لە دەریای چینی باشووردا دەگرێتەوە.

باشووری ڤێتنام دابەش بووە بەسەر دەشتایییە کەناراوە نزمەکان، چیاکانی زنجیرەچیای ئانامایت، و دارستانە بەرفراوانەکاندا. ناوچە بەرزەکانی باشوور کە لە پێنج بەرزایی تا ڕادەیەک تەختی پێکهاتوو لە خاکی بازاڵتی پێکدێن، ١٦٪ی زەوییە شیاوەکانی کشتوکاڵ و ٢٢٪ی کۆی خاکی دارستانی وڵاتەکە پێکدەهێنن. خاکی زۆربەی بەشەکانی باشووری ڤێتنام بەهۆی کشتوکاڵی چڕ و بەردەوامەوە، تا ڕادەیەک ماددەی خۆراکی کەمى تێدایە. هەروەها چەند بوومەلەرزەیەکی بچووک لەم ناوچەیەدا تۆمار کراون.

بەشی باکووری وڵاتەکەش زیاتر لە ناوچە بەرزەکان و دێلتای ڕووباری سوور پێکدێت. چیای فانسێپان، کە لووتکەکەی دەکەوێتە سەر سنووری نێوان هەردوو پارێزگای لاو کای و لای چاو، بەرزترین چیایە لە تەواوی نیمچەدوورگەی هیندۆچیندا و بەرزییەکەی دەگاتە ٣,١٤٣ مەتر (١٠,٣١٢ پێ). ڤێتنام لە باکوورەوە تا باشوور خاوەنی چەندین دوورگەیە؛ کە دوورگەی فو کوۆک گەورەترینیانە. دەریاچەی بابى گەورەترین دەریاچەی سروشتییە لە ڤێتنام، و ڕووباری مێکۆنگیش درێژترین ڕووباری وڵاتەکەیە.

ئەشکەوتی هانگ سۆن دۆنگ، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٩دا لەلایەن شاندێکی کۆمەڵەی توێژینەوەی ئەشکەوتەکانی بەریتانیاوە ڕووپێوی بۆ کرا، لە ڕیزی گەورەترین ئەشکەوتەکانی جیهاندایە. درێژی ئەشکەوتەکە زیاتر لە ٨.٨ کیلۆمەترە (٥.٥ میل)، و هەندێک لە هۆڵ و ژوورە ناوخۆیییەکانی هێندە گەورەن کە دەتوانن باڵەخانەیەکی ٤٠ نهۆمی لەخۆ بگرن. ئەشکەوتەکە چاڵێکی داڕماوی زەبەلاحی تێدایە کە قووڵییەکەی زیاتر لە ١٨٣ مەترە (٦٠٠ پێ)، و لەژێر ئەو چاڵەدا دارستانێکی کەمەرەیی (ترۆپیکاڵ) شین بووە کە بەرزی دارەکانی دەگاتە نزیکەی ٣٠ مەتر (٩٨ پێ). ئەم دارستانە بووەتە نیشتیمانی مەیموون و ئاژەڵانی تر کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە ژینگەیەکی ژێر زەویدا وەک ئەشکەوتدا نادۆزرێنەوە. هەروەها ڕووبارێکی ژێر زەویش لە ناو ئەشکەوتەکەدا دەڕوات.

دانیشتوان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ڤیێتنام ٩٢,٥٤٧,٩٥٩ کەس بووە کە دەکاتە ١.٢٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠.٣ ساڵە. ھەروەھا ٣٣ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.