ئەبخازیا

کۆماری ئەبخازیا
کۆماری ئەبخازیا Аԥсны Аҳәынҭ کۆدی زمانی نادروست.; Aṕsny Aħəynţķarra; Республика Абхазия (ڕووسی); Respublika Abkhaziya;
	سروود: Аиааиرا کۆدی زمانی نادروست.; [[[ئایایرا]]] ھەڵە: {{Transliteration}}: transliteration text not Latin script (pos 3: ئ) (یارمەتی); «سەرکەوتن» پەڕگە:National anthem of Abkhazia – Aiaaira (Аиааиرا) (orchestral vocal version).ogg
	ئەبخازیا (سەوز) لە ناو گورجستان (خۆڵەمێشیی تۆخ) ئەبخازیا (سەوز) لە ناو گورجستان (خۆڵەمێشیی تۆخ)
پایتەخت	سوخومی
گەورەترین شار	پایتەخت
زمانە فەرمییەکان	ئەبخازی; ڕووسی;
زمانە ئاخێوراوەکان	ئەبخازی; ڕووسی; گورجی; مینگریلی; سڤانی; ئەرمەنی;
گرووپە ڕەگەزییەکان (٢٠٢١)	داڕێژە:Unbulletedlist
ناوی هاووڵاتی	ئەبخازی; ئەبخازیایی;
دەوڵەت	کۆماری سەرۆکایەتیی یەکگرتوو
یاسادانەر	ئەنجومەنی گەل
دامەزران
ڕووبەر
ژمارەی دانیشتوان
GDP (nominal)	بەراوردی ٢٠٢١
دراو	ئەپساری ئەبخازی ; ڕووبڵی ڕووسی; (RUB)
ناوچەی کاتی	MSK (UTC+٣)
لای لێخوڕین	ڕاست
کۆدی تەلەفۆن	+٧ ٨٤٠ / ٩٤٠ (پێشتر، +٩٩٥ ٤٤)

ئەبخازیا،^[ئ]^[ا] بە فەرمی کۆماری ئەبخازیا،^[ب] وڵاتێکی بەشێک ناسراوە لە قەوقازی باشوور. لەسەر کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە، لە یەکتربڕینی ئەورووپای ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای ئاسیا. ڕووبەرەکەی ٨٦٦٥ کیلۆمەتر دووجایە و دانیشتووانەکەی نزیکەی ٢٤٥٬٠٠٠ کەسە. پایتەخت و گەورەترین شاری سوخومییە.

بارودۆخی ڕامیاریی ئەبخازیا بابەتی سەرەکیی ململانێی ئەبخازیا و پەیوەندییەکانی گورجستان–ڕووسیایە. دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٩٢ بە یەکلایەنە سەربەخۆیی خۆی لە گورجستان ڕاگەیاند، ئەبخازیا بە فەرمی وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ دەناسرێت تەنھا لەلایەن پێنج وڵاتی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە (دوو دەوڵەتی تر پێشتر دانیان پێدا نابوو بەڵام دواتر دانپێدانانی خۆیان کێشایەوە): ڕووسیا، ڤێنیزوێلا، نیکاراگوا، ناورو، و سووریا؛ باقی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی ئەبخازیا وەک بەشێکی «دی یوورێ» لە گورجستان دەناسن. بەھۆی نەبوونی کۆنترۆڵی کاریگەر بەسەر خاکی ئەبخازیادا، گورجستان حکوومەتێکی ئەبخازیا لە تاراوگە ڕادەگرێت.

ناوچەکە خۆسەریی ھەبوو وەک کۆماری سۆسیالیستیی سۆڤیەتی خۆسەری ئەبخازیا لە ناو کۆماری سۆسیالیستیی سۆڤیەتی گورجستان لەو کاتەی کە یەکێتیی سۆڤیەت دەستی بە ھەڵوەشاندنەوە کرد لە کۆتایییەکانی ھەشتاکاندا. گرژییە ڕەگەزییەکان لە نێوان ئەبخازەکان، نەتەوەی خاوەن ناوی ناوچەکە، و گورجییەکان، گەورەترین گرووپی ڕەگەزیی تاقانە لەو کاتەدا، گەیشتە لووتکە لە شەڕی ئەبخازیا (١٩٩٢–١٩٩٣)، کە بووە ھۆی لەدەستدانی کۆنترۆڵی گورجستان بەسەر زۆربەی ئەبخازیادا و دواتر سەربەخۆیی ئەبخازیا «دی فاکتۆ» و پاکتاوی ڕەگەزیی گورجییەکان لە ئەبخازیا. سەرەڕای ڕێککەوتنی ئاگربەستی ١٩٩٤ و چەندین ساڵ دانوستان، ناکۆکییەکە بە چارەسەرنەکراوی ماوەتەوە. ئامادەبوونی درێژخایەنی نێردەی چاودێریی نەتەوە یەکگرتووەکان و ھێزێکی ئاشتیپارێزی کۆمەڵەی دەوڵەتە سەربەخۆکان بە ڕێبەرایەتیی ڕووسیا نەیانتوانی لە چەندین بۆنەدا ڕێگری لە سەرھەڵدانەوەی توندوتیژی بکەن. لە ئابی ٢٠٠٨دا، ھێزە ئەبخازییەکان و ھێزە ڕووسییەکان جەنگی ڕووسیا–گورجستانیان دژی ھێزە گورجییەکان ئەنجام دا، کە بووە ھۆی دانپێدانانی فەرمیی ئەبخازیا لەلایەن ڕووسیاوە، ھەڵوەشاندنەوەی ڕێککەوتنی ئاگربەستی ١٩٩٤ و کۆتاییھێنان بە نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨دا، پەرلەمانی گورجستان ئەبخازیای وەک خاکێکی داگیرکراوی ڕووسیا ڕاگەیاند.^[٨]

ڕەچەڵەکی ناو

ناوی ڕووسیی Абхазия (ئەبخازیا) لە زمانی گورجیی აფხაზეთი (ئەپخازێتی) وەرگیراوە.^[٩]

ناوی ئەبخازیی Apsny (بە Abkhaz: Аԥсны، IPA [apʰsˈnɨ]) وەک «خاکی ڕۆح» لێک دەدرێتەوە؛^[١٠] بەڵام واتای فەرھەنگییەکەی «وڵاتی فانییەکان»ە.^[١١] پێدەچێت بۆ یەکەمجار لە سەدەی حەوتەمدا لە دەقێکی ئەرمەنیدا دەرکەوتبێت، کە ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ ئەپسیلییە کۆنەکان.^[١٢]

لە سەرچاوە سەرەتایییە ئیسلامییەکاندا، زاراوەی «ئەبخازیا» بەگشتی بۆ واتای خاکی گورجستان بەکاردەھات.^[١٣]^[١٤]

بە ئەگەرێکی زۆرەوە وەک شوێنگرەوەی شانشینی «لازیکا» (ئیگریسی لە سەرچاوە گورجییەکاندا) دادەنرێت، ئەم قەوارە ڕامیارییە نوێیە لە ھەندێک لە ڕووداونامە گورجی و ئەرمەنییەکانی سەردەمی بیزەنتیندا بەردەوام بە ئیگریسی ناودەبرا (بۆ نموونە «ژیانی پاشا گورجییەکان» لەلایەن لیۆنتی مرۆڤێلی و مێژووی ئەرمەنستان لەلایەن ھۆڤانیس دراسخاناکێرتتسی).^[١٥]

دەستووری ئەبخازیا دەڵێت ناوەکانی «کۆماری ئەبخازیا» و «ئەپسنی» ھاوتان و دەکرێت لەبری یەکتر بەکاربھێنرێن.^[١٦]^[١٧]

پێش سەدەی ٢٠ەم، ناوچەکە ھەندێک جار لە سەرچاوەکانی زمانی ئینگلیزیدا بە «ئەباسییا» ناودەبرا.^[١٨]^[١٩]

جوگرافیا

چیای ئەگێپستا وەک لە زنجیرەچیای ئایبگاوە دەبینرێت

ئەبخازیا ڕووبەرێکی نزیکەی ٨٦٦٥ کم٢یە لە کۆتاییی ڕۆژاوای گورجستان.^[٢]^[٢٠]^[٢١] چیاکانی قەوقاز لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵات ئەبخازیا و ڕووسیا لە یەکتر جیا دەکەنەوە. لە ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵاتەوە، ئەبخازیا ھاوسنوورە لەگەڵ ناوچەی گورجیی سامێگرێلۆ-زێمۆ سڤانێتی؛ و لە باشوور و باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ دەریای ڕەش.

ئەبخازیا لە ڕووی جوگرافییەوە ھەمەجۆرە بە دەشتایییە نزمەکان کە درێژ دەبنەوە تا باکوورە زۆر شاخاوییەکە. زنجیرەچیای قەوقازی مەزن بەدرێژاییی سنووری باکووری ناوچەکە دەڕوات، بە لقەکانییەوە—زنجیرەچیاکانی گاگرا، بزیب و کۆدۆری—کە ناوچەکە بۆ چەندین دۆڵی قووڵ و پڕاو دابەش دەکەن. بەرزترین لووتکەکانی ئەبخازیا لە باکووری ڕۆژھەڵات و ڕۆژھەڵاتدان و چەند دانەیەکیان لە ٤٬٠٠٠ مەتر (١٣٬١٢٣ پێ) سەرووی ئاستی دەریا بەرزترن. دیمەنی ئەبخازیا لە دارستانە کەناراوەکان و کێڵگەکانی میوە مزرەمەنییەکانەوە دەست پێ دەکات تا بەفرە ھەمیشەیییەکان و سەھۆڵبەندانەکان لە باکووری ناوچەکەدا. ئەگەرچی دۆخی تۆپۆگرافیی ئاڵۆزی ئەبخازیا زۆربەی خاکەکەی لە گەشەپێدانی بەرچاوی مرۆیی پاراستووە، بەڵام زەوییە بەپیتە چێندراوەکانی چا، تووتن، شەراب و میوە بەرھەم دەھێنن، کە کۆڵەکەیەکی کەرتی کشتوکاڵی ناوخۆیین.

ئەبخازیا بە شێوەیەکی دەوڵەمەند لەلایەن ڕووبارە بچووکەکانەوە کە لە چیاکانی قەوقازەوە سەرچاوە دەگرن ئاودێری دەکرێت. سەرەکیترینیان بریتین لە: کۆدۆری، بزیب، غالیدزگا، و گومیستا. ڕووباری پسۆ ناوچەکە لە ڕووسیا جیا دەکاتەوە، و ئینگوری وەک سنوورێک لە نێوان ئەبخازیا و خودی گورجستاندا کار دەکات. چەندین دەریاچەی دەوروبەری سەھۆڵبەندان و کانیی ئاگرپژێن لە ئەبخازیای شاخاویدا ھەن. دەریاچەی ڕیتسا گرنگترینیانە.

بەھۆی نزیکیی ئەبخازیا لە دەریای ڕەش و قەڵغانی چیاکانی قەوقاز، کەشوھەوای ناوچەکە زۆر نەرمە. ناوچە کەناراوەکانی کۆمارەکە کەشوھەوایەکی نیمچە-خولگەیییان ھەیە، کە تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانە لە زۆربەی ناوچەکاندا نزیکەی ١٥ °C (٥٩ °F)، و تێکڕای پلەی گەرمیی کانوونی دووەم لە سەرووی پلەی بەستنەوە دەمێنێتەوە.^[٢] کەشوھەوا لە شوێنە بەرزەکاندا لە شاخاویی دەریایییەوە دەگۆڕێت بۆ سارد و بێ ھاوین. ھەروەھا بەھۆی شوێنەکەی لەسەر لێژایییە بەرەو بایەکانی قەوقاز، ئەبخازیا بڕێکی زۆر لە بارینی پێ دەگات، ھەرچەندە شێ لە ناوەوەی وڵاتدا کەم دەبێتەوە. بارینی ساڵانە دەگۆڕێت لە ١٬٢٠٠–١٬٤٠٠ milliمەتر (٤٧٫٢–٥٥٫١ ئینچ)^[٢] بەدرێژاییی کەناراوەکان بۆ ١٬٧٠٠–٣٬٥٠٠ milliمەتر (٦٦٫٩–١٣٧٫٨ ئینچ) لە ناوچە شاخاوییە بەرزەکاندا. چیاکانی ئەبخازیا بڕێکی بەرچاو لە بەفر وەردەگرن.

قووڵترین ئەشکەوتی ناسراوی جیھان، ئەشکەوتی ڤێریۆڤکینا، لە چیاکانی قەوقازی ڕۆژاوای ئەبخازیادا ھەڵکەوتووە. تازەترین ڕووپێوی (تا ئازاری ٢٠١٨) مەودای ستوونیی ئەم سیستمە ئەشکەوتییەی بە ٢٬٢١٢ مەتر (٧٬٢٥٧ پێ) لە نێوان بەرزترین و نزمترین خاڵە گەڕان بۆ کراوەکانیدا پێوانە کردووە.

ناوچە دەشتایییەکان پێشتر بە پانایییەکانی داربەڕوو، داربووک، و مەرەزە داپۆشرابوون، کە لەو کاتەوە بڕدراونەتەوە.^[٢]

دوو دەروازەی سەرەکی بۆ ناو ئەبخازیا ھەن. دەروازەی باشوور لە پردی ئینگورییە، کە دوورییەکی کەم لە شاری زوگدیدییەوە دوورە. دەروازەی باکوور («پسۆ») لە شارۆچکەی لێسێلیدزێیە. بەھۆی دۆخی مشتومڕی دانپێدانانەوە، زۆرێک لە حکوومەتە بیانییەکان ئامۆژگاریی ھاووڵاتییەکانیان دەکەن کە گەشت بۆ ئەبخازیا نەکەن.^[٢٢] بەپێی وتەی سەرۆک ڕائول خاجیمبا، بەدرێژاییی ھاوینی ٢٠١٥، ھەزاران گەشتیار سەردانی ئەبخازیایان کردووە.^[٢٣]

تێبینییەکان

↑ /æbˈkɑːziə/ ( گوێگرتن) ab-KAH-zee-ə یان /æbˈkeɪziə/ ( گوێگرتن) ab-KAY-zee-ə^[٧]
↑
- بە Abkhaz: Аԥсны, romanised: Apsny, IPA [apʰsˈnɨ] بە ڕووسی: Абха́зия, romanised: Abkhaziya, IPA: [ɐˈpxazʲɪjə] بە گورجی: აფხაზეთი, romanised: Apkhazeti, IPA: [ˈapʰχazetʰi] بە Mingrelian: აბჟუა, romanised: Abzhua, یان ساაფخازو Saapkhazo بە ئەرمەنی: Աբխազիա, romanised: Abkhazia, IPA: [ɑpʰχɑˈziɑ]
↑
- بە Abkhaz: Аԥсны Аҳәынҭқاررا, romanised: Apsny Ahwyntqarra
- بە ڕووسی: Республика Абхазия, romanised: Respublika Abkhaziya

سەرچاوەکان

↑ «Useful information». mfaapsny.org (بە ئینگلیزی). لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
1 2 3 4 5 Hoiberg، Dale H.، ed. (2010). «Abkhazia». Encyclopedia Britannica. بەرگی I: A-ak Bayes (چاپی 15th). Chicago, IL: Encyclopedia Britannica Inc. لاپەڕە 33. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٣٣٩-٨٣٧-٨.
↑ «Population in Abkhazia». DataReportal. ٣ی ئازاری ٢٠٢٥.
↑ Moscow Says Abkhazia, S. Ossetia Shall be Less Dependent on Russia، ١٠ی ئازاری ٢٠٢٢
↑ «Abkhazia remains available by Georgian phone codes». today.az. ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠. لە ١٢ی تەممووزی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
↑ «Georgia +995». World Telephone Numbering Guide. ٢ی حوزەیرانی ٢٠١١. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣. لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)
↑ «Abkhazia | Meaning of Abkhazia by Lexico». Lexico Dictionaries | English (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ «Georgia/Russia, Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in South Ossetia | How does law protect in war? - Online casebook». casebook.icrc.org. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئازاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ «Abkhazia _ AcademiaLab». academia-lab.com. لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
↑ «Contested Borders in the Caucasus: Chapter I (3/4)». vub.ac.be. لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە.
↑ Ozgan، Konstantin (١٩٩٨). «Abkhazia: Problems and the Paths to their Resolution». لە Ole Høiris, Sefa Martin Yürükel (ed.). Contrasts and Solutions in the Caucasus. Aarhus University Press. لاپەڕە ١٨٤. ژپنک ٩٧٨-٨٧-٧٢٨٨-٧٠٨-١. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
↑ Hewitt، George B. (٢٠١٣). Discordant Neighbours: A Reassessment of the Georgian-Abkhazian and Georgian-South Ossetian Conflicts. BRILL. لاپەڕە ٩. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٢٤٨٩٣-٩. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
↑ Prof. Lordkipanidze M. «The Abkhazians and Abkhazia». لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە.
↑ For all practical purposes the term Abkhdz or Afkhdz, in early Muslim sources covers Georgia and Georgians. Barthold, Wasil & Minorsky, Vladimir, "Abkhaz", in The Encyclopaedia of Islam, Vol. 1, 1960.
↑ Lortkipanidze، Mariam؛ Otkhmezuri، Giorgi (٢٠١٠). «Abkhazia's status as part of Georgia: historical perspective». Central Asia and the Caucasus. ٤ (1–2): ١٧٥.
↑ «Constitution of the Republic of Abkhazia (Apsny)». Abkhazworld.com. ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨. لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «Constitution of Abkhazia - Wikisource, the free online library». en.wikisource.org (بە ئینگلیزی). لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ The British and Foreign Review: Or, European Quarterly. 1838, p. 422.;
↑ Edmund Ollier. Cassell's illustrated history of the Russo-Turkish. 1885
↑ Cutler، David (٢٩ی نیسانی ٢٠٠٨). «Factbox – Key facts on Georgia's breakaway Abkhazia». reliefweb.int. Reuters. لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «Abkhazia». Encyclopædia Britannica. لە 2 June 2010 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 7 November 2010 ھێنراوە. {{cite encyclopedia}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |access-date= و |archive-date= (یارمەتی)
↑ «Travel advice by country: Georgia». United Kingdom Foreign and Commonwealth Office. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
«Passports & International Travel: Country Information: Georgia: Embassy Messages». U.S. Department of State. لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
«Official advice for New Zealanders living and travelling overseas: Georgia». New Zealand Government via safetravel.govt.nz. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
«Travel advice: Georgia». Australian Government, Department of Foreign Affairs and Trade via smartraveller.gov.au. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
«Travel advice: Georgia». Irish Government, Department of Foreign Affairs and Trade. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «Число туристов в Абхазии побило рекорды советских времен» Число туристов в Абхазии побиلو рекорды советских времен [The number of tourists in Abkhazia broke the records of Soviet times] (بە ڕووسی). vz.ru. ٢٧ی ئابی ٢٠١٥. لە ١١ی نیسانی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠١٦ ھێنراوە.

بەستەرە دەرەکییەکان

[8] /æbˈkɑːziə/ ( گوێگرتن) ab-KAH-zee-ə یان /æbˈkeɪziə/ ( گوێگرتن) ab-KAY-zee-ə^[٧]

[9] 
بە Abkhaz: Аԥсны, romanised: Apsny, IPA [apʰsˈnɨ] بە ڕووسی: Абха́зия, romanised: Abkhaziya, IPA: [ɐˈpxazʲɪjə] بە گورجی: აფხაზეთი, romanised: Apkhazeti, IPA: [ˈapʰχazetʰi] بە Mingrelian: აბჟუა, romanised: Abzhua, یان ساაფخازو Saapkhazo بە ئەرمەنی: Աբխազիա, romanised: Abkhazia, IPA: [ɑpʰχɑˈziɑ]

[mwAT0] بە Abkhaz: Аԥсны, romanised: Apsny, IPA [apʰsˈnɨ] بە ڕووسی: Абха́зия, romanised: Abkhaziya, IPA: [ɐˈpxazʲɪjə] بە گورجی: აფხაზეთი, romanised: Apkhazeti, IPA: [ˈapʰχazetʰi] بە Mingrelian: აბჟუა, romanised: Abzhua, یان ساაფخازو Saapkhazo بە ئەرمەنی: Աբխազիա, romanised: Abkhazia, IPA: [ɑpʰχɑˈziɑ]

[10] 
بە Abkhaz: Аԥсны Аҳәынҭқاررا, romanised: Apsny Ahwyntqarra
بە ڕووسی: Республика Абхазия, romanised: Respublika Abkhaziya

[mwAYY] بە Abkhaz: Аԥсны Аҳәынҭқاررا, romanised: Apsny Ahwyntqarra

[mwAY4] بە ڕووسی: Республика Абхазия, romanised: Respublika Abkhaziya

[1] «Useful information». mfaapsny.org (بە ئینگلیزی). لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[EB-2] 1 2 3 4 5 Hoiberg، Dale H.، ed. (2010). «Abkhazia». Encyclopedia Britannica. بەرگی I: A-ak Bayes (چاپی 15th). Chicago, IL: Encyclopedia Britannica Inc. لاپەڕە 33. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٣٣٩-٨٣٧-٨.

[3] «Population in Abkhazia». DataReportal. ٣ی ئازاری ٢٠٢٥.

[4] Moscow Says Abkhazia, S. Ossetia Shall be Less Dependent on Russia، ١٠ی ئازاری ٢٠٢٢

[5] «Abkhazia remains available by Georgian phone codes». today.az. ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠. لە ١٢ی تەممووزی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.

[6] «Georgia +995». World Telephone Numbering Guide. ٢ی حوزەیرانی ٢٠١١. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣. لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)

[:3-7] «Abkhazia | Meaning of Abkhazia by Lexico». Lexico Dictionaries | English (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[11] «Georgia/Russia, Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in South Ossetia | How does law protect in war? - Online casebook». casebook.icrc.org. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئازاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[12] «Abkhazia _ AcademiaLab». academia-lab.com. لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.

[13] «Contested Borders in the Caucasus: Chapter I (3/4)». vub.ac.be. لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە.

[14] Ozgan، Konstantin (١٩٩٨). «Abkhazia: Problems and the Paths to their Resolution». لە Ole Høiris, Sefa Martin Yürükel (ed.). Contrasts and Solutions in the Caucasus. Aarhus University Press. لاپەڕە ١٨٤. ژپنک ٩٧٨-٨٧-٧٢٨٨-٧٠٨-١. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.

[Hewitt2013-15] Hewitt، George B. (٢٠١٣). Discordant Neighbours: A Reassessment of the Georgian-Abkhazian and Georgian-South Ossetian Conflicts. BRILL. لاپەڕە ٩. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٢٤٨٩٣-٩. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.

[16] Prof. Lordkipanidze M. «The Abkhazians and Abkhazia». لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە.

[17] For all practical purposes the term Abkhdz or Afkhdz, in early Muslim sources covers Georgia and Georgians. Barthold, Wasil & Minorsky, Vladimir, "Abkhaz", in The Encyclopaedia of Islam, Vol. 1, 1960.

[18] Lortkipanidze، Mariam؛ Otkhmezuri، Giorgi (٢٠١٠). «Abkhazia's status as part of Georgia: historical perspective». Central Asia and the Caucasus. ٤ (1–2): ١٧٥.

[Constitution-19] «Constitution of the Republic of Abkhazia (Apsny)». Abkhazworld.com. ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨. لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئایاری ٢٠١٦ ھێنراوە.

[20] «Constitution of Abkhazia - Wikisource, the free online library». en.wikisource.org (بە ئینگلیزی). لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[21] The British and Foreign Review: Or, European Quarterly. 1838, p. 422.;

[22] Edmund Ollier. Cassell's illustrated history of the Russo-Turkish. 1885

[23] Cutler، David (٢٩ی نیسانی ٢٠٠٨). «Factbox – Key facts on Georgia's breakaway Abkhazia». reliefweb.int. Reuters. لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[24] «Abkhazia». Encyclopædia Britannica. لە 2 June 2010 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 7 November 2010 ھێنراوە. {{cite encyclopedia}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |access-date= و |archive-date= (یارمەتی)

[25] «Travel advice by country: Georgia». United Kingdom Foreign and Commonwealth Office. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
«Passports & International Travel: Country Information: Georgia: Embassy Messages». U.S. Department of State. لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
«Official advice for New Zealanders living and travelling overseas: Georgia». New Zealand Government via safetravel.govt.nz. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
«Travel advice: Georgia». Australian Government, Department of Foreign Affairs and Trade via smartraveller.gov.au. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
«Travel advice: Georgia». Irish Government, Department of Foreign Affairs and Trade. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.

[26] «Число туристов в Абхазии побило рекорды советских времен» Число туристов в Абхазии побиلو рекорды советских времен [The number of tourists in Abkhazia broke the records of Soviet times] (بە ڕووسی). vz.ru. ٢٧ی ئابی ٢٠١٥. لە ١١ی نیسانی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠١٦ ھێنراوە.

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[ئ]

[ا]

[ب]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]

[١٤]

[١٥]

[١٦]

[١٧]

[١٨]

[١٩]

[٢٠]

[٢١]

[٢٢]

[٢٣]

[٧]