ئەلبانیا

کۆماری ئەلبانیا Republika e Shqipërisë (ئەلبانی)
[[File: |85px |alt=|ھێمای نەتەوەییی ئەلبانیا]] ئاڵا
دروشم: Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar "ئەی ئەلبانیا، تۆ شەرەفم پێ دەبەخشیت، ناوی ئەلبانیی وەک سەربەرزی پێم دەبەخشیت"
سروود: "Himni i Flamurit" "سروودی ئاڵا"
[[File: |250px |center |alt=شوێنی ئەلبانیا (سەوز) لە ئەورووپادا (خۆڵەمێشیی تۆخ)|شوێنی ئەلبانیا (سەوز) لە ئەورووپادا (خۆڵەمێشیی تۆخ) ]] شوێنی ئەلبانیا (سەوز) لە ئەورووپادا (خۆڵەمێشیی تۆخ)
پایتەخت		تیرانا
گەورەترین شار		تیرانا
زمانە فەرمییەکان		ئەلبانی
زمانی کەمینە بڕواپێکراوەکان		یۆنانی ئارۆمانی مەقدۆنی
گرووپە ڕەگەزییەکان (2023)		٩٦٫٤٤٪ ئەلبانی ١٫٠٤٪ یۆنانی ٠٫٥٥٪ میسری ١٫٣٣٪ ئەوانی تر ٠٫٦٥٪ ڕانەگەەیەندراو
ناوی هاووڵاتی		ئەلبانی
دەوڵەت		کۆماری پەرلەمانیی یەکگرتوو
-	سەرۆک کۆمار	بایرام بێگای
-	سەرۆک وەزیران	ئێدی ڕاما
-	سەرۆکی پەرلەمان	نیکۆ پەلێشی
یاسادانەر		کوڤێندی
مێژووی دامەزراندن
-	میرنشینی ئاربانۆن	1190
-	میرنشینەکانی ئەلبانیا	سەدەکانی ١٢ھەم–١٥ھەم
-	شانشینی ئەلبانیا	شوباتی ١٢٧٢
-	میرنشینی ئەلبانیا	1359
-	پەیمانی لێژە	٢ی ئاداری ١٤٤٤
-	پاشالکی ئیشکۆدرا/یانینا/بێرات	١٧٥٧/١٧٨٧
-	کۆمەڵەی پڕیزرێن	١٠ی حوزەیرانی ١٨٧٨
-	ئەلبانیای سەربەخۆ	٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩١٢
-	میرنشینی ئەلبانیا	٢٩ی تەممووزی ١٩١٣
-	کۆماری یەکەمی ئەلبانیا	٣١ی کانونی دووەمی ١٩٢٥
-	شانشینی ئەلبانیا	١ی ئەیلوولی ١٩٢٨
-	کۆماری دووەمی ئەلبانیا	١٠ی کانونی دووەمی ١٩٤٦
ڕووبەر
-	سەرجەم	٢٨,٧٤٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٤٠ەم) ١١,١٠٠ مایلی چوارگۆشە
-	ئاو (%)	4.7
ژمارەی دانیشتوان
-	بەراوردی	٢٬٨١١٬٦٥٥
-	سەرژمێریی 2026	٢,٣٣٥,٩٣٠ (١٤٣یەم)
-	چڕی	81.3 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە  ٢١٠٫٦کەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP)		بەراوردی 2026
-	سەرجەم	$٦٧٫٣٧٠ ملیار (١١٨یەم)
-	سەرانە	$٢٥,٢٥٠ (٨٠یەم)
GDP (nominal)		بەراوردی 2026
-	سەرجەم	$٣٣٫٣٣٠ ملیار (١١٤یەم)
-	سەرانە	$١٢,٤٩٠ (٧٩یەم)
Gini (2021)		29.4
HDI (2023)		0.810 (٧١ەم)
دراو		لێک (ALL)
ناوچەی کاتی		کاتژمێری ناوەڕاستی ئەورووپا (UTC+1)
-	ھاوین (DST)	کاتژمێری ھاوینەی ناوەڕاستی ئەورووپا (UTC+2)
پاوانی ئینتەرنێت		.al
کۆدی تەلەفۆن		+355
Patron saint		خانمی شایستەی ئەنجومەنی باش

ئەلبانیا، بە فەرمی کۆماری ئەلبانیا، وڵاتێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا. کەوتووەتە شەنشینی بەڵکان، لەسەر دەریای ئادریاتیک و دەریای یۆنیان لەناو دەریای ناوەڕاستدا، و سنووری وشکانیی ھەیە لەگەڵ مۆنتینیگرۆ لە باکووری ڕۆژئاوا، کۆسۆڤۆ لە باکووری ڕۆژھەڵات، مەقدۆنیای باکوور لە ڕۆژھەڵات و یۆنان لە باشوور. بە ڕووبەری ٢٨٬٧٤٨ km² (١١٬١٠٠ sq mi)، خاوەنی کۆمەڵێک مەرجی جیاوازی کەشوھەوا، جیوۆلۆجی، ھایدرۆلۆجی و مۆرفۆلۆجییە. دیمەنە سروشتییەکانی ئەلبانیا لە شاخە سەرکەشە بەفرپۆشەکانی ئەپڵەکانی ئەلبانیا و کۆراب، سکاندەربێگ، پیندۆس و سیراونیانەوە دەست پێ دەکات تا دەکاتە دەشتاییە زەویە بەپێتەکانی کەناراوەکان کە لە کەناراوەکانی ئادریاتیک و یۆنیانەوە درێژ دەبنەوە. تیرانا پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتەکەیە، کە بەدوایدا شارەکانی دوورێس، ڤلۆرا، و ئیشکۆدرا دێن.

ئەلبانیا لەلایەن چەندین ھۆزی ئیلیرییەوە ئاوەدان کرابوو، لەنێویاندا ئاردیایی، بیلیۆنەکان، داساریتی، ئەنکێلی، و تاولانتییەکان، ھەروەھا کاوونییەکان کە لە باشووری ڕۆژئاوادا نیشتەجێ بووبوون. چەندین کۆلۆنی لەلایەن یۆنانییە کۆنەکانەوە لەسەر کەناراوەکانی ئەلبانیا دامەزرێنران، کە دیارترینیان ئاپۆلۆنیا بوو. ئیلیرییەکان دەسەڵاتی باڵادەست بوون لە ئەلبانیا پێش سەربڵندبوونی مەقدۆنیا. دوای شەڕەکانی ئیلیریا، ئەلبانیا خرایە سەر ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی و دوای دابەشبوونی ئیمپراتۆریەتەکە لەناو ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتیدا مایەوە. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، چەندین میرنشینی ئەلبانی سەریان ھەڵدا، لەوانە میرنشینی ئاربانۆن، شانشینی ئەلبانیا، میرنشینی ئەلبانیا و ئەلبانیای ڤێنیسی. لە سەدەی ١٥ھەمدا، ئەلبانیا بووە ناوەندی بەرەنگاربوونەوەی پەرەسەندنی عوسمانییەکان لەژێر سەرکردایەتیی جۆرج کاستریۆتی ئەسکەندەر بەگ، کە ھەڵمەتە سەربازییەکانی بۆ زیاتر لە دوو دەیە ڕێگرییان لە پێشڕەوییەکانی عوسمانی کرد. ھەرچەندە خرایە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، ئەلبانیا مۆرك و ناسنامەی جیاوازی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتیی خۆی لە ماوەی چوار سەدە لە دەسەڵاتی بێگانە پاراست، کە لە سەدەی ١٩ھەمدا گەیشتە لووتکە لە ڕێگەی ڕێنێسانسی ئەلبانییەوە. ئەلبانیا لە ساڵی ١٩١٢دا سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند، کە دواتر سەدەی ٢٠ھەمی ئاڵۆزی بەخۆیەوە بینی بە پاشایەتی، داگیرکاریی بێگانە لە کاتی ھیچکامی شەڕە جیھانییەکاندا، و ڕژێمێکی کۆمۆنیستی لەژێر سەرکردایەتیی ئەنڤەر خۆجەدا.

لە کاتی سەربەخۆیی خۆییەوە لە ساڵی ١٩١٢، ئەلبانیا تووشی چەندین گۆڕانکاریی سیاسی بووە، و لە پاشایەتییەوە گوازراوەتەوە بۆ ڕژێمێکی کۆمۆنیستی پێش ئەوەی ببێتە کۆمارێکی پەرلەمانیی دەستووری. پەیڕەو لە دەستوورێک دەکات کە پێشینەی بە جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان داوە، پەیکەری سیاسیی وڵاتەکە پێکھاتووە لە پەرلەمان، سەرۆک کۆمارێکی ڕێوڕەسمی، سەرۆک وەزیرانێکی جێبەجێکار و پلەبەندیی دادگاکان. ئەلبانیا وڵاتێکی لەپەرەسەندندایە کە خاوەنی ئابوورییەکی داهات مامناوەندی سەرووە لە ئابووریی ئەلبانیادا کە زیاتر پشتی بە کەرتی خزمەتگوزاری بەستووە، ھاوکات پیشەسازیی دروستکردن و گەشتوگوزار، کە لە ساڵی ٢٠٢٤دا ڕایەڵی زیاتر لە ١١ ملیۆن سەردانکەری کردووە، ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕن. بازرگانیی نایاسایی دەرمان لە ئەلبانیا ساڵانە نزیکەی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دەخاتە ناو ئابووریی وڵاتەکەوە. دوای ھەڵوەشاندنەوەی سیستمی کۆمۆنیستی، وڵاتەکە لە پلانڕێژیی ناوەندییەوە گوازراوەتەوە بۆ ئابوورییەکی بازاڕی ئازاد. ھاووڵاتیانی ئەلبانیا دەستگەیشتنیان بە چاودێریی تەندروستیی گشتی و پەروەردەی سەرەتایی و ناوەندیی خۆڕایی ھەیە. وڵاتەکە کاندیدێکی فەرمییە بۆ ئەندامێتی لە یەکێتیی ئەورووپا، و لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە لە گفتوگۆکانی چوونەناوەوەدایە.

ڕەچەڵەکی ناو

ڕەچەڵەکی ناوی "ئەلبانیا" دەکرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ لاتینیی سەدەکانی ناوەڕاست و پەیوەندیی بە ھۆزی ئیلیریی ئەلبانییەوە ھەیە. ئەم پەیوەندییە زیاتر بە نووسینەکانی جوگرافیناسی یۆنانی کۆن پتۆلەمایۆس لە سەدەی ٢ی زاینیدا پشتڕاست دەکرێتەوە، کە تێیدا ئاوەدانیی ئەلبانۆپۆلیسی گرتووەتە خۆ کە کەوتبووە باکووری ڕۆژھەڵاتی دوورێس. بوونی ئاوەدانییەکی سەدەکانی ناوەڕاست بە ناوی ئەلبانۆن یان ئاربانۆن ئاماژە بە ئەگەری بەردەوامیی مێژوویی دەکات. پەیوەندیی ورد لە نێوان ئەم ئاماژە مێژووییانە و پرسیار لەسەر ئەوەی ئایا ئەلبانۆپۆلیس هاومانای ئاربانۆن بووە یان نا، وەک بابەتێکی گەنگەشەی زانستی دەمێنێتەوە.

مێژوونووسی بێزەنتی مایکڵ ئاتالیاتێس، لە گێڕانەوە مێژوویییەکەی سەدەی ١١یەمیدا، یەکەم ئاماژەی بێگومان بۆ ئەلبانییەکان دەخاتە ڕوو، کاتێک وەک بەشداربوویەک لە ڕاپەڕینێک دژ بە قوستەنتینیە لە ساڵی ١٠٧٩دا ناویان دەبات. ھەروەھا ئەو ئاربانیتایەکان وەک ژێردەستەی دووکی دیرکیۆم دیاری دەکات. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئەلبانیا بە Arbëri یان Arbëni لەلایەن دانیشتووانەکەیەوە ئاماژەی پێ دەکرا، کە خۆیان وەک Arbëreshë یان Arbëneshë دەناساند. ئەلبانییەکان دەستەواژەکانی Shqipëri یان Shqipëria بۆ وڵاتەکەیان بەکار دێنن، کە دەستەواژەگەلێکن ڕەچەڵەکی مێژوویییان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٤ھەم. بەڵام تەنھا لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٧ھەم و سەرەتای سەدەی ١٨ھەمدا ئەم دەستەواژانە بە ھێواشی لە شوێنی Arbëria و Arbëreshë لای ئەلبانییەکان جێگیر بوون. ئەم دوو دەربڕینە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک ھێمای "منداڵانی ھەڵۆکان" و "زەوی ھەڵۆکان" تێدەگەیەنرێن.

مێژوو

پێش مێژوو

پاشماوەکانی گردەگۆڕی کامێنیسا لە پارێزگای کۆرچێ

نیشتەجێبوونی سەردەمی بەردینی ناوەڕاست (مێزۆلیتیک) لە ئەلبانیا لە چەندین شوێنی کراوەدا کە نزیک بوون لە کەناراوەکانی ئادریاتیک و لە ئەشکەوتەکاندا سەلمێنراوە. کەلوپەلەکانی مێزۆلیتیک کە لە ئەشکەوتێکی نزیک زارێ دۆزراونەتەوە، کەلوپەلی چەقماخ و یاشم لەگەڵ ئێسکە بەبەردبووەکانی ئاژەڵان لەخۆ دەگرن، لە کاتێکدا دۆزراوەکانی کێوی دایت ئامرازەکانی ئێسک و بەرد لەخۆ دەگرن کە ھاوشێوەی کلتوری ئۆریگناسیانن. سەردەمی نوێبەردین (نیۆلیتیک) لە ئەلبانیا لە دەوروبەری ٧٠٠٠ی پێش زایین دەستی پێکرد و لەو دۆزراوانەدا سەلمێنراوە کە ئاماژە بە ماڵیکردنی مەڕ و بزن و کشتوکاڵی بچووک دەکەن. بەشێک لە دانیشتووانی نیۆلیتیک لەوانەیە ھەمان دانیشتووانی مێزۆلیتیکی باشووری بەڵکان بووبن، وەک لە ئەشکەوتی کۆنیسپۆل، کە چینەکانی مێزۆلیتیک ھاوکاتن لەگەڵ دۆزراوەکانی نیۆلیتیکی پێشگۆزەگەری. کلتوری گۆزەگەریی کاردیۆم لە کەناراوەکانی ئەلبانیا و لە سەرانسەری ئادریاتیک لە دوای ٦٥٠٠ی پێش زایین دەردەکەوێت، لە کاتێکدا ئاوەدانییەکانی ناوخۆ بەشدارییان لە پرۆسەی دروستبوونی کلتوری ستارچێڤۆدا کردووە. کانەکانی قیڕی ئەلبانی لە سێلینیسا بەڵگەی پێشوەختە لەسەر بەکارھێنانی قیڕ لە ئەورووپا دابین دەکەن، کە دەگەڕێتەوە بۆ کۆتاییەکانی نیۆلیتیکی ئەلبانیا (لە ٥٠٠٠ی پێش زایینەوە)، کاتێک کۆمەڵگە خۆجێییەکان وەک ڕەنگ بۆ ڕازاندنەوەی سەر سیرامیک، دژەئاوکردن، و ماددەی لکێنەر بۆ چاککردنەوەی قاپە شکاوەکان بەکاریان دەھێنا. قیڕی سێلینیسا لە سەرەتای ھەزارەی ٥ەمی پێش زایینەوە بەرەو ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا ڕوانراوە. یەکەم بەڵگە لەسەر ھەناردەکردنی بازرگانیی دەریایی لە نیۆلیتیک و سەردەمی بڕۆنز لە باشووری ئیتاڵیاوە دێت. قیڕی کوالێتی بەرزی سێلینیسا لە سەرانسەری سەردەمە مێژوویییەکاندا لە کۆتاییەکانی سەردەمی نیۆلیتیکەوە تا ئەمڕۆ بەکارھێنراوە.

ھیندۆئەورووپیبوونی ئەلبانیا لە چوارچێوەی ھیندۆئەورووپیبوونی بەڵکانی ڕۆژئاوادا لە دوای ٢٨٠٠ی پێش زایینەوە دەستی پێکرد. بوونی گردەگۆڕەکانی سەردەمی بڕۆنزی سەرەتایی لە نێزیکایەتیی ئاپۆلۆنیای دواتر دەگەڕێتەوە بۆ ٢٦٧٩±١٧٤ پێش زایین. ئەم گردەگۆڕانە سەر بە دەربڕینی باشووری کلتوری ئادریاتیک-لیوبلیانان (کە پەیوەندیدارە بە کلتوری سێتینای دواتر)، کە بەرەو باشوور بە درێژایی ئادریاتیک لە باکووری بەڵکانەوە گوازراونەتەوە. ھەمان کۆمەڵگە گردی ھاوشێوەیان لە مۆنتینیگرۆ (ڕاکیچا کوچی) و باکووری ئەلبانیا (شتۆج) دروست کردووە. یەکەم دۆزراوەی شوێنەوارناسیی بۆماوەیی پەیوەندیدار بە ھیندۆئەورووپیبوونی ئەلبانیا پیاوێک لەخۆ دەگرێت کە زیاتر ڕەچەڵەکی شوانکارەکانی دەشتی ڕۆژئاوای ھەیە و لە گردەگۆڕێکی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا نێژراوە، کە دەگەڕێتەوە بۆ ٢٦٦٣–٢٤٧٢ پێش زایین. لە سەردەمی بڕۆنزی ناوەڕاستدا، شوێن و دۆزراوەکانی کلتوری سێتینا لە ئەلبانیا دەردەکەون. کلتوری سێتینا بەرەو باشوور لە سەرانسەری ئادریاتیک لە دۆڵی سێتینای دالماتیاوە گوازراوەتەوە. لە ئەلبانیا، دۆزراوەکانی سێتینا لە دەوری باشووری دەریاچەی ئیشکۆدرا کۆبووبوونەوە و بە شێوەیەکی تایبەت لە گۆڕستانە گردییەکاندا دەردەکەون، وەک لە شکڕێل و شتۆج، و قەڵا گردییەکان وەک گاژتان (ئیشکۆدرا)، ھەروەھا لە شوێنە ئەشکەوتییەکان وەک بلاز، نێزیر، و کەپوتا (ناوەڕاستی ئەلبانیا) و شوێنە دەریاچەیییەکان وەک سوڤیان (باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا).

سەردەمی کۆن

شاری ئیشکۆدرا کە لە سەدەی ٤ی پێش زایین دامەزراوە، پایتەختی شانشینی ئیلیریی ئاردیایی و لابەیاتای بوو.

خاکی گرتراوەی ئەلبانیا لە مێژوودا لەلایەن گەلانی ھیندۆئەورووپییەوە ئاوەدان کرابوو، لەنێویاندا چەندین ھۆزی ئیلیری و ئیپیرۆتی. ھەروەھا چەندین کۆلۆنیی یۆنانی ھەبوون. ئەو خاکەی کە وەک ئیلیریا ئاماژەی پێ دەکرا تا ڕادەیەک لەگەڵ ناوچەی ڕۆژھەڵاتی دەریای ئادریاتیک لە دەریای ناوەڕاستدا دەگونجا، کە لە باشوورەوە تا دەمی ڕووباری ڤجۆسە درێژ دەبۆوە. یەکەم گێڕانەوەی گرووپە ئیلیرییەکان لە پێریپلۆسی دەریای ڕەشەوە دێت، کە دەقێکی یۆنانییە لە سەدەی ٤ی پێش زاییندا نووسراوە. بریجەکانیش لە ناوەڕاستی ئەلبانیا ئامادەیییان ھەبوو، لە کاتێکدا باشوور لەلایەن کاوونییە ئیپیرۆتییەکانەوە ئاوەدان کرابوو، کە پایتەختەکەیان لە فۆینیس بوو. کۆلۆنییەکانی تر، وەک ئاپۆلۆنیا و ئێپیدامنۆس، لەلایەن شارە-دەوڵەتە یۆنانییەکانەوە لەسەر کەناراوەکان تا سەدەی ٧ی پێش زایین دامەزرێنران.

ئاپۆلۆنیا کۆلۆنییەکی یۆنانیی گرنگ بوو لەسەر کەناراوەکانی ئیلیریا بە درێژایی دەریای ئادریاتیک و یەکێک بوو لە خاڵەکانی ڕۆژئاوای ڕێگەی ڤیا ئێگناتیا، کە ڕۆما و قوستەنتینیەی بەستەبووەوە.

ھۆزی ئیلیریی تاولانتی ھۆزێکی بەھێزی ئیلیری بوون لەنێو سەرەتاییترین ھۆزە تۆمارکراوەکان لە ناوچەکەدا. ئەوان لە ناوچەیەکدا دەژیان کە لەگەڵ بەشێکی زۆری ئەلبانیای ئێستادا دەگونجێت. لەگەڵ فەرمانڕەوای دارمانی کلیتوس، گلاوکیاس، فەرمانڕەوای شانشینی تاولانتی، دژی ئەلێکساندەری مەزن لە نەبەردی پێلیۆمدا لە ساڵی ٣٣٥ی پێش زاییندا شەڕیان کرد. بە تێپەڕبوونی کات، فەرمانڕەوای مەقدۆنیای کۆن، کاساندەری مەقدۆنیا، ئاپۆلۆنیای گرت و لە ڕووباری ژێنوسوس (ئیشکومبین) لە ساڵی ٣١٤ی پێش زاییندا پەڕییەوە. دوای چەند ساڵێک، گلاوکیاس گەمارۆی ئاپۆلۆنیای دا و کۆلۆنیی یۆنانیی ئێپیدامنۆسی دەست بەسەردا گرت.

ھۆزی ئیلیریی ئاردیایی، کە ناوەندەکەی لە مۆنتینیگرۆ بوو، فەرمانڕەوایی زۆربەی خاکی باکووری ئەلبانیای دەکرد. شانشینی ئاردیایییان گەیشتە گەورەترین ئاستی خۆی لەژێر دەسەڵاتی پاشا ئاگرۆن، کوڕی پلێوراتوسی دووەم. ئاگرۆن دەسەڵاتی خۆی بۆ سەر ھۆزە ھاوسێییەکانی تریش درێژ کردەوە. دوای کۆچی دوایی ئاگرۆن لە ساڵی ٢٣٠ی پێش زاییندا، ھاوسەرەکەی، تەوتا، دەسەڵاتی شانشینی ئاردیایی بەمیرات گرت. ھێزەکانی تەوتا کردەوەکانی خۆیانیان بەرەو باشوورتر بۆ سەر دەریای یۆنیان فراوان کرد. لە ساڵی ٢٢٩ی پێش زاییندا، ڕۆما جەنگی دژ بە شانشینەکە ڕاگەیاند بەھۆی تاڵانکردنی بەرفراوانی کەشتییە ڕۆمییەکان. جەنگەکە بە شکستی ئیلیرییەکان لە ساڵی ٢٢٧ی پێش زاییندا کۆتایی ھات. لە کۆتاییدا جێنتیوس لە ساڵی ١٨١ی پێش زاییندا شوێنی تەوتای گرتەوە. جێنتیوس لە ساڵی ١٦٨ی پێش زاییندا لەگەڵ ڕۆمییەکان تووشی پێکدادان بوو، کە بووە ھۆی دەستپێکردنی شەڕی سێیەمی ئیلیریا. ململانێکە بە داگیرکاریی ڕۆمییەکان بۆ سەر ناوچەکە تا ساڵی ١٦٧ی پێش زایین کۆتایی ھات. ڕۆمییەکان ناوچەکەیان بۆ سێ دابەشکاریی کارگێڕی بەش کرد.

سەدەکانی ناوەڕاست

شاری کرۆیا پایتەختی میرنشینی ئاربانۆن بوو لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.

ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی لە ساڵی ٣٩٥دا دوای کۆچی دوایی تیۆدۆسیوسی یەکەم دابەش بوو بۆ دوو بەشی ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا، ئەمەش بەشێک بەھۆی زیادبوونی پەستانی ھەڕەشەکان لە کاتی داگیرکاریی بەربەرەکاندا. لە سەدەی ٦ەمەوە تا سەدەی ٧ەم، سلاڤەکان لە ڕووباری دانوب پەڕینەوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان یۆنانییە ڕەسەنەکان، ئیلیرییەکان و تراسییەکانیان لە بەڵکاندا ھەڵلووشی؛ بەم شێوەیە، ئیلیرییەکان بۆ دوا جار لە تۆمارە مێژوویییەکاندا لە سەدەی ٧ەمدا ئاماژەیان پێ کرا.

لە سەدەی ١١ھەمدا، لێکترازانی گەورە بە ڕەسمی پچڕانی پەیوەندیی نێوان ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵات و کەنیسەی کاتۆلیکی ڕۆژئاوای چەسپاند، کە لە ئەلبانیادا لە ڕێگەی سەرھەڵدانی باکوورێکی کاتۆلیک و باشوورێکی ئۆرسۆدۆکسەوە ڕەنگی دایەوە. گەلی ئەلبانی لە ڕۆژئاوای دەریاچەی ئۆھرید و دۆڵی سەرووی ڕووباری ئیشکومبیندا نیشتەجێ بوون و میرنشینی ئاربانۆنیان لە ساڵی ١١٩٠دا لەژێر سەرکردایەتیی پڕۆگۆنی کرۆیا دامەزراند. کوڕەکانی بە ناوەکانی جین پڕۆگۆنی و دیمیتریۆ پڕۆگۆنی شوێنیان گرتەوە.

دوای کۆچی دوایی دیمیتریۆ، خاکەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی گریگۆریۆس کامۆناسی ئەلبانی-یۆنانی و دواتریش لەژێر دەسەڵاتی گۆلێمی کرۆیادا. لە سەدەی ١٣ھەمدا، میرنشینەکە ھەڵوەشایەوە. ئاربانۆن وەک یەکەم پێشنیاری دەوڵەتێکی ئەلبانی ھەژمار دەکرێت، کە پێگەیەکی نیمچەسەربەخۆی وەک پەڕگیری ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی لەژێر دەسەڵاتی بێزەنتییەکانی دووکاسی ئیپیرۆس یان لاسکاریستەکانی نیسیادا ھێشتەوە.

نەخشەیەکی بەرزی سکۆلا دێگڵی ئەلبانیزی کە یادی گەمارۆدانی ئیشکۆدرا دەکاتەوە. وێنەی سوڵتان محەممەدی دووەم دەکێشێت کە گەمارۆی شاری ئەلبانیی ئیشکۆدرا دەدات، کە لەو کاتەدا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتیی ڤێنیسی.

بەرەو کۆتایی سەدەی ١٢ەم و سەرەتای سەدەی ١٣ەم، سڕبەکان و ڤێنیسییەکان دەستیان کرد بە دەستبەسەرداگرتنی خاکەکە. پەرەسەندنی ڕەچەڵەکی ئەلبانییەکان نادیارە؛ بەڵام یەکەم ئاماژەی بێگومان بۆ ئەلبانییەکان لە تۆمارە مێژوویییەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٠٧٩ یان ١٠٨٠ لە بەرھەمێکی مایکڵ ئاتالیاتێسدا، کە ئاماژەی بە ئەلبانۆی کردووە وەک بەشداربوویەک لە ڕاپەڕینێک دژ بە قوستەنتینیە. لەم خاڵەدا، ئەلبانییەکان بە تەواوی مەسیحی ببوون.

دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئاربانۆن، شارلی یەکەمی ئەنجۆ ڕێککەوتنێکی لەگەڵ فەرمانڕەوا ئەلبانییەکاندا ئیمزا کرد، بەڵێنی دا کە پارێزگاری لەوان و ئازادییە کۆنەکانیان بکات. لە ساڵی ١٢٧٢دا، ئەو شانشینی ئەلبانیای دامەزراند و ناوچەکانی لە دەسپۆتاتی ئیپیرۆس سەندەوە. شانشینەکە داوای سەرجەم خاکی ناوەڕاستی ئەلبانیای دەکرد لە دیرکیۆمەوە بە درێژایی کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیک تا دەکاتە بوترینت. پەیکەری سیاسیی کاتۆلیکی بنەمایەک بوو بۆ پلانەکانی پاپا بۆ بڵاوکردنەوەی کاتۆلیکیزم لە نیمچەدوورگەی بەڵکاندا. ئەم پلانە ھەروەھا پشتیوانیی ھێلینی ئەنجۆیان بەدەستھێنا. نزیکەی ٣٠ کەنیسە و دێری کاتۆلیکی لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا دروست کران، بەتایبەتی لە باکووری ئەلبانیادا. ململانێی ناوخۆیی دەسەڵات لەناو ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتیدا لە سەدەی ١٤ھەمدا ڕێگەی بە بەھێزترین فەرمانڕەوای سەدەکانی ناوەڕاستی سڕبەکان، ستێفان دوشان، دا کە ئیمپراتۆریەتێکی تەمەنکورت دامەزرێنێت کە سەرجەم ئەلبانیای جگە لە دوورێس لەخۆ دەگرت.

میرنشینەکانی ئەلبانیا، نز. 1390، بێجگە لە دەسپۆتاتی ئارتا

لە ساڵی ١٣٦٧دا، فەرمانڕەوا ئەلبانییەکان دەسپۆتاتی ئارتایان دامەزراند. لەو ماوەیەدا، چەندین میرنشینی ئەلبانی دامەزرێنران، بەتایبەتی میرنشینی ئەلبانیا، میرنشینی کاستریۆتی، گوندنشینی بێرات، و میرنشینی دوکاگجینی. لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١٥ھەمدا، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زۆربەی ئەلبانیای داگیر کرد، و پەیمانی لێژە لەژێر فەرمانڕەوایی ئەسکەندەر بەگدا ڕێکخرا، کە بووە قارەمانی نیشتمانیی مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستی ئەلبانیا.

ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی

دوای خزمەتکردنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بۆ نزیکەی ٢٠ ساڵ، جۆرج کاستریۆتی ئەسکەندەر بەگ هەڵھات و دەستی بە ڕاپەڕینێک دژ بە ئیمپراتۆریەتەکە کرد کە پێشڕەویی عوسمانییەکانی بۆ ناو ئەورووپا بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ ڕاگرت.

عەلی پاشا تەپەلێنا فەرمانڕەوایەکی سەر بە خۆبەڕێوەبەری عوسمانی-ئەلبانی بوو، کە فەرمانڕەوایی پاشالکی یانینای دەکرد.

بە کەوتنی قوستەنتینیە، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی چووە نێو قۆناغێکی درێژخایەنی داگیرکاری و فراوانخوازیی سەربازییەوە، کە سنوورەکانی بە ھێواشی لە قووڵایی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپادا فراوان ببوونەوە. لە ساڵی ١٣٨٥دا، ئەوان گەیشتنە کەناراوەکانی دەریای یۆنیان، لە کاتێکدا لە ساڵی ١٤١٥دا، بنکە سەربازییەکانیان لە سراپای باشووری ئەلبانیادا دامەزراند، و لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٤٣١دا زۆربەی ئەلبانیایان داگیر کرد. لە ئەنجامدا ھەزاران ئەلبانی ھەڵھاتن بۆ ئەورووپای ڕۆژئاوا، بەتایبەتی بۆ کالابریا، ناپۆلی، ڕاگوسا، و سیسیل، لە کاتێکدا چەندین کەسی تر لە شاخە سەختەکانی ئەلبانیادا پەنایان گرت. لەبەر ئەوەی زۆرینەی ھەرە زۆری ئەلبانییەکان پەیڕەوی لە مەسیحییەت دەکرد، ئەوان وەک چینێکی نزمتر لە خەڵک ھەژمار دەکران، کە بووە ھۆی ئەوەی بە شێوازی جیاواز جیاکارییان بەرامبەر بکڕێت، لەوانە سەپاندنی باجی قورس. سەرەڕای ئەوەش، سیستمی دۆشیرمە ڕێگەی بە سوڵتان دەدا کە ڕێژەیەکی پێویست لە گەنجانی مەسیحی لە خێزانەکانیان وەربگرێت بۆ دروستکردنی سوپای یەنیچەری. داگیرکاریی عوسمانی ھەروەھا ھاوکات بوو لەگەڵ پرۆسەی پلەبەندیی ئیسلامیکردن و دروستکردنی خێرای مزگەوتەکان.

شۆڕشێکی گەشەسەندوو و درێژخایەن دوای پێکھێنانی پەیمانی لێژە تا کەوتنی ئیشکۆدرا لەژێر سەرکردایەتیی جۆرج کاستریۆتی ئەسکەندەر بەگدا سەری ھەڵدا، کە بە بەردەوامی سوپا گەورەکانی عوسمانی بە سەرکردایەتیی سوڵتانەکانی وەک مورادی دووەم و محەممەدی دووەم تێکدەشکاند. ئەسکەندەر بەگ توانی چەندین میرنشینی ئەلبانی لەنێویاندا خێزانەکانی ئاریانیتی، دوکاگجینی، زاخاریا، و سۆپیا یەکبخات و دەسەڵاتێکی ناوەندی لەسەر زۆربەی ناوچە داگیرنەکراوەکان دامەزرێنێت، و بباتە لۆردی ئەلبانیا. فراوانخوازیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی وەستا لەو ماوەیەی کە ھێزەکانی ئەسکەندەر بەگ بەرەنگارییان دەکرد، و ئەو وەک یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی دواکەوتنی فراوانبوونی عوسمانییەکان بۆ ناو ئەورووپای ڕۆژئاوا دابینکرا، کە کاتی زیاتری بە میرنشینە ئیتاڵییەکان دا بۆ ئەوەی باشتر خۆیان بۆ گەیشتنی عوسمانییەکان ئامادە بکەن. بەڵام شکستی زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا، جگە لە ناپۆلی، لە پشتیوانیکردنی گونجاو لەو، لەگەڵ شکستی پلانەکانی پاپا پیوسی دووەم بۆ ڕێکخستنی جەنگێکی خاچپەرستیی بەڵێنپێدراو دژ بە عوسمانییەکان، ئەوەی دەردەخست کە ھیچ کۆششێکی سەرکەوتنی ئەسکەندەر بەگ بە شێوەیەکی ھەمیشەیی ڕێگری لە عوسمانییەکان نەکرد لە داگیرکردنی بەڵکانی ڕۆژئاوا.

سەرەڕای لێھاتوویی وەک سەرکردەیەکی سەربازی، سەرکەوتنەکانی ئەسکەندەر بەگ بەسەر سوپای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا تەنھا کاریگەرییەکی کورتخایەنیان ھەبوو، چونکە ھێزەکانی نەیاکانتوانی بە شێوەیەکی ھەمیشەیی پێشڕەویی عوسمانییەکان ڕابگرن؛ بۆیە، تەنھا بە شێوەیەکی کاتی داگیرکاریی کۆتایی خاکی ئەلبانیایان دواخست. داگیرکارییە بەردەوامەکانی عوسمانی بووە ھۆی وێرانکاریی گەورە بۆ ئەلبانیا، بە شێوەیەکی بەرچاو ژمارەی دانیشتووانی کەم کردەوە و ئاژەڵ و بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی لەناو برد. بێجگە لە خۆدەستبەدەستدانەوە، ھیچ ڕێگەیەک نەبوو کە ئەسکەندەر بەگ بتوانێت داگیرکارییەکانی عوسمانی ڕابگرێت سەرەڕای ئەوەی ھێزە سەربازییەکانی چەندین سەرکەوتنی یەکبەدوایەکیان بەدەستھێنابوو. لەنێو ھۆکارەکانی تردا، ھێزی مرۆیی و سەرچاوەکانی بۆ جەنگێکی درێژخایەن بەس نەبوون، کە ڕێگری لە فراوانکردنی ھەوڵەکانی جەنگ و دەرکردنی تورکەکان لە سنوورەکانی ئەلبانیا کرد. بۆیە ئەلبانیا مەحکوم بوو بە ڕووبەڕووبوونەوەی زنجیرەیەک ھێرشی نەپچڕاوی عوسمانی تا ئەوەی لە کۆتاییدا ساڵانێک دوای کۆچی دوایی ئەو کەوت.

کاتێک عوسمانییەکان پێگەیەکی جێگیریان لە ناوچەکەدا بەدەستھێنا، شارۆچکە ئەلبانییەکان لە چوار سنجاقی سەرەکیدا ڕێکخران. حکوومەت گەشەی بە بازرگانی دا بە جێگیرکردنی کۆلۆنییەکی بەرچاوی پەنابەرانی دەربەدەرکراوی جوولەکە لە ئیسپانیایەوە. شاری ڤلۆرا بینەری تێپەڕبوونی کەلەپەلی ھاوردەکراوی ئەورووپا بوو لە بەندەرەکانییەوە، وەک مەخمەل، کەلوپەلی لۆکەیی، مووھێر، فەرش، بەھارات، و چەرم لە بۆرسە و قوستەنتینیەوە. ھەندێک لە ھاووڵاتیانی ڤلۆرا تەنانەت ھاوبەشی کاروباری بازرگانییان لە سەرانسەری ئەورووپادا ھەبوو.

دیاردەی ئیسلامیکردن لەنێو ئەلبانییەکاندا بە پلەی یەکەم لە سەدەی ١٧ھەمەوە بەربڵاو بوو و تا سەدەی ١٨ھەمی خایاند. ئیسلام دەرفەتی یەکسان و پێشکەوتنی لەناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا پێ بەخشین. بەڵام، بەپێی ھەندێک لە زانایان، ھۆکارەکانی موسڵمانبوون جۆراوجۆر بوون بەپێی دەقەکە؛ ھەرچەندە کەمیی سەرچاوەکان بە شێوەیەکی بەرچاو ڕێگری لە ھەوڵەکان دەکات بۆ لێکۆڵینەوە لەو جۆرە پرسانە. لە ئەنجامی زیادبوونی سەرکوتکاریی عوسمانییەکان بەرامبەر کاتۆلیکیزم، زۆربەی ئەلبانییە کاتۆلیکەکان لە سەدەی ١٧ھەمدا موسڵمان بوون، لە کاتێکدا ئەلبانییە ئۆرسۆدۆکسەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەدەی دواتردا پەیڕەوییان کرد.

لەبەر ئەوەی ناوچە ئاوەدانەکانی ئەلبانی وەک ناوچەی ستراتیژیی گرنگ ھەژمار دەکران، ئەلبانییەکان ڕێژەیەکی بەرچاوی سوپا و بیرۆکراسیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییان پێکھێنا. لە ئەنجامدا، زۆرێک لە ئەلبانییە موسڵمانەکان گەیشتنە پێگە سیاسی و سەربازییە گرنگەکان، لە کاتێکدا کارەکانیان بەشدارییەکی ڕۆشنبیریی بەرچاوی لە جیھانی ئیسلامیی بەرفراوانتردا کرد. بە بەھرەمەندبوون لەم پێگە ئیمتیازدارە، ئەوان پۆستە کارگێڕییە بەرزەکانیان بەدەستھێنا، کە لەنێویاندا زۆرتر لە دوو دەرزەن ئەلبانی وەک وەزیری ئەعزەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی خزمەتیان کرد. سەرەڕای ئەوەش، ئەلبانییە دیارەکانی تر خێزانە بەناوبانگەکانی کۆپڕولو، زەغانۆس پاشا، محەممەد عەلی پاشای میسر، و عەلی پاشای تەپەلێنای لەخۆ دەگرت. جگە لەوەش، دوو سوڵتانی عوسمانی، بایەزیدی دووەم و محەممەدی سێیەم، لە دایکانی خاوەن ڕەچەڵەکی نەتەوەییی ئەلبانی لەدایک بوون.

ڕێنێسانس ( ڕیلینجا)

دۆرا دئیستریا لەنێو داواکارە سەرەکییەکاندا بوو لە ئەورووپا بۆ پرسی ئەلبانی.

ڕێنێسانسی ئەلبانی قۆناغێک بوو کە ڕەگ و ڕیشەی لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٨ھەمدا بوو و تا سەدەی ١٩ھەمی خایاند، کە تێیدا گەلی ئەلبانی ھێزی ڕۆحی و ڕۆشنبیرییان بۆ ژیانێکی سەربەخۆی ڕۆشنبیری و سیاسی لەناو نەتەوەیەکی سەربەخۆدا کۆکرده‌وه‌. ڕۆشنبیریی ھاوچەرخی ئەلبانی گەشەی کرد، بەتایبەتی ئەدەبی ئەلبانی و ھونەرەکان، و زۆرجار بە کاریگەرییەکانی ڕۆمانتیسیزم و پڕەنسیپەکانی سەردەمی ڕۆشنبیرییەوە دەبەسترایەوە. پێش سەرھەڵدانی نەتەوەپەرستی، دەسەڵاتدارانی عوسمانی ھیچ دەربڕینێکی یەکێتی یان ھۆشیاریی نەتەوەیییان لەلایەن گەلی ئەلبانییەوە سەرکوت دەکرد.

سەرکەوتنی ڕووسیا بەسەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دوای جەنگەکانی ڕووسیا و عوسمانی بووە ھۆی جێبەجێکردنی پەیماننامەی سان ستێفانۆ کە زەوییە ئاوەدانەکانی ئەلبانیای بەخشییە دراوسێ سلاڤ و یۆنانییەکانیان. بەڵام، شانشینی یەکگرتوو و ئیمپراتۆریەتیی نەمسا-مەجەڕ لە ئەنجامدا ڕێککەوتنەکەیان بلۆک کرد و بوونە ھۆی دروستبوونی پەیماننامەی بەرلین. لەم خاڵەوە، ئەلبانییەکان دەستیان کرد بە ڕێکخستنی خۆیان بە ئامانجی پاراستن و یەکخستنی زەوییە ئاوەدانەکانی ئەلبانی بۆ ناو نەتەوەیەکی یەکگرتوو، کە بووە ھۆی پێکھێنانی کۆمەڵەی پڕیزرێن. کۆمەڵەکە لە سەرەتادا پشتیوانیی دەسەڵاتدارانی عوسمانیی ھەبوو کە پێگەیان لەسەر ھاوپشتیی ئایینیی خەڵکی موسڵمان و خاوەن زەوییەکانی پەیوەندیدار بە ئیدارەی عوسمانییەوە دامەزرابوو. ئەوان پشتیوانییان لە ھاوپشتیی موسڵمانان دەکرد و لە ھەمان کاتدا داوای بەرگریکردن لە زەوییە موسڵمانەکانیان دەکرد، کە ھۆکاری ناونانی کۆمەڵەکە بوو بە لیژنەی موسڵمانانی ڕاستەقینە.

نزیکەی ٣٠٠ موسڵمان بەشدارییان لە ئەنجومەنەکەدا کرد کە پێکھاتبوو لە نوێنەرانی بۆسنیا، کارگێڕی سنجاقی پڕیزرێن وەک نوێنەرانی دەسەڵاتە ناوەندییەکان و ھیچ نوێنەرێک لە ویلایەتی ئیشکۆدراوە نەبوو. کۆمەڵەکە کە تەنھا لەلایەن ٤٧ نوێنەری موسڵمانەوە ئیمزا کرابوو، قەرارنامەی دەرکرد کە ڕاگەیەندراوێکی لەخۆ دەگرت کە خەڵکی باکووری ئەلبانیا، ئیپیرۆس و بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا ئامادەن بەرگری لە تەواویەتیی خاکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە سەرجەم ئامرازە ڕێگەپێدراوەکان بکەن دژ بە سوپای بۆلگاریا، سڕبیا و مۆنتینیگرۆ.

دەسەڵاتدارانی عوسمانی پشتیوانییەکانی خۆیانیان ھەڵوەشاندەوە کاتێک کۆمەڵەکە، لەژێر سەرکردایەتیی عەبدول فراشێریدا، سەرنجی خستە سەر کارکردن بۆ خۆبەڕێوەبەریی ئەلبانی و داوای یەکخستنی چوار ویلایەتی عوسمانی کرد، لەوانە کۆسۆڤۆ، ئیشکۆدرا، مۆناستیر و یانینا، بۆ ناو ویلایەتێکی یەکگرتوو بە ناوی ویلایەتی ئەلبانی. کۆمەڵەکە ھێزی سەربازیی بەکارھێنا بۆ ڕێگریکردن لە لکاندنی ناوچەکانی پڵاڤ و گوسینجیە کە بەخشرا بوون بە مۆنتینیگرۆ. دوای چەندین نەبەردی سەرکەوتووانە لەگەڵ ھێزەکانی مۆنتینیگرۆدا، وەک نەبەردی نۆڤشیچە، کۆمەڵەکە ناچار بوو لە ناوچە کێشەلەسەرەکانیان بکشێتەوە. کۆمەڵەکە دواتر لەلایەن سوپای عوسمانییەوە کە لەلایەن سوڵتانەوە نێردرابوو تێکشکێنرا.

سەربەخۆیی

ئیسماعیل کەمال وەک باوکی دامەزرێنەری نەتەوەی ھاوچەرخی ئەلبانی ھەژمار دەکرێت.

ئەلبانیا لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩١٢دا سەربەخۆیی خۆی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ڕاگەیاند، کە ھاوکات بوو لەگەڵ دامەزراندنی سێنات و حکوومەت لەلایەن ئەنجومەنی ڤلۆراوە لە ٤ی کانوونی دووەمی ١٩١٢دا. سەروەرییەکەی لەلایەن کۆنفرانسی لەندەنەوە دانی پێدا نرا. لە ٢٩ی تەممووزی ١٩١٣دا، پەیماننامەی لەندەن سنوورەکانی وڵاتەکە و دراوسێکانی دیاری کرد، کە چەندین ئەلبانیی لە دەرەوەی ئەلبانیا ھێشتەوە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی دابەشکرابوون لە نێوان مۆنتینیگرۆ، سڕبیا، و یۆناندا.

بە بنکەکەی لە ڤلۆرا، لیژنەی نێودەوڵەتیی کۆنتڕۆڵ لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩١٣دا دامەزرا بۆ چاودێریکردنی کارگێڕیی ئەلبانیا تا ئەوکاتەی دامەزراوە سیاسییەکانی خۆی ڕێکدەخران. ژاندارمەریی نێودەوڵەتی وەک یەکەم ئاژانسی جێبەجێکردنی یاسای میرنشینی ئەلبانیا دامەزرا. لە تشرینی دووەمدا، یەکەم ئەندامانی ژاندارمەری گەیشتنە وڵاتەکە. شازادەی ئەلبانیا ویلھێلمی ڤید وەک یەکەم شازادەی میرنشینەکە ھەڵبژێردرا. لە ٧ی ئاداردا، ئەو گەیشتە پایتەختی کاتیی دوورێس و دەستی کرد بە ڕێکخستنی حکوومەتەکەی، و تورھان پاشا پێرمێتی ڕاسپارد بۆ پێکھێنانی یەکەم کابینەی وەزیرانی ئەلبانی.

لە تشرینی دووەمی ١٩١٣دا، ھێزە لایەنگرەکانی عوسمانی ئەلبانی تاجی ئەلبانیایان پێشکەش بە وەزیری جەنگی عوسمانی بە ڕەچەڵەک ئەلبانی، ئەحمەد عیزەت پاشا کرد. جووتیارە لایەنگرەکانی عوسمانی بڕوایان وابوو کە ڕژێمە نوێیەکە ئامرازێکی شەش دۆستی مەسیحیی زلھێزەکان و خاوەن زەوییە خۆجێییەکانە، کە نیوەی زەوییە کێڵدراوەکانیان بەدەستەوە بوو.

لە شوباتی ١٩١٤دا، کۆماری سەربەخۆی باکووری ئیپیرۆس لە جیرۆکاستێر لەلایەن دانیشتووانی یۆنانیی خۆجێییەوە دژ بە لکاندنیان بە ئەلبانیا ڕاگەیەندرا. ئەم دەستپێشخەرییە تەمەنی کورت بوو، و لە ساڵی ١٩٢١دا پارێزگا باشوورییەکان خرانە سەر میرنشینی ئەلبانی. پیاوانی ئایینیی بەرزی ئۆرسۆدۆکس لەنێو سەرسەختترین دژبەرانی ڕێنێسانسی ئەلبانی بوون. ڕاپۆرتەکانی ئەو سەردەمە، لەوانەش هی چاودێرە نێودەوڵەتییەکان، سووتاندنی گوندەکان و قوربانیانی مەدەنییان بەڵگەدار کردووە. یاخیبووانی ئۆرسۆدۆکسی نەتەوەپەرست تۆمەتبار کران بە بەئامانجگرتنی دانیشتووانی ئەلبانیی موسڵمان بۆ چەسپاندنی داواکارییە خاکیەکانیان بۆ یۆنان. لە ھەمان کاتدا، ڕاپەڕینی جووتیارانی ئەلبانی دژ بە ڕژێمە نوێیەکە لەژێر سەرکردایەتیی گرووپێک لە مامۆستایانی ئایینیی موسڵمان کە لە دەوری ئەسعەد پاشا تۆپتانی کۆببوونەوە، تەقییەوە، کە خۆی وەک ڕزگارکەری ئەلبانیا و ئیسلام ڕاگەیاندبوو. بۆ بەدەستھێنانی پشتیوانیی خۆبەخشانی کاتۆلیکی میردیتا لە باکووری ئەلبانیاوە، شازادە ڤید سەرکردەکەیانی، پرێنک بیبە دۆدای بە وەزیری دەرەوەی میرنشینی ئەلبانیا دەستنیشان کرد. لە ئایار و حوزەیرانی ١٩١٤دا، عیسا بۆلێتینی و پیاوەکانی، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە کۆسۆڤۆوە ھاتبوون، پەیوەندییان بە ژاندارمەریی نێودەوڵەتییەوە کرد، و یاخیبووان کاتۆلیکەکانی باکووری میردیتایان تێکشکاند، و زۆربەی ناوەڕاستی ئەلبانیایان تا کۆتایی ئابی ١٩١٤ دەست بەسەردا گرت. ڕژێمەکەی شازادە ڤید ڕووخا، و لە ٣ی ئەیلوولی ١٩١٤دا وڵاتەکەی بەجێھێشت.

کۆماری یەکەم

فان نۆلی ڕۆڵێکی دیاری لە سەدەی ٢٠ەمدا گێڕا، بە داواکردنی سەربەخۆیی ئەلبانیا و بوژاندنەوەی ڕۆشنبیری، ھاوکات وەک سەرۆک وەزیران لە ساڵی ١٩٢٤دا و دواتریش وەک سەرۆکی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسی ئەلبانیا خزمەتی کرد.

قۆناغی نێوان دوو جەنگ لە ئەلبانیا بە گرفتە ئابووری و کۆمەڵایەتییە بەردەوامەکان، ناستەقامگیریی سیاسی و دەستوەردانی بێگانە دیاری کرا. دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، ئەلبانیا فاقدی حکوومەتێکی جێگیر و سنوورە ناسێنراوە نێودەوڵەتییەکان بوو، کە وای کرد لاواز بێت لە بەرامبەر دەسەڵاتە ھاوسێییەکانی وەک یۆنان، ئیتاڵیا و یوگۆسلاڤیا، کە ھەموویان ھەوڵیان دەدا کاریگەریی خۆیان فراوان بکەن. ئەمەش بووە ھۆی نادیاریی سیاسی، کە لە ساڵی ١٩١٨دا کاتێک کۆنگرەی دوورێس داوای پاراستنی کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسی کرد بەڵام ڕەتکرایەوە، زیاتر پێگەی ئەلبانیای لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا ئاڵۆزتر کرد. گرژییە خاکیستانییەکان زیادیان کرد کاتێک یوگۆسلاڤیا، بەتایبەتی سڕبیا، ھەوڵی کۆنتڕۆڵکردنی باکووری ئەلبانیای دەدا، لە کاتێکدا یۆنان ئامانجی باڵادەستی بوو لە باشووری ئەلبانیادا. دۆخەکە لە ساڵی ١٩١٩دا خراپتر بوو کاتێک سڕبەکان ھێرشیان کردە سەر دانیشتووانی ئەلبانی، لەنێو شوێنەکانی تر لە گوسینجیە و پڵاڤ، کە بووە ھۆی کۆمەڵکوژی و ئاوارەبوونی بەرفراوان. لە ھەمان کاتدا، کاریگەریی ئیتاڵیا لەم ماوەیەدا بەردەوام بوو لە فراوانبوون، کە بەھۆی بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و تەماحە سیاسییەکانەوە بوو.

فان نۆلی، کە بە ئایدیاڵیزمەکەی ناسرابوو، لە ساڵی ١٩٢٤دا بووە سەرۆک وەزیران، بە ڕوانگەیەک بۆ دامەزراندنی حکوومەتێکی دەستووریی بە شێوازی ڕۆژئاوایی، ھەڵوەشاندنەوەی دەرەبەگایەتی، ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەریی ئیتاڵیا، و باشترکردنی سێکتەرە گرنگەکان، لەوانە ژێرخان، پەروەردە و چاودێریی تەندروستی. ئەو ڕووبەڕووی بەرەنگاریی ھاوپەیمانانی پێشووی بووەوە، کە یارمەتییان دابوو لە لادانی زۆگ لە دەسەڵات، و خەباتی کرد بۆ بەدەستھێنانی یاررمەتیی بێگانە بۆ جێبەجێکردنی کارنامەکەی. بڕیارەکەی نۆلی بۆ دامەزراندنی پەیوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەتدا، کە دوژمنی نوخبەی سڕبی بوو، بووە ھۆی تۆمەتبارکردنی بە بۆلشێڤیزم لەلایەن بێلگرادەوە. ئەمەش لە بەرامبەردا بووە ھۆی زیاتربوونی پەستان لەلایەن ئیتاڵیاوە و لە کۆتاییدا بە گەڕانەوەی زۆگ بۆ دەسەڵات گەیشتە لووتکە. لە ساڵی ١٩٢٨دا، زۆگ ئەلبانیای لە کۆمارەوە گۆڕی بۆ پاشایەتییەک کە پشتیوانیی ئیتاڵیای فاشیستی بەدەستھێنا، و زۆگ نازناوی پاشا زۆگی یەکەمی وەرگرت. گۆڕانکارییە دەستوورییە سەرەکییەکان سێناتیان ھەڵوەشاندەوە و ئەنجومەنی نیشتمانیی یەکپارچەیان دامەزراند ھاوکات لەگەڵ پاراستنی دەسەڵاتە دەسەڵاتخوازەکانی زۆگدا.

لە ساڵی ١٩٣٩دا، ئیتاڵیا لەژێر دەسەڵاتی بینیتۆ موسۆلینیدا داگیرکارییەکی سەربازیی بۆ سەر ئەلبانیا دەست پێکرد، کە بووە ھۆی دەربەدەربوونی زۆگ و دروستکردنی ناوچەیەکی پارێزراوی ئیتاڵی. کاتێک جەنگی جیهانیی دووەم پێشڕەویی کرد، ئیتاڵیا ئامانجی بوو دەسەڵاتی خاکی خۆی لە بەڵکاندا فراوان بکات، لەوانە داواکاریی خاکی لەسەر ناوچەکانی یۆنان (چامیریا)، مەقدۆنیا، مۆنتینیگرۆ و کۆسۆڤۆ. ئەم تەماحانە بنەمای ئەلبانیای مەزنیان داڕشت، کە ئامانجی یەکخستنی سەرجەم ناوچەکانی خاوەن زۆرینەی دانیشتووانی ئەلبانی بوو بۆ ناو یەک وڵات. لە ساڵی ١٩٤٣دا، کاتێک کۆنتڕۆڵی ئیتاڵیا دابەزی، ئاڵمانیای نازی کۆنتڕۆڵی ئەلبانیای گرتە دەست، و ئەلبانیییەکانی خستە ژێر کاری زۆره‌ملێ، ئیستغڵالی ئابووری و سەرکوتکاری لەژێر دەسەڵاتی ئاڵمانیادا. ئەم قۆناغە بینەری دەرکردنی زۆره‌ملێ و کۆمەڵکوژیی ئەلبانیییەکانی چام بوو، کە گرووپێکی زۆرینە موسڵمان بوون. دابەشبوونی ئایینی وەک پاساوێک بۆ توندوتیژی بەکارھێنرا، و ھەندێک لە ئۆرسۆدۆکسە خۆجێییەکان دراوسێ موسڵمانەکانی خۆیانیان بۆ گرووپە نیمچەسەربازییەکان دیاری دەکرد، کە بووە ھۆی کۆمەڵکوژی و دەرکردنی زۆره‌ملێی ھەزاران کەس. ئاراستەکە لە ساڵی ١٩٤٤دا گۆڕا کاتێک ھێزە پارتیزانە ئەلبانیییەکان، لەژێر سەرکردایەتیی ئەنڤەر خۆجە و سەرکردە کۆمۆنیستەکانی تردا، بە سەرکەوتوویی ئەلبانیایان لە داگیرکاریی ئاڵمانیا ڕزگار کرد.

کۆماری سۆشیالیستی

ئەنڤەر خۆجە سەرکردەی دامەزرێنەری ئەلبانیای کۆمۆنیست بوو و فەرمانڕەوای بۆ زیاتر لە چوار دەیە بوو، کە ڕژێمێکی جێبەجێ کرد بە دەسەڵاتخوازی و گۆشەگیریخوازییەوە دیاری کرابوو.

دامەزراندنی کۆماری گەلی ئەلبانیا لەژێر سەرکردایەتیی ئەنڤەر خۆجەدا سەردەمێکی گرنگ بوو لە مێژووی ھاوچەرخی ئەلبانیادا. ڕژێمەکەی خۆجە ئامێزی بۆ ئایدۆلۆژیای مارکسیستی-لێنینیستی گرت و سیاسەتە دەسەڵاتخوازەکانی جێبەجێ کرد، لەوانە قەدەغەکردنی ڕێوڕەسمە ئایینییەکان، سزای توند لەسەر گەشتکردن، و ھەڵوەشاندنەوەی مافی موڵکایەتیی تایبەت. ھەروەھا بە نموونەیەکی بەردەوام لە پاکتاوکردن، سەرکوتکاریی بەرفراوان، خیانەت، و دژایەتیکردنی کاریگەرییە دەرەکییەکان پێناسە دەکرا. ھەر جۆرە دژایەتییەک یان بەرەنگاربوونەوەیەک بۆ دەسەڵاتەکەی بە سزای خێرا و توند وەڵام دەدرایەوە، وەک دوورخستنەوەی ناوخۆیی، زیندانیکردنی درێژخایەن، و لەسێدارەدان. ڕژێمەکە ڕووبەڕووی کۆمەڵێک ئاڵۆزی بووەوە، لەوانە ھەژاریی بەرفراوان، نەخوێندەواری، قەیرانی تەندروستی و نایەکسانیی جێندەری. لە وەڵامدا، خۆجە دەستپێشخەرییەکی ھاوچەرخکردنی دەست پێکرد بە ئامانجی بەدەستھێنانی ڕزگاربوونی ئابووری و کۆمەڵایەتی و گۆڕینی ئەلبانیا بۆ کۆمەڵگەیەکی پیشەسازی. ڕژێمەکە لەپێشینەی بەرزی دا بە ھەمەجۆرکردنی ئابووری لە ڕێگەی پیشەسازیکردن بە شێوازی سۆڤیەت، پەرەپێدانی گشتگیری ژێرخان وەک ناساندنی سیستمی ھێڵی ئاسن، فراوانکردنی خزمەتگوزارییەکانی پەروەردە و چاودێریی تەندروستی، لەناوبردنی نەخوێندەواریی گەورەساڵان، و پێشکەوتنی ئامانجدار لە ناوچەکانی وەک مافەکانی ئافرەتاندا.

سەنگەرەکان لە ئەلبانیا دروست کران بۆ ڕێگریکردن لە داگیرکاریی دەرەکیی ئەگەری. تا ساڵی ١٩٨٣، نزیکەی ١٧٣,٣٧١ سەنگەر لە سەرانسەری خاکەکەیدا بەڵاو ببوونەوە.

مێژووی دیپلۆماسیی ئەلبانیا لەژێر دەسەڵاتی خۆجەدا بە ململانێی بەرچاو دیاری کرا. لە سەرەتادا وەک دەوڵەتێکی مانگی دەستکرد لەگەڵ یوگۆسلاڤیادا ھاوپەیمان بوو، بەڵام پەیوەندییەکە خراپتر بوو کاتێک یوگۆسلاڤیا ئامانجی بوو ئەلبانیا بخاتە ناو خاکی خۆیەوە. دواتر، ئەلبانیا پەیوەندیی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەتدا دامەزراند و چوونە نێو ڕێککەوتنی بازرگانی لەگەڵ وڵاتانی تری ئەورووپای ڕۆژھەڵاتدا، بەڵام تووشی ناکۆکی بوو لەسەر سیاسەتەکانی سۆڤیەت، کە بووە ھۆی ئاڵۆزبوونی پەیوەندییەکان لەگەڵ مۆسکۆ و پچڕانی دیپلۆماسی لە ساڵی ١٩٦١دا. لە ھەمان کاتدا، گرژییەکان لەگەڵ ڕۆژئاوادا زیادیان کرد بەھۆی ڕەتکردنەوەی ئەلبانیا بۆ ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی ئازاد و تۆمەتبارکردنی پشتیوانیی ڕۆژئاوا بۆ ڕاپەڕینە دژەکۆمۆنیستەکان. ھاوبەشیی بەردەوامی ئەلبانیا لەگەڵ چیندا بوو؛ لە کاتی ململانێی چین و سۆڤیەتدا لایەنگریی پەکینی کرد، کە بووە ھۆی پچڕانی پەیوەندییەکان لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت و کشانەوە لە پەیمانی وارشۆ لە وەڵامی داگیرکردنی چێکۆسلۆڤاکیا لە ساڵی ١٩٦٨دا. بەڵام پەیوەندییەکانیان لە ساڵی ١٩٧٠دا وەک وەستانێک مایەوە، کە ھەردوولای ھاندا ھەڵسەنگاندن بۆ پابەندبوونی خۆیان بکەنەوە، و ئەلبانیا بە شێوەیەکی چالاکانە پاشکۆیەتیی خۆی بۆ چین کەم کردەوە.

لەژێر ڕژێمەکەی خۆجەدا، ئەلبانیا تووشی ھەڵمەتێکی بەرفراوان بووەوە کە پیاوانی ئایینیی ئایینە جیاوازەکانی بەئامانج دەگرت، کە بووە ھۆی چەوساندنەوەی گشتی و لەسێدارەدان، بەتایبەتی بەئامانجگرتنی موسڵمانان، کاتۆلیکە ڕۆمانییەکان و پەیڕەوانی ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵات. لە ساڵی ١٩٤٦دا، موڵکە ئایینییەکان تووشی خۆماڵیکردن بوونەوە، کە ھاوکات بوو لەگەڵ داخستن یان گۆڕینی دامەزراوە ئایینییەکان بۆ مەبەستی جۆراوجۆری تر. ئەمەش لە ساڵی ١٩٧٦دا گەیشتە لووتکە، کاتێک ئەلبانیا بووە یەکەم دەوڵەتی بێباوەڕی دەستووری لە جیھاندا. لەژێر ئەم ڕژێمەدا، ھاووڵاتیان ناچار کران دەست لە بڕوا ئایینییەکانیان ھەڵبگرن، شێوازی ژیانی عەلمانی بگرنە بەر، و ئایدۆلۆژیای سۆشیالیستی پەیڕەو بکەن.

کۆماری چوارەم

لە ساڵی ١٩٨٨دا، یەکەم بێگانەکان ڕێگەیان پێ درا بچنە ناو مەیدانی ئەسکەندەر بەگ بێ ئۆتۆمبێل لە تیرانا.

دوای چوار دەیە لە کۆمۆنیزم ھاوکات لەگەڵ شۆڕشەکانی ١٩٨٩دا، ئەلبانیا بینەری زیادبوونی بەرچاوی چالاکیی سیاسی بوو، بەتایبەتی لەنێو خوێندکاراندا، کە بووە ھۆی گۆڕانکاری لە سیستمی باودا. دوای یەکەم ھەڵبژاردنی چەند حزبیی ساڵی ١٩٩١، حزبی کۆمۆنیست پێگەیەکی بەھێزی لە پەرلەماندا پاراست تا تێکشکاندنی لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی ١٩٩٢دا لەلایەن حزبی دیموکراتەوە. سەرچاوە ئابووری و دارایییە بەرچاوەکان بۆ شەمای ئیستغڵالی ھەرەمی تەرخان کران کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن حکوومەتەوە پشتیوانی دەکران. شەمایەکە لە نێوان یەک لە شەش تا یەک لە سێی دانیشتووانی وڵاتەکەی گرتبۆوە. سەرەڕای ئاگادارکردنەوەکانی سندووقی نێودەوڵەتیی پول، سالی بەرانیشا بەرگری لە شەمایەکە کرد وەک کۆمپانیای وەبەرھێنانی گەورە، کە بووە ھۆی ئەوەی کەسانی زیاتر پارەکانیان بگوازنەوە و خانوو و ئاژەڵەکانیان بپڕۆشن بۆ ئەوەی بخرێتە ناو شەمایەکەوە.

شەمایەکان لە کۆتایی ساڵی ١٩٩٦دا دەستیان کرد بە داڕمان، کە بووە ھۆی ئەوەی زۆرێک لە وەبەرھێنەران پەیوەندی بە خۆپێشاندانی ھێمنانەی سەرەتایییەوە بکەن دژ بە حکوومەت، و داوای گەڕاندنەوەی پارەکانیان بکەن. خۆپێشاندانەکان لە شوباتی ١٩٩٧دا بوونە توندوتیژی کاتێک ھێزەکانی حکوومەت وەڵامیان دایەوە بە تەقەکردن لە خۆپێشاندەران. لە ئاداردا، پۆلیس و پاسەوانی کۆماری ڕایانکرد، و چەکخانەکانیان بە کراوەیی ھێشتەوە. ئەم چەکانە خێرا لەلایەن میلیشیا و گرووپە تاوانکارییەکانەوە بەتاڵ کران. جەنگی ناوخۆیی ئەنجامدراو بووە ھۆی شەپۆلێکی چۆڵکردنی ھاووڵاتیانی بێگانە و پەنابەران.

قەیرانەکە بووە ھۆی دەستلەکارکێشانەوەی ھەم ئەلێکساندەر مەکسی و ھەم سالی بەرانیشا لە پۆستەکانیان دوای ھەڵبژاردنی گشتی. لە نیسانی ١٩٩٧دا، ئۆپراسیۆنی ئالبا، ھێزێکی پاراستنی ئاشتیی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بە سەرکردایەتیی ئیتاڵیا، چووە نێو ئەلبانیاوە بە دوو ئامانج: بۆ یارمەتیدان لە چۆڵکردنی بێگانەکان و دابینکردنی زەمینە بۆ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان. ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی سەرەکیی بەشداربوو بەشی چەند نەتەوەییی یەکێتیی ئەورووپای ڕۆژئاوا و پۆلیسی ئەلبانی بوو، کە لەگەڵ حکوومەتدا کاری کرد بۆ دووبارە ڕێکخستنەوەی سیستمی دادوەری و لە ھەمان کاتدا پۆلیسی ئەلبانی.

سەردەمی ھاوچەرخ

بوومەلەرزەی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بەھێزترین بوومەلەرزە بوو کە لە زیاتر لە چوار دەیەدا لە ئەلبانیای دا بێت.

دوای کەوتنی سیستمی کۆمۆنیستی، ئەلبانیا ھەوڵی یەکگرتنەوەی لەگەڵ دامەزراوە یۆرۆ-ئەتلەنتیکییەکاندا دا. بە فەرمی لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٠٩دا داواکاریی ئەندامێتیی لە یەکێتیی ئەورووپا پێشکەش کرد و لە ھەمان ساڵدا پەیوەندیی بە ناتۆوە کرد. لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا پێگەی کاندیدی یەکێتیی ئەورووپای پێ بەخشرا، لە کاتێکدا گفتوگۆکانی چوونەناوەوە بە یەکەم کۆنفرانسی نێوان حکوومەتەکان لە تەممووزی ٢٠٢٢دا دەستیان پێکرد. ئەلبانیا گفتوگۆکانی لەسەر پێڕستی بنەما بنەڕەتییەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا کێشایەوە و، تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥، سەرجەم پێڕستەکانی گفتوگۆی کردەوە، کە لەلایەن کۆمسیۆنی ئەورووپاوە وەک وەرچەرخانێکی گرنگ لە پرۆسەی چوونەناوەوەدا وەسف کرا.

ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی ٢٠١٣ی ئەلبانیا کۆتایی بە ھەشت ساڵ دەسەڵاتی حزبی دیموکرات لەژێر سەرکردایەتیی سالی بەرانیشادا ھێنا. حزبی سۆشیالیست، بە سەرکردایەتیی ئێدی ڕاما، ھەڵبژاردنەکەی وەک ھێزی سەرەکیی ھاوبەشیی بۆ ئەلبانیایەکی ئەورووپی بردەوە، لەگەڵ بزووتنەوەی سۆشیالیستی بۆ یەکگرتنەوە وەک ھاوبەشی ھاوپەیمانی. حکوومەتەکانی ڕاما چاکسازیی دادوەری، گۆڕانکاریی لە ئیدارەی گشتیدا، دووبارە ئاوەدانکردنەوەی شارەکان، بەدیجیتاڵکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، گەشەپێدانی گەشتوگوزار و چوونەناو یەکێتیی ئەورووپایان وەک لەپێشینە سەرەکییەکان بەرز کردەوە. پاکێجێکی گەورەی چاکسازیی دادپەروەری کە لە ساڵی ٢٠١٦دا پەسەند کرا، دامەزراوەی نوێی دروست کرد لەوانە پەیکەری تایبەت دژ بە گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو (SPAK)، کە دواتر بووە ناوەندی دادگاییکردنی کەیسەکانی گەندەڵیی ئاستی بەرز و تاوانی ڕێکخراو.

لە ھەمان کاتدا، خولی درێژخایەنی ڕاما زیاتر بووە بابەتێکی جێی گەنگەشە. حزبی سۆشیالیست لە ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی ٢٠١٧، ٢٠٢١ و ٢٠٢٥دا سەرکەوتنی بەدەستھێنا، کە ڕامای کردە یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئەلبانی کە چوار خولی بەردەوام مسۆگەر بکات. باڵادەستیی ئەو ھاوکات بوو لەگەڵ ڕەخنەی بەردەوامی حزبەکانی ئۆپۆزسیۆن، کۆمەڵگەی مەدەنی و چاودێرە نێودەوڵەتییەکان لەسەر گەندەڵی، لاوازیی کۆنتڕۆڵ و ھاوسەنگی، دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت، پەستانی میدیایی و بەکارھێنانی سەرچاوەکانی دەوڵەت لە ھەڵبژاردنەکاندا. ڕێکخراوی فریدم ھاوس ئەلبانیای وەک "بەشێک بە ئازاد" و وەک "ڕژێمێکی گواستنەوەیی یان ھێبریدی" پۆلێن کردووە، ھاوکات ئاماژەی بەوە داوە کە ھەڵبژاردنەکان کێبڕکێکارانەن بەڵام سیاسەت زۆر جەمسەربەندە، لە دەوری کەسایەتییە باڵادەستەکان ڕێکخراوە، و بەھۆی گەندەڵی و بەرتیلدانەوە کاریگەریی لەسەر دروست بووە. ھەڵسەنگاندنی نەتەوەکان لە گواستنەوەدای فریدم ھاوس حکومڕانیی نیشتمانیی ئەلبانیای وەک دیموکراتیک وەسف کردووە بەڵام ژێر دەسەڵاتی سیاسەتی حزبیی کڵاینتلیستی و کەسایەتییە تاکەکەسییەکان، و ڕایگەیاندووە کە ھەڵبژاردنەکان زۆرجار بە کڕینی دەنگ، دەستکاری، ساختەکاری و لایەنگری لە سنووردارکردنی بازنەکانی ھەڵبژاردندا شێوێنراون.

شڵەژانی سەبارەت بە دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت ھەروەھا بووە بابەتی دووبارە لە ھەڵسەنگاندنەکانی ئەلبانیادا. لە ساڵی ٢٠٢١دا، شەفافیەتی نێودەوڵەتی و پەیمانگەی دیموکراسی و ناوەندگەرایی نووسراوی هەڵوەشاندنەوەی دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت لە ئەلبانیایان بڵاوکردەوە، کە ڕاپۆرتێک بوو پشکنینی بۆ کەیسەکانی گەندەڵیی گەورە و "یاسا دروستکراوەکان" لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە تا ٢٠٢٠ دەکرد. ڕاپۆرتەکە ڕایگەیاند کە میانیزمەکانی دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت لە ئەلبانیادا تۆڕە کڵاینتلیستییەکان، گەندەڵی لە دادوەریدا و یاساکانی دیزاینکراو بۆ سوودگەیاندن بە بەرژەوەندییە تایبەتە دیاریکراوەکان لەخۆ دەگرێت. پێڕستی گۆڕانکاریی بێرتێلسمان لە ساڵی ٢٠٢٦دا ڕایگەیاند کە تۆڕە سیاسی و ڕێوڕەسمییەکان بەردەوام بوون لە تێکدانی شایستەسالاری و پسپۆڕیی بیرۆکراسی، و لێکۆڵینەوەکانی گەندەڵیی ئاستی بەرز دەریانخستبوو کە ڕۆڵی تۆڕەکان گرێبەستەکان و سەرچاوەکانی دەوڵەتیان بەرەو ھاوبەشە سیاسییەکان، کۆمپانیا پەیوەندیدارەکان، ئەندامانی خێزان و تۆڕە تاوانکارییەکان لادابوو.

تەواویەتیی ھەڵبژاردنەکان لە کاتی خولەکانی دواتری ڕامادا بە جێی کێشە مایەوە. نووسینگەی دەزگاکانی دیموکراتیک و مافەکانی مرۆڤی ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاریی ئەورووپا ڕایگەیاند کە ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی ٢٠٢٥ کێبڕکێکارانە بوو و بە شێوازێکی پیشەیی بەڕێوەچوو، بەڵام لە ژینگەیەکی زۆر جەمسەربەنددا ڕووی دا و بەشداربووان لە بوارێکی یەکساندا نەبوون. ڕاپۆرتی کۆتایی ئاماژەی بە ڕاپۆرتەکانی ترساندن، خراپ بەکارھێنانی سەرچاوە گشتییەکان و پەستان لەسەر کارمەندانی گشتی کرد، کە دەرفەتە یەکسانەکانی تێکدا. ڕۆیتەرز ڕایگەیاند کە ھەڵمەتی ساڵی ٢٠٢٥ لەژێر باڵادەستیی بەڵێنی ڕاما بۆ مسۆگەرکردنی ئەندامێتی لە یەکێتیی ئەورووپا تا ساڵی ٢٠٣٠ و تۆمەتەکانی گەندەڵیی بەرفراواندا بوو، لە کاتێکدا ڕەخنەگران پێیان وابوو کە ئەو دەسەڵاتێکی زۆری کۆکردووەتەوە. دوای ھەڵبژاردنەکە، ڕاما خولی چوارەمی خۆی لە ئەیلوولی ٢٠٢٥دا دەست پێکرد و ئەندامێتیی یەکێتیی ئەورووپای تا ساڵی ٢٠٣٠ وەک ئامانجی سەرەکیی خولەکەی ڕاگەیاند.

چەسپاندنی دەسەڵاتی ڕاما ھاوکات بوو لەگەڵ شەپۆلێک لە لێکۆڵینەوەکانی SPAK دژ بە کەسایەتییە ئاست بەرزەکان ھەم لە زۆرینەی فەرمانڕەوا و ھەم لە ئۆپۆزسیۆندا. سەرۆک وەزیرانی پێشوو سالی بەرانیشا لە ساڵی ٢٠٢٤دا بە تۆمەتی گەندەڵی سزادرا، سەرۆکی پێشوو ئیلیر مێتا دەستگیرکرا و دواتر لە کەیسێکی گەندەڵی و سپیکردنەوەی پولدا تۆمەتبار کرا، و سەرۆکی شارەوانیی تیرانا ئێریۆن ڤێلیای، کە کەسایەتییەکی باڵای حزبی سۆشیالیست بوو، لە ساڵی ٢٠٢٥دا بە تۆمەتی گەندەڵی و سپیکردنەوەی پول ڕاگیرا، کە ئەویش ڕەتی کردەوە. جێگری سەرۆک وەزیران و وەزیری ژێرخان بێلیندا باڵووکو دواتر لەسەر ئیدیعای تەندەری گشتی لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا کرا، ئەنجامدانی کاری هەڵەی ڕەت کردەوە، و لەلایەن ڕاماوە لە شوباتی ٢٠٢٦دا دوورخرایەوە کاتێک کەیسەکە بەھێزتر بوو. بەرپرسانی یەکێتیی ئەورووپا ستایشی کاری SPAKیان کرد وەک بنەمایەک بۆ چاکسازیی سەروەریی یاسا، ھاوکات ئاگادارییان دا کە پێشکەوتنی ئەلبانیا لە یەکێتیی ئەورووپادا بەستراوەتەوە بە سەربەخۆیی دادوەری و ئەنجامە باوەڕپێکراوەکانی دژەگەندەڵی.

لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا، بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٦٫٤ لە سەرپێوەری مۆمێنت لە ئەلبانیای دا، کە ناوەندەکەی نزیکەی ١٦ km (١٠ mi) لە باکووری ڕۆژئاوای ماموراس بوو. تەزینی بوومەلەرزەکە لە تیرانا و لە شوێنە دوورەکانی وەک تارانتۆ لە ئیتاڵیا، و بێلگراد لە سڕبیا ھەستی پێکرا، لە کاتێکدا ئەو ناوچانەی زۆرترین کاریگەرییان بەرکەوت دوورێس و کۆدێر-تومانە بوون. وەڵامدانەوەکە کۆمەککردنی مرۆیی لەلایەن دیاسپۆڕای ئەلبانی و چەندین حکوومەتی بێگانەی لەخۆ دەگرت. لە ٩ی ئاداری ٢٠٢٠دا، پەتای کۆڤید-١٩ پشتڕاست کرایەوە کە بڵاوبووەتەوە بۆ ئەلبانیا.

لە ساڵی ٢٠٢٦دا، خۆپێشاندانی گەورەی دژەحکوومەت کە بە شۆڕشی فلامینگۆ ناسراون، سەریان ھەڵدا دوای ئەوەی پەرەپێدانی کەناراوە لوکسە پێشنیارکراوەکان لەسەر دوورگەی سازان و نیمچەدوورگەی زڤێرنێس، لەوانەش پڕۆژەکانی پەیوەندیدار بە جارێد کۆشنەرەوە، بوونە جێی سەرنجی خۆپێشاندانە ژینگەیی و دژەگەندەڵییەکان. خۆپێشاندەران حکوومەتەکەی ڕامایان تۆمەتبار کرد بە نەبوونی شەفافیەت، مەترسی بۆ سەر سیستمی ژینگەییی پارێزراو و شکستی لە چارەسەرکردنی گەندەڵی یان باشترکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان. خۆپێشاندانەکان، کە لە سەرەتادا سەرنجیان لەسەر پاراستنی ژینگە بوو، فراوان بوون بۆ داواکاریی بەرفراوانتر بۆ لێپرسینەوە لە حکوومەت، ھەڵبژاردنی پێشوەختە و دەستلەکارکێشانەوەی ڕاما. کەسایەتییەکانی پەرلەمانی ئەورووپاش ئاگادارییان دا کە پلانەکانی پەرەپێدانی کەناراوەکان دەکرێت کاریگەری لەسەر پرۆسەی چوونەناوی ئەلبانیا لە یەکێتیی ئەورووپا دابنێت ئەگەر لەگەڵ پابەندبوونە ژینگەیییەکان و پێوەرە دیموکراتییەکاندا ناکۆک بن.

جوگرافیا

ئەڵپەکانی ئەلبانیا درێژکراوە و لە ھەمان کاتدا بەرزترین بەشی ئەڵپەکانی دیناریکن.

ئەلبانیا دەکەوێتە بەردەم دەریای ناوەڕاست لەسەر نیمچەدوورگەی بەڵکان لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپادا، و ڕووبەرەکەی ٢٨٬٧٤٨ km² (١١٬١٠٠ sq mi)ە. لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ دەریای ئادریاتیک، لە باکووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ مۆنتینیگرۆ، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کۆسۆڤۆ، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ مەقدۆنیای باکوور، لە باشوورەوە لەگەڵ یۆنان، و لە باشووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ دەریای یۆنیاندا سنووردارە. لە نێوان ھێڵەکانی پانیی ٤٢° و ٣٩°ی باکوور و ھێڵەکانی درێژیی ٢١° و ١٩°ی ڕۆژھەڵاتدایە. پۆتانە جوگرافییەکان لەوانە ڤێرمۆش لە ٤٢° ٣٥' ٣٤"ی پانیی باکوور وەک باکووریترین خاڵ، کۆنیسپۆل لە ٣٩° ٤٠' ٠"ی پانیی باکوور وەک باشووریترین خاڵ، سازان لە ١٩° ١٦' ٥٠"ی درێژیی ڕۆژھەڵات وەک ڕۆژئاواییترین خاڵ، و ڤێرنیک لە ٢١° ١' ٢٦"ی درێژیی ڕۆژھەڵات وەک ڕۆژھەڵاتیترین خاڵ لەخۆ دەگرێت. کێوی کۆراب، کە بەرزییەکەی ٢٬٧٦٤ m (٩٬٠٦٨٫٢٤ پێ) لە سەرووی ئادریاتیکەوەیە، بەرزترین خاڵە، لە کاتێکدا دەریای ناوەڕاست، لە ٠ m (٠٫٠٠ پێ)، نزمترین خاڵە. وڵاتەکە ١٤٨ km (٩٢ mi) لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا و نزیکەی ٣٤٠ km (٢١١ mi) لە باکوورەوە بۆ باشوور درێژ دەبێتەوە.

ئەلبانیا خاوەنی دیمەنێکی سروشتیی جۆراوجۆرە بە شاخ و گردەکانەوە کە خاکی وڵاتەکەیان لە ئاراستەی جیاوازدا بڕیوە. وڵاتەکە زێدی زنجیرە شاخە بەرفراوانەکانە، لەوانە ئەڵپەکانی ئەلبانیا لە باکوور، شاخەکانی کۆراب لە ڕۆژھەڵات، شاخەکانی پیندۆس لە باشووری ڕۆژھەڵات، شاخەکانی سیراونیان لە باشووری ڕۆژئاوا، و شاخەکانی سکاندەربێگ لە ناوەڕاستدا. لە باکووری ڕۆژئاوادا دەریاچەی ئیشکۆدرا ھەیە، کە گەورەترین دەریاچەی باشووری ئەورووپایە. بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات دەریاچەی ئۆھرید دەردەکەوێت، کە یەکێکە لە کۆنترین دەریاچە نەپچڕاوەکانی جیھان. باشوورتر، پاناییەکە دەریاچەی گەورە و بچووکی پڕێسپا لەخۆ دەگرێت، کە لە بەرزترین دەریاچەکانی بەڵکانن. ڕووبارەکان زیاتر لە ڕۆژھەڵاتەوە سەرچاوە دەگرن و دەڕژێنە ناو دەریای ئادریاتیک و یۆنیانەوە. درێژترین ڕووباری وڵاتەکە، کە لە دەمەوە تا سەرچاوەکەی دەپێورێت، ڕووباری درینە، کە لە یەکگرتنی دوو سەرچاوەکەیەوە، درینی ڕەش و درینی سپی دەست پێ دەکات. گرنگییەکی تایبەت بۆ ڕووباری ڤجۆسە ھەیە، کە یەکێکە لە دوا سیستمی ڕووبارە گەورە دەستکاری‌نەکراوەکانی ئەورووپا.

لە ئەلبانیادا ڕووپۆشی دارستان نزیکەی ٢٩٪ی کۆی ڕووبەری زەوییە، کە یەکسانە بە ٧٨٨,٩٠٠ ھێکتار دارستان لە ساڵی ٢٠٢٠دا، کە لە ٧٨٨,٨٠٠ ھێکتار لە ساڵی ١٩٩٠دا زیادی کردووە. لە دارستانە سروشتییە دووبارە ڕواوەکاندا ١١٪ وەک دارستانی سەرەتایی ڕاگەیەندراوە (کە پێکھاتووە لە جۆرە دارە خۆجێییەکان بەبێ ھیچ ئاماژەیەکی ڕوونی چالاکیی مرۆڤ) و نزیکەی ٠٪ی ڕووبەری دارستانەکان لە ناوچە پارێزراوەکاندا دۆزرایەوە. بۆ ساڵی ٢٠١٥، ٩٧٪ی ڕووبەری دارستانەکان لەژێر موڵکایەتیی گشتیدا بووە، ٣٪ لەژێر موڵکایەتیی تایبەتدا و ٠٪ بە موڵکایەتیی تر یان نەزانراو لێست کراوە.

کەشوھەوا

جیپێ لەسەر یەکگرتنی دەریای ئادریاتیک و دەریای یۆنیان کەوتووە، لەسەر ریڤێرای ئەلبانی.

کەشوھەوای ئەلبانیا ئاستێکی دیاری گۆڕانکاری و ھەمەجۆری پێشان دەدات بەھۆی جیاوازی لە ھێڵی پانی، درێژی و بەرزی لە ئاستی دەریادا. ئەلبانیا کەشوھەوای دەریای ناوەڕاست و کیشوەری بەخۆیەوە دەبینێت، کە بە بوونی چوار وەرزی جیاواز دیاری کراوە. بەپێی پۆلێنکردنی کۆپن، ئەلبانیا پێنج جۆری کەشوھەوای سەرەکی لەخۆ دەگرێت، کە لە دەریای ناوەڕاست و ژێر خولگەییی شێدارەوە لە نیوەی ڕۆژئاوادا تا دەکاتە زەریایی، کیشوەریی شێدار و ژێر جەمسەری لە نیوەی ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکەدا درێژ دەبێتەوە. ناوچە کەناراوەکانی بە درێژایی دەریای ئادریاتیک و یۆنیان لە ئەلبانیادا وەک گەرمترین ناوچەکان دەناسرێن، لە کاتێکدا ناوچەکانی باکوور و ڕۆژھەڵات کە ئەڵپەکانی ئەلبانیا و شاخەکانی کۆراب دەگرنە خۆ وەک ساردترین ناوچەکانی وڵاتەکە دەناسرێن. لە سەرانسەری ساڵدا، پلەی گەرمیی مانگانەی ناوەند گۆڕانکاریی بەسەردا دێت، کە لە −١ °C (٣٠ °ف) لە مانگەکانی زستاندا تا دەکاتە ٢١٫٨ °C (٧١٫٢ °ف) لە مانگەکانی ھاویندا. بە تایبەتی، بەرزترین پلەی گەرمیی تۆمارکراوی ٤٣٫٩ °C (١١١٫٠ °ف) لە کوچۆڤا لە ١٨ی تەممووزی ١٩٧٣دا بینرا، لە کاتێکدا نزمترین پلەی گەرمیی −٢٩ °C (−٢٠ °ف) لە شتیڵە، لیبراژد لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧دا تۆمار کرا.

ئەلبانیا زۆربەی دابارین لە مانگەکانی زستاندا بەدەست دێنێت و کەمتر لە مانگەکانی ھاویندا. تێکڕای دابارین نزیکەی ١٬٤٨٥ milliمەتر (٥٨٫٥ ئینچ)ە. ناوەندی دابارینی ساڵانە لە نێوان ٦٠٠ و٣٬٠٠٠ milliمەتر (٢٤ و١١٨ ئینچ) دایە بەپێی شوێنی جوگرافی. بەرزاییەکانی باکووری ڕۆژئاوا و باشووری ڕۆژھەڵات بڕی دابارینی چڕتر وەردەگرن، لە کاتێکدا بەرزاییەکانی باکووری ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژئاوا ھەروەھا دەشتاییەکانی ڕۆژئاوا بڕی دیاریکراوتر وەردەگرن. ئەڵپەکانی ئەلبانیا لەوپەڕی باکووری وڵاتەکەدا وەک نموونەی شێدارترین ناوچەکانی ئەورووپا ھەژمار دەکرێن، کە لانی کەم ٣٬١٠٠ mm (١٢٢٫٠ in) باران ساڵانە بەدەست دێنن. چوار ڕووباری بەستەڵەکی لەناو ئەم شاخانەدا لە بەرزیی ڕێژەییی نزمی ٢٬٠٠٠ مەتر (٦٬٦٠٠ پێ)دا دۆزرانەوە، کە زۆر دەگمەنە بۆ ھێڵی پانیی باشووری وەھا.

ھەمەجۆریی زیندەیی

ھەڵۆی زێڕین ھێمای نیشتمانی و ئاژەڵی نیشتمانیی ئەلبانیایە.

وەک شوێنێکی گەرمی ھەمەجۆریی زیندەیی، ئەلبانیا خاوەنی ھەمەجۆرییەکی زیندەییی زۆر دەوڵەمەند و جیاوازە بەھۆی شوێنی جوگرافیی لە ناوەڕاستی دەریای ناوەڕاست و ھەمەجۆریی گەورە لە مەرجەکانی کەشوھەوا، جیوۆلۆجی و ھایدرۆلۆجیدا. بەھۆی دوورییەوە، شاخ و گردەکانی ئەلبانیا خاوەنی دارستان، دار و گیان کە زۆر گرنگن بۆ ژیانی کۆمەڵێک ئاژەڵی جۆراوجۆر، لەنێویاندا بۆ دوو لە جۆرە لەژێر مەترسییەکاندا لەناوچووەکانی وڵاتەکە، وشک و ورچی قاوەیی، ھەروەھا پشیلەی کێوی، گورگی خۆڵەمێشی، ڕێوی سوور، چەقاڵی زێڕین، سیسڕەی میسری و ھەڵۆی زێڕین، کە ئەمەی دوایییان ئاژەڵی نیشتمانیی وڵاتەکەیە.

دەمە ڕووبارەکان، زۆنگاوەکان و دەریاچەکان گرنگییەکی نائاسایییان ھەیە بۆ فلامینگۆی گەورە، قازەقوڕتکی بچووک و بالندەی زۆر دەگمەن و ڕەنگە ئایکۆنیترین بالندەی وڵاتەکە، پێلیکانی دالماتیا. گرنگییەکی تایبەتیان ھەیە فۆکی ڕەبەنانی دەریای ناوەڕاست، کیسەڵی دەریاییی لۆگەڕھێد و کیسەڵی دەریاییی سەوز کە ھێلانە لەسەر ئاوە کەناراوەکان و شۆڕەکان دەکەن.

لە ڕووی جوگرافیای ڕووەکناسییەوە، ئەلبانیا بەشێکە لە شانشینی بۆریال و بە تایبەتی لەناو پارێزگای ئیلیریی سێرکۆمبۆریال و ناوچەی دەریای ناوەڕاستدا درێژ دەبێتەوە. خاکەکەی دەکرێت دابەش بکرێت بۆ چوار ناوچەی ئێکۆڵۆژیی وشکانیی پەڵەی پالێئارکتیک واتە لەناو دارستانە ڕووەکوەریوەکانی ئیلیریا، دارستانە تێکەڵاوەکانی بەڵکان، دارستانە تێکەڵاوەکانی شاخەکانی پیندۆس و دارستانە تێکەڵاوەکانی شاخەکانی دیناریک.

نزیکەی ٣,٥٠٠ جۆری جیاوازی ڕووەک لە ئەلبانیادا دۆزرابوونەتەوە کە زیاتر ئاماژەن بۆ تایبەتمەندیی دەریای ناوەڕاست و ئۆراسیا. وڵاتەکە نەریتی زیندووی بەکارھێنانی گیا و دەرمانی پەیڕەو دەکات. لانی کەم ٣٠٠ ڕووەک کە لە ناوخۆدا دەڕوێن لە ئامادەکردنی گیا و دەرماندا بەکار دەھێنرێن. دارەکانی ناو دارستانەکان بە پلەی یەکەم سنۆبەر، بەڕوو، ڕاش و کاجن.

پاراستنی ژینگە

دوورگە بچووکەکانی کسامیل لە پارکی نیشتمانیی بوترینتدان.

ئەلبانیا بەشداربوویەکی چالاکی چەندین ڕێککەوتننامە و کۆنفرانسی نێودەوڵەتی بووە بە ئامانجی بەھێزکردنی پابەندبوونی خۆی بۆ پاراستن و بەڕێوەبردنی بەردەوامی ھەمەجۆریی زیندەیی. لە ساڵی ١٩٩٤ەوە، وڵاتەکە لایەنێکە لە پەیماننامەی ھەمەجۆریی زیندەیی (CBD) و پڕۆتۆکۆلەکانی کارتاگینا و ناگۆیای پەیوەندیدار. بۆ ڕاگرتنی ئەم پابەندبوونانە، ستراتیژی و پلانێکی کاری گشتگیری نیشتمانیی بۆ ھەمەجۆریی زیندەیی (NBSAP) پەرەپێداوە و جێبەجێی کردووە. سەرەڕای ئەوەش، ئەلبانیا ھاوبەشییەکی لەگەڵ یەکێتیی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی سروشتدا (IUCN) دامەزراندووە، کە ھەوڵەکانی پاراستنی لەسەر ئاستی نیشتمانی و نێودەوڵەتی پێشخستووە. بە ڕێنمایی IUCN، وڵاتەکە پێشکەوتنی بەرچاوی بەدەستھێناوە لە دامەزراندنی ناوچە پارێزراوەکاندا لەناو سنوورەکانیدا، کە ١٢ پارکی نیشتمانی لەخۆ دەگرێت لەوانە بوترینت، کارابورون-سازان، ڵۆگارا، پڕێسپا و ڤجۆسە.

وەک ئیمزاکەرێکی پەیماننامەی ڕامسار، ئەلبانیا دانپێدانانی تایبەتی بە بەخشیوە بە چوار زۆنگاو، و وەک زۆنگاوی خاوەن گرنگیی نێودەوڵەتیی دیاری کردوون، لەوانە بۆنا-ئیشکۆدرا، بوترینت، کاراڤاستا و پڕێسپا. پابەندبوونی وڵاتەکە بۆ پاراستن زیاتر بۆ ناو کایەی یونسکۆ لە تۆڕی جیھانیی یەدەگە ژینگەیییەکاندا درێژ دەبێتەوە، کە لە چوارچێوەی بەرنامەی مرۆڤ و زیندەوەراندا کار دەکات، کە ئەمەش بە بەشداربوونی لە یەدەگی زیندەییی نێوان سنوورەکانی ئۆھرید-پڕێسپادا سەلمێنراوە. سەرەڕای ئەوەش، ئەلبانیا میوانداریی دوو شوێنی سروشتیی کەلەپووری جیھانی دەکات، کە ناوچەی ئۆھرید و ھەردوو ڕووباری گاشی و ڕایجکە وەک بەشێک لە دارستانە کۆنەکانی ڕاشی کاپاتیا و ناوچەکانی تری ئەورووپا لەخۆ دەگرێت.

ناوچە پارێزراوەکان

گۆلاوی کاراڤاستا لەناو پارکی نیشتمانیی دیڤجاکە-کاراڤاستا

ناوچە پارێزراوەکانی ئەلبانیا ئەو ناوچانەن کە لەلایەن حکوومەتی ئەلبانیایەوە دیاری دەکرێن و بەڕێوە دەبرێن. ١٢ پارکی نیشتمانی، ٤ شوێنی ڕامسار، ١ یەدەگی زیندەیی و ٧٨٦ جۆری تری یەدەگی پاراستن لە ئەلبانیادا ھەن. کەوتبووە باکوورەوە، پارکی نیشتمانیی ئەڵپەکانی ئەلبانیا، کە پارکی نیشتمانیی پێشووی تێت و پارکی نیشتمانیی دۆڵی ڤالبۆنای لەخۆ دەگرت، لەناو لووتکە بەرزەکانی ئەڵپەکانی ئەلبانیادا دەورە دراوە. لە ڕۆژھەڵاتدا، بەشێک لە شاخە سەختەکانی کۆراب، نەمێرچکە و شێبێنیک لەناو سنوورەکانی پارکی نیشتمانیی سنۆبەری ھۆتۆڤە-دانگێڵی، پارکی نیشتمانیی شێبێنیک و پارکی نیشتمانیی پڕێسپادا پارێزراون، کە ئەمەی دوایییان بەشی ئەلبانیا لە دەریاچەی گەورە و بچووکی پڕێسپا لەخۆ دەگرێت.

بەرەو باشوور، شاخەکانی سیراونیان دیاریی کەناراوەکانی دەریای یۆنیان دەکەن، و دیمەنی سروشتیی پارکی نیشتمانیی ڵۆگارا دروست دەکەن، کە درێژ دەبێتەوە بۆ ناو نیمچەدوورگەی کارابورون، و پارکی دەریاییی کارابورون-سازان پێکھێنێت. باشوورتر پارکی نیشتمانیی بوترینت کەوتووە، کە دەست دەگرێت بەسەر نیمچەدوورگەیەکدا کە بە دەریاچەی بوترینت و کەناڵی ڤیڤاری دەورە دراوە. لە ڕۆژئاواوە، بە درێژایی کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیک، پارکی نیشتمانیی دیڤجاکە-کاراڤاستا شانازی بە گۆلاوی بەرفراوانی کاراڤاستاوە دەکات، کە یەکێکە لە گەورەترین سیستمەکانی گۆلاو لە دەریای ناوەڕاستدا. بە دیاریکراوی، یەکەم پارکی نیشتمانیی ڕووباری کێوی لە ئەورووپا، پارکی نیشتمانیی ڤجۆسە، پارێزگاری لە ڕووباری ڤجۆسە و لقە سەرەکییەکانی دەکات، کە لە شاخەکانی پیندۆسەوە سەرچاوە دەگرێت و دەڕژێتە ناو دەریای ئادریاتیکەوە. پارکی نیشتمانیی کێوی دایتی، پارکی نیشتمانیی کێوی ڵورە-دێجە و پارکی نیشتمانیی کێوی تۆمۆر پارێزگاری لە زەوییە شاخاوییەکانی ناوەڕاستی ئەلبانیا دەکەن، لەوانە شاخەکانی تۆمۆر و سکاندەربێگ.

کێشە ژینگەیییەکان

گۆڕانی پلەی گەرمی لە ئەلبانیا. ھەر ھێڵێک نوێنەرایەتیی پلەی گەرمیی ساڵێک دەکات.

کێشە ژینگەیییەکان لە ئەلبانیادا بە دیاریکراوی پیسبوونی ھەوا و ئاو، کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوھەوا، کەموکوڕییەکانی بەڕێوەبردنی خاشاک، لەدەستدانی ھەمەجۆریی زیندەیی و پێویستیی دەستبەجێ بۆ پاراستنی سروشت لەخۆ دەگرێت. پێشبینی دەکرێت گۆڕانی کەشوھەوا کاریگەریی بەرچاو بخاتە سەر ئاستی ژیان لە ئەلبانیادا. ئەلبانیا یەکێکە لەو وڵاتە ئەورووپییانەی کە زۆرترین مەترسی و لاوازییان ھەیە لە بەرامبەر کارەساتی سروشتیدا. کارەساتە سروشتییەکان، وەک لافاو، ئاگری دارستانەکان، و ڕاماڵینی زەوی، لە ئەلبانیادا بەھۆی گۆڕانی کەشوھەواوە ڕوو لە زیابوونن، و زیانی بەرچاو دەگەیەنن. چاوەڕوان دەکرێت بەرزبوونی ئاستی دەریایش کاریگەریی نەرێنی لەسەر کۆمەڵگە کەناراوییەکان و پیشەسازیی گەشتوگوزار دابنێت.

لە ساڵی ٢٠٢٣دا ئەلبانیا ٧٫٦٧ ملیۆن تۆن گازی گەرمخانەیی دەردەکرد، کە یەکسانە بە ٢٫٧٣ تۆن بۆ ھەر کەسێک، کە ئەمەش دەیکاتە وڵاتێکی ڕێژەیی کەم دەرکەر. ئەلبانیا بەڵێنی کەمکردنەوەی ٢٠٫٩٪ی دەرکردنی گازی گەرمخانەییی داوە تا ساڵی ٢٠٣٠، و تۆڕی سفر تا ساڵی ٢٠٥٠. وڵاتەکە ئاستێکی مامناوەند و باشتربووی لە پێڕستی ئەنجامدانی ژینگەییدا ھەیە بە پلەی گشتیی ٦٢ لە نێوان ١٨٠ وڵاتدا لە ساڵی ٢٠٢٢دا. بەڵام، پلەی ئەلبانیا دابەزیوە لە دوای بەرزترین پێگەی لە پلەی ١٥ لە پێڕستی ئەنجامدانی ژینگەییی ساڵی ٢٠١٢دا.

سیاسەت

لە کاتی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیییەوە لە ساڵی ١٩١٢دا، ئەلبانیا تووشی گۆڕانکاریی سیاسیی بەرچاو بووە، کە لە قۆناغە جیاوازەکاندا تێپەڕیوە کە دەسەڵاتی پاشایەتی، ڕژێمێکی کۆمۆنیستی و لە کۆتاییدا دامەزراندنی سیستمی دیموکراتییان لەخۆ دەگرت. لە ساڵی ١٩٩٨دا، ئەلبانیا گوازراوەتەوە بۆ کۆمارێکی پەرلەمانیی دەستووریی سەربەخۆ، کە نیشانەی وەرچەرخانێکی بنەڕەتی بوو لە پەرەسەندنی سیاسییدا. پەیکەری حکومڕانییەکەی لەژێر دەستوورێکدا کار دەکات کە وەک بەڵگەنامەی سەرەکیی وڵاتەکە خزمەت دەکات. دەستوورەکە لەسەر بنەمای پڕەنسیپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان دامەزراوە، بە سێ باڵی حکوومەت کە یاسادانان لە پەرلەماندا بەرجەستە دەبێت، جێبەجێکار بە سەرکردایەتیی سەرۆک کۆمار وەک سەرۆکی ڕێوڕەسمیی دەوڵەت و سەرۆک وەزیران وەک سەرۆکی جێبەجێکاری حکوومەت، و دادوەری بە پلەبەندیی دادگاکان، لەوانە دادگاکانی دەستووری و باڵا ھەروەھا چەندین دادگای پێداچوونەوە و کارگێڕی.

سیستمی یاساییی ئەلبانیا بە شێوازێک ڕێکخراوە کە پارێزگاری لە مافە سیاسییەکانی خەڵکەکەی بکات، بەبێ ڕەچاوکردنی پەیوەندییە نەتەوەیی، زمانی، ڕەگەزی، یان ئایینییەکانیان. سەرەڕای ئەم پڕەنسیپانە، نیگەرانیی بەرچاو لەسەر مافەکانی مرۆڤ لە ئەلبانیادا ھەن کە پێویستیان بە سەرنجە. ئەم نیگەرانییانە پرسیارەکانی پەیوەندیدار بە سەربەخۆییی دادوەری، نەبوونی کەرتی میدیای ئازاد و کێشەی بەردەوامی گەندەڵی لەناو دەستە جۆراوجۆرەکانی حکوومەت، ئاژانسەکانی جێبەجێکردنی یاسا و دامەزراوەکانی تردا لەخۆ دەگرن. لە کاتێکدا ئەلبانیا ڕێگەی خۆی بەرەو ئەندامێتی لە یەکێتیی ئەورووپادا دەپێوێت، ھەوڵی چالاکانە دەدرێت بۆ بەدەستھێنانی باشتربوونی بەرچاو لەم ناوچانەدا بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ پێوەر و ستانداردەکانی یەکێتیی ئەورووپادا.

دۆخی سیاسی

لە کاتێکەوە کە ئێدی ڕاما و حزبی سۆشیالیست لە ساڵی ٢٠١٣دا گەیشتنە دەسەڵات، ئەلبانیا بینەری کۆبوونەوەیەکی بێپێشینەی دەسەڵاتی جێبەجێکار بووە، کە حزبی سۆشیالیست چوار ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی یەکبەدوایەکی لە ساڵانی ٢٠١٣، ٢٠١٧، ٢٠٢١ و ٢٠٢٥دا بردەوە. پشتیوانان ستایشی حکوومەتەکەی ڕاما دەکەن بۆ خێراکردنی گفتوگۆکانی چوونەناو یەکێتیی ئەورووپا، جێبەجێکردنی چاکسازیی دادوەریی ساڵی ٢٠١٦، فراوانکردنی خزمەتگوزارییە گشتییە دیجیتاڵییەکان، باشترکردنی ژێرخان و زیاتربوونی گەشتوگوزار.

لە ھەمان کاتدا، خولی درێژخایەنی ڕاما بووەتە ھۆی ڕەخنەی بەردەوامی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی. حزبەکانی ئۆپۆزسیۆن، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و چەندین شیکەرەوە ڕایانگەیاندووە کە ئەلبانیا تووشی پاشەکشەیەکی دیموکراتیی بەرچاو بووەوە کە بە زیاتربوونی باڵادەستیی دەسەڵاتی جێبەجێکار، لاوازبوونی کۆنتڕۆڵ و ھاوسەنگیی دامەزراوەیی، حکومڕانیی کڵاینتلیستی و پاترۆناژی سیاسیی بەرفراوان پێناسە دەکرێت.

ڕێکخراوی فریدم ھاوس ئەلبانیا وەک وڵاتێکی "بەشێک بە ئازاد" وەسف دەکات و ئاماژە بەوە دەدات کە سیاسەت لەژێر باڵادەستیی سەرکردە بەھێزەکانی حزبەکاندا دەخولێتەوە، لە کاتێکدا گەندەڵی وەک ئاڵۆزییەکی بەردەوام دەمێنێتەوە. ڕاپۆرتی نەتەوەکان لە گواستنەوەدای حکومڕانیی نیشتمانیی ئەلبانیا وەک ئەوەی لەژێر باڵادەستیی سیاسەتی حزبیی کڵاینتلیستیدا بێت دادەنێت و ڕایدەگەیەنێت کە ھەڵبژاردنەکان بەردەوام بەھۆی کڕینی دەنگ، دەستکاری، ساختەکاری و لایەنگری لە سنووردارکردنی بازنەکانی ھەڵبژاردندا شێوێنراون.

نیگەرانییەکان سەبارەت بە دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت ھەروەھا بە شێوەیەکی دیار لە ھەڵسەنگاندنەکانی سیستمی سیاسیی ئەلبانیادا دەرکەوتوون. لە ساڵی ٢٠٢١دا، شەفافیەتی نێودەوڵەتی و پەیمانگەی دیموکراسی و ناوەندگەرایی نووسراوی هەڵوەشاندنەوەی دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت لە ئەلبانیایان بڵاوکردەوە، کە ڕایانگەیاند گەندەڵیی گەورە، تۆڕە کڵاینتلیستییەکان، لاوازیی دادوەری و یاسادانانی تایبەت میانیزمەکانی دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەتیان چالاک کردووە کە کاریگەرییان لەسەر حکومڕانی و دامەزراوە گشتییەکان داناوە.

تەواویەتیی ھەڵبژاردنەکان وەک بابەتێکی جێی کێشە مایەوە. دوای ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی ٢٠٢٥، نووسینگەی دەزگاکانی دیموکراتیک و مافەکانی مرۆڤی ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاریی ئەورووپا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ھەڵبژاردنەکە کێبڕکێکارانە بوو و بە شێوازێکی پیشەیی بەڕێوەچوو، بەڵام دەرکەوت کە لە ژینگەیەکی زۆر جەمسەربەنددا و بەبێ بوارێکی یەکسان بەڕێوەچوو. شاندی چاودێری ڕاپۆرتی لەسەر خراپ بەکارھێنانی سەرچاوە گشتییەکان، پەستان لەسەر کارمەندانی گشتی، ئیدیعای ترساندن و مەرجەکانی نایەکسانی ھەڵمەتەکان دا کە دەرفەتە یەکسانەکانی لە نێوان کاندیدەکاندا تێکدا.

فراوانبوونی پەیکەری تایبەت دژ بە گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو (SPAK) بووە ھۆی لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنی سیاسەتمەدارانی ئاست بەرز ھەم لە زۆرینەی فەرمانڕەوا و ھەم لە ئۆپۆزسیۆندا، لەوانە سەرۆک وەزیرانی پێشوو سالی بەرانیشا، سەرۆکی پێشوو ئیلیر مێتا، سەرۆکی شارەوانیی تیرانا ئێریۆن ڤێلیای و بەرپرسانی باڵای تر. کۆمسیۆنی ئەورووپا بە گشتی ستایشی کاری SPAKی کردووە ھاوکات بەردەوام جەختی کردووەتەوە کە گەندەڵی لە زۆرێک لە سێکتەرەکاندا بەربڵاو دەمێنێتەوە و دەبێت سەربەخۆییی دادوەری لە پەستانی سیاسی بپارێزرێت.

لە کاتی خولی چوارەمی ڕامادا، خۆپێشاندانی دژەحکوومەت چڕتر بووەوە. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥دا دەستی پێکرد و لە کاتی شۆڕشی فلامینگۆدا لە ساڵی ٢٠٢٦دا زیاتر فراوان بوو، خۆپێشاندەران حکوومەتیان تۆمەتبار کرد بە گەندەڵیی سیستمی، نەبوونی شەفافیەت، خراپ بەکارھێنانی سەرچاوە گشتییەکان و لایەنگریی بەرژەوەندییە بازرگانییە سیاسییەکان. خۆپێشاندانەکان، کە لە سەرەتادا بەھۆی دژایەتیکردنی پڕۆژەکانی پەرەپێدانی کەناراوەکانەوە دەستیان پێکردبوو، فراوان بوون بۆ داواکاریی بەرفراوانتر بۆ چاکسازیی دیموکراتی، لێپرسینەوە لە حکوومەت و دەستلەکارکێشانەوەی ڕاما.

پشتیوانییەکانی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن دەستوورەوە بەبێ ڕەچاوکردنی نەتەوە، زمان، ڕەگەز یان ئایین گەرەنتی کراون. سەرەڕای ئەوەش، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بەردەوامن لە دەستنیشانکردنی نیگەرانییەکان سەبارەت بە سەربەخۆییی دادوەری، گەندەڵی، فرەییی میدیایی و کاریگەریی سیاسی لەسەر دامەزراوەکانی دەوڵەت، ھاوکات ئاماژە بەوە دەدەن کە پێشکەوتن لەم ناوچانەدا بە توندی بەستراوەتەوە بە پرۆسەی چوونەناوی ئەلبانیا لە یەکێتیی ئەورووپادا.

مافەکانی مرۆڤ

مافەکانی مرۆڤ لە ئەلبانیادا بە فەرمی لەلایەن دەستووری ئەلبانیاوە پارێزراون، کە یەکسانی لە بەرامبەر یاسادا، ئازادیی دەربڕین، ئازادیی کۆبوونەوە، ئازادیی ئایینی و پاراستن لە جیاکاری گەرەنتی دەکات. ھەڵسەنگاندنە نێودەوڵەتییەکان بە گشتی ئەلبانیا وەک دیموکراسییەکی کێبڕکێکارانە بەڵام لاوازبوو وەسف دەکەن، بە کێشەی بەردەوامی وەک گەندەڵی، پەستانی سیاسی لەسەر دامەزراوەکان، ئازادیی میدیا، توندوتیژیی جێندەری، مەرجەکانی زیندان و جیاکاری دژ بە گرووپە لاوازەکان.

لە کاتی سەرۆکایەتیی درێژخایەنی ئێدی ڕامادا، کە حزبی سۆشیالیستەکەی لە ساڵی ٢٠١٣ەوە حکومڕانی دەکات، نیگەرانییەکانی مافەکانی مرۆڤ زۆرجار بەستراونەتەوە بە ڕەخنەی بەرفراوانتر لە پاشەکشەی دیموکراتی، کۆبوونەوەی دەسەڵاتی جێبەجێکار، سیاسەتی حزبیی کڵاینتلیستی و کۆنتڕۆڵی لاوازی دامەزراوەکان. فریدم ھاوس ئەلبانیا وەک "بەشێک بە ئازاد" پۆلێن دەکات و ڕایدەگەیەنێت کە گەندەڵی و بەرتیلدان وەک کێشەی سەرەکی دەمێننەوە، لە کاتێکدا ھەڵسەنگاندنی نەتەوەکان لە گواستنەوەدای حکومڕانیی نیشتمانی وەک ئەوەی لەژێر باڵادەستیی سیاسەتی حزبیی کڵاینتلیستی و کەسایەتییە تاکەکەسییەکاندا بێت وەسف دەکات. حزبەکانی ئۆپۆزسیۆن و ڕەخنەگران فەرمانڕەواییی ڕامایان وەک دەسەڵاتخوازیی زیاتر وەسف کردووە، لە کاتێکدا حکوومەت و پشتیوانانی ئاماژە بە چاکسازیی دادوەری، پێشکەوتنی چوونەناو یەکێتیی ئەورووپا و کاری دامەزراوەکانی دژەگەندەڵی وەک بەڵگەی چەسپاندنی دیموکراتی دەکەن.

ئازادیی دەربڕین و سەربەخۆییی میدیا وەک نیگەرانیی سەرەکی دەمێننەوە. ڕاپۆرتی مافەکانی مرۆڤی ساڵی ٢٠٢٤ی وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان پێشێلکاریی توندی ئازادیی دەربڕین و ئازادیی میدیای دەستنیشان کردووە، لەوانە سانسۆرکردنی خۆبەخۆیی ڕۆژنامەنوسان، ھەڕەشە و ھەڵمەتی ناوزڕاندن دژ بەو ڕۆژنامەنوسانەی ڕاپۆرت لەسەر گەندەڵیی ئەگەری دەکەن. ڕێکخراوی ڕۆژنامەنوسانی بێ سنوور ڕایگەیاندووە کە ڕۆژنامەنوسان لە ئەلبانیادا ڕووبەڕووی پەستانی سیاسی دەبنەوە، بەتایبەتی لە کاتی ھەڵبژاردنەکاندا، ھەروەھا پەستانی خاوەن میدیاکان و ناستەقامیی ئابووری. لە پێڕستی ئازادیی ڕۆژنامەگەریی جیھانیی ساڵی ٢٠٢٦دا، ئەلبانیا پلەی ٨٣ی لە نێوان ١٨٠ وڵاتدا بەدەستھێنا، کە گرووپەکانی مافی میدیا ئاماژەیان بە کێشەی پەیکەریی بەردەوام کرد کە کاریگەرییان لەسەر سەربەخۆییی سەرنووسەری و سەلامەتیی ڕۆژنامەنوسان داناوە.

ئازادیی کۆبوونەوە بە گشتی دانپێدانراوە، بەڵام پۆلیسیکردنی خۆپێشاندانەکان لە کاتی سەردەمەکانی ناستەقامیی سیاسییدا سەرنجی ڕاکێشاوە. لە ساڵی ٢٠٢٦دا، پۆلیس غازی فرمێسکڕێژ، سپڕەی بیبەر و تۆپی ئاوی لە کاتی خۆپێشاندانەکانی دژەحکوومەت لە تیرانا بەکارھێنا کە پەیوەندیدار بوون بە ئیدیعاکانی گەندەڵی و شۆڕشی فلامینگۆ، کە بزووتنەوەیەکی خۆپێشاندان بوو لەسەر پلانەکانی پەرەپێدانی کەناراوەکان دەستی پێکرد و فراوان بوو بۆ داواکاریی بەرفراوانتر بۆ شەفافیەت، پاراستنی ژینگە و لێپرسینەوە لە حکوومەت. دەسەڵاتداران ڕایانگەیاند کە وەڵامدانەوەی پۆلیس دوای ھێرشکردنە سەر کارمەندان و زیانگەیاندن بە موڵکایەتی ھات، لە کاتێکدا خۆپێشاندەران و کەسایەتییەکانی ئۆپۆزسیۆن حکوومەتیان تۆمەتبار کرد بە بەکارھێنانی ھێز بۆ سەرکوتکردنی دژایەتی.

گەندەڵی ھەروەھا کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر مافەکانی مرۆڤ و متمانەی گشتی بە دامەزراوەکان ھەیە. ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان بە بەردەوامی گەندەڵی لە حکوومەت، جێبەجێکردنی یاسا، دادوەری و ئیدارەی خۆجێییدا وەک کێشەیەکی سەرەکی دەستنیشان کردووە. لە ساڵی ٢٠٢١دا، شەفافیەتی نێودەوڵەتی و پەیمانگەی دیموکراسی و ناوەندگەرایی ڕایانگەیاند کە ئەلبانیا ئاماژەکانی دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت پێشان دەدات لە ڕێگەی گەندەڵیی گەورە، تۆڕە کڵاینتلیستییەکان و یاساکانی دروستکراو بە بەرژەوەندیی تایبەت. دروستکردنی پەیکەری تایبەت دژ بە گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو (SPAK) بووە ھۆی لێکۆڵینەوە لە گەندەڵیی ئاستی بەرز دژ بە کەسایەتییەکانی ھەم حکوومەت و ھەم ئۆپۆزسیۆن، بەڵام ڕاپۆرتەکانی یەکێتیی ئەورووپا بەردەوام ڕادەگەیەنن کە گەندەڵی بەربڵاو دەمێنێتەوە و دەبێت سەربەخۆییی دادوەری لە پەستانی سیاسی بپارێزرێت.

مەرجەکانی ناو زیندانەکان و ناوەندەکانی ڕاگرتن وەک نیگەرانیی مافەکانی مرۆڤ ماونەتەوە. ڕێکخراوی ئەمنستی ئینتەرناشناڵ ڕایگەیاند کە کەسانی ناو زیندانەکان تووشی قەرەباڵغیی زۆر و چاودێریی تەندروستیی نەگونجاو بوونەتەوە، لە کاتێکدا ئەنجومەنی ئەورووپا و دەسەڵاتدارانی ئەلبانی چاکسازیی زیندان و پاراستنی مافەکانی زیندانیانیان وەک لەپێشینەی بەردەوام دەستنیشان کردووە. پێشکەشکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی بۆ لیژنەی دژ بە ئەشکەنجەی نەتەوە یەکگرتووەکان ھەروەھا نیگەرانییان سەبارەت بە قەرەباڵغیی زۆر، مەرجە خراپەکانی ڕاگرتن، دەستگەیشتنی سنووردار بۆ وەکالەتی یاسایی و لێکۆڵینەوەی ناتەواو لە ئیدیعاکانی بەکارھێنانی خراپ بەرزکردووەتەوە.

توندوتیژی دژ بە ئافرەتان و کچان بە بەربڵاوی دەمێنێتەوە. نزیکەی ٦٠٪ی ئافرەتان لە ناوچە گوندییەکاندا تووشی توندوتیژیی جەستەیی یان دەروونی دەبنەوە و نزیکەی ٨٪ قوربانیی توندوتیژیی سێکسین. بڕیارەکانی پاراستن زۆرجار پێشێل دەکرێن. لە ساڵی ٢٠١٤دا لیژنەی ھێلسینکیی ئەلبانی (AHC) ڕایگەیاند کە ژمارەی قوربانیانی ئافرەتی کوژراو بە بەرزی دەمێنێتەوە. کۆمسیاری پاراستن لە جیاکاری نیگەرانییەکانی سەبارەت بە یاسای تۆمارکردنی خێزان بەرزکردووەتەوە کە جیاکاری دژ بە ئافرەتان دەکات. لە ئەنجامدا، سەرۆکی خێزانەکان، کە زۆرینەی ھەرە زۆریان پیاوانن، مافی گۆڕینی شوێنی نیشتەجێبوونی خێزانیان ھەیە بەبێ مۆڵەتی ھاوبەشەکانیان. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، دەستەی چاودێریی GREVIOی ئەنجومەنی ئەورووپا پێشکەوتنی لە چوارچێوەی ئەلبانیادا دژ بە توندوتیژی بەرامبەر ئافرەتان ڕاگەیاند، بەڵام وتی کەموکوڕیی توند ماونەتەوە، لەوانە ستێریۆتایپە جێندەرییە بەردەوامەکان، ڕاپۆرتکردنی زۆر کەمی توندوتیژیی سێکسی و خزمەتگوزارییە پسپۆڕییە سنووردارەکان. لە ساڵی ٢٠٢٦دا، ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئەلبانیادا پێشوازیی لە پەسەندکردنی یاسایەکی نوێ کرد بۆ ڕێگری و پاراستن لە توندوتیژی دژ بە ئافرەتان و توندوتیژیی خێزانی.

کۆمەڵگەکانی ڕۆما، میسرییەکانی بەڵکان و کەمینەکانی تر بەردەوامن لە ڕووبەڕووبوونەوەی کۆسپ لە پەروەردە، نیشتەجێبوون، کار و دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە گشتییەکاندا. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، لیژنەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ نەمانی جیاکاریی ڕەگەزی جێبەجێکردنی پابەندبوونەکانی دژەجیاکاریی ئەلبانیای پێداچووەوە و تاوتوێی دۆخی کۆمەڵگەکانی ڕۆما و میسری کرد، لەوانە پەروەردە، یارمەتیی یاسایی و چاودێریی وتاری ڕق و کینە.

ئەلبانیا خاوەنی پاراستنی یاسایییە دژ بە جیاکاری لەسەر بنەمای ئاڕاستەی سێکسی و ناسنامەی جێندەری، و ڕێکخراوەکانی LGBT چالاکیی گشتی ئەنجام دەدەن وەک شانازیی تیرانا. لە ساڵی ٢٠١٥دا، ڕێکخراوی ئیڵگا-ئەورووپا ئەلبانیای لە پلەی ١٩ھەمدا پۆلێن کرد لە ڕووی مافەکانی LGBTدا لە نێوان ٤٩ وڵاتی بەشداربووی ئەورووپادا. لە ڕاپۆرتی ئەورووپای پەلکەزێڕینەی ساڵی ٢٠٢٢دا، نەبوونی پێشکەوتن بووە ھۆی ئەوەی ئەلبانیا لە پلەی ٢٨ەمدا بێت لە نێوان ٤٩ وڵاتدا. ڕاپۆرتەکانی دواتری ئیڵگا-ئەورووپا بەردەوام بوون لە دەستنیشانکردنی جیاکاری و ژینگەی مەترسیداری قوتابخانەکان بۆ کەسانی LGBTI، کە ڕاپرسییەکی سەرانسەریی ساڵانی ٢٠٢٤–٢٠٢٥ لەلایەن ئەلیانکا LGBTIوە ڕایگەیاند کە زۆربەی وەڵامدانەوەکان قوتابخانەکانیان وەک نائارام بۆ گرووپە پەڕواوخراوەکان، لەوانەش خوێندکارانی LGBTI بینیوە.

پەیوەندییە دەرەکییەکان

بە یارمەتیی حکوومەتەکانی کۆسۆڤۆ و ئەلبانیا، داواکارییەکی فەرمی بۆ گرتنەبەری گەلی ئاربێرێشێ لە پێڕستی کەلەپووری ڕۆشنبیریی ناپێژراوی یونسکۆدا ئامادە دەکرێت.

بە دەربازبوون لە چەندین دەیە گۆشەگیری دوای کەوتنی کۆمۆنیزم، ئەلبانیا ئاراستەیەکی سیاسەتی دەرەوەی گرتووەتە بەر کە ناوەندەکەی ھاوکاریی چالاک و بەشداریکردنە لە کاروباری نێودەوڵەتیدا. لە ناوەندی سیاسەتە دەرەکییەکانی ئەلبانیادا کۆمەڵێک ئامانج ھەن، کە پابەندبوون بە پاراستنی سەروەری و تەواویەتیی خاکی خۆی، بەخێوکردنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ وڵاتانی تر، داواکردن بۆ دانپێدانانی نێودەوڵەتیی کۆسۆڤۆ، چارەسەرکردنی نیگەرانییەکانی پەیوەندیدار بە دەرکردنی ئەلبانیییەکانی چام، ھەوڵدان بۆ یەکگرتنی یۆرۆ-ئەتلەنتیکی و پاراستنی مافەکانی ئەلبانییەکان لە کۆسۆڤۆ، یۆنان، ئیتاڵیا، مۆنتینیگرۆ، مەقدۆنیای باکوور، سڕبیا و دیاسپۆڕادا لەخۆ دەگرێت.

کاروباری دەرەوەی ئەلبانیا جەخت لەسەر تەرخانکردنی وڵاتەکە بۆ سەقامگیریی ناوچەیی و یەکگرتن لەناو دامەزراوە نێودەوڵەتییە سەرەکییەکاندا دەکاتەوە. ئەلبانیا بووە ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN) لە ساڵی ١٩٥٥دا، کەمێک دوای دەربازبوون لە قۆناغێکی گۆشەگیری لە سەردەمی کۆمۆنیستیدا. وڵاتەکە لە ساڵی ٢٠٠٩دا بە بەدەستھێنانی ئەندامێتی لە ناتۆدا گەیشتە دەستکەوتێکی گەورە لە سیاسەتی دەرەوەیدا. لە کاتی بەدەستھێنانی پێگەی کاندید لە ساڵی ٢٠١٤ەوە، وڵاتەکە ھەروەھا دەستی کردووە بە کارنامەیەکی چاکسازیی گشتگیر بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ پێوەرەکانی چوونەناو یەکێتیی ئەورووپادا (EU)، بە ئامانجی بوون بە دەوڵەتێکی ئەندامی یەکێتیی ئەورووپا.

ئەلبانیا و کۆسۆڤۆ پەیوەندییەکی برایانەی بەھێز پەیڕەو دەکەن کە بەھۆی بەستەرە ڕۆشنبیری، نەتەوەیی و مێژوویییە بەرچاوەکانیانەوە بەھێز بووە. ھەردوو وڵات بەستەری دیپلۆماسیی بەردەوام بەخێو دەکەن، بە شێوەیەک ئەلبانیا بە چالاکی پشتیوانی لە گەشەپێدانی کۆسۆڤۆ و ھەوڵەکانی یەکگرتنی نێودەوڵەتی دەکات. بەشدارییە بنەڕەتییەکەی بۆ ڕێگەی کۆسۆڤۆ بەرەو سەربەخۆیی جەختی لەسەر کراوەتەوە لە ڕێگەی دانپێدانانی پێشوەختەی بۆ سەروەریی کۆسۆڤۆ لە ساڵی ٢٠٠٨دا. سەرەڕای ئەوەش، ھەردوو حکوومەت کۆبوونەوەی ساڵانەی ھاوبەش ئەنجام دەدەن، کە یەکەم کۆبوونەوە لە ساڵی ٢٠١٤دا بەڕێوەچوو، کە وەک پلاتفۆڕمێکی فەرمی خزمەت دەکات بۆ بەھێزکردنی ھاوکاریی دوو قۆڵی و بەھێزکردنی پابەندبوونی ھاوبەشیان بە سیاسەتانێک کە گەشە بە سەقامگیری و خۆشگوزەرانیی ناوچەی بەرفراوانتری ئەلبانی دەدەن.

سوپا

سەربازانی ئەلبانی لە پارێزگای قەندەھار، ئەفغانستان

ھێزە چەکدارەکانی ئەلبانیا پێکھاتوون لە ھێزەکانی وشکانی، ئاسمانی و دەریایی و ھێزە سەربازی و نیمچەسەربازییەکانی وڵاتەکە پێک دێنن. ئەوان لەلایەن فەرماندەی گشتییەوە لەژێر سەرپەرشتیی وەزارەتی بەرگڕی و لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە وەک فەرماندەی باڵا لە کاتی جەنگدا سەرکردایەتی دەکرێن. بەڵام، لە کاتی ئاشتیدا دەسەڵاتەکانی لە ڕێگەی سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگرییەوە جێبەجێ دەکرێن.

ئامانجی سەرەکیی ھێزە چەکدارەکانی ئەلبانیا بەرگریکردنە لە سەربەخۆیی، سەروەری و تەواویەتیی خاکی وڵاتەکە، ھەروەھا بەشداریکردن لە ئۆپراسیۆنە مرۆیی، شەڕکەر، نەبەرد و پشتیوانیی ئاشتیدا. خزمەتی سەربازی لە ساڵی ٢٠١٠ەوە ئارەزوومەندانەیە و تەمەنی ١٩ ساڵ کەمترین تەمەنی یاسایییە بۆ خزمەتکردن.

ئەلبانیا پابەند بووە بە زیاترکردنی بەشداریکردن لە ئۆپراسیۆنە چەند نەتەوەیییەکاندا. لە دوای کەوتنی کۆمۆنیزم، وڵاتەکە بەشداریی لە شەش نێرردراوی نێودەوڵەتیدا کردووە بەڵام تەنھا یەک نێرردراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە جۆرجیا، کە سێ چاودێری سەربازیی نارد. لە شوباتی ٢٠٠٨ەوە، ئەلبانیا بە فەرمی بەشداریی لە ئۆپراسیۆنی ھەوڵی چالاکی ناتۆدا کردووە لە دەریای ناوەڕاستدا. لە ٣ی نیسانی ٢٠٠٨دا داوەت کرا بۆ چوونەناو ناتۆ، و لە ٢ی نیسانی ٢٠٠٩دا بووە ئەندامی تەواو.

ئەلبانیا ژمارەی سەربازە چالاکەکانی لە ٦٥,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٨٨دا کەم کردەوە بۆ ١٤,٥٠٠ لە ساڵی ٢٠٠٩دا. سوپا لە ئێستادا بە سەرەکی لە کەشتیگەلێکی بچووکی فڕۆکە و کەشتیی دەریایی پێکھاتووە. زیاتکردنی بودجەی سەربازی یەکێک بوو لە مەرجە ھرە گرنگەکان بۆ یەکگرتن لەگەڵ ناتۆدا. لە ساڵی ١٩٩٦دا خەرجیی سەربازی نزیکەی ١٫٥٪ی بەرھەمی ناوخۆییی خاوی وڵاتەکە بوو، تەنھا بۆ ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩دا بگاتە لووتکە لە ٢٪ و دووبارە دابەزێتەوە بۆ ١٫٥٪.

دابەشکارییە کارگێڕییەکان

ئەلبانیا لە ناوچەیەکی خاکی بە ڕووبەری ٢٨٬٧٤٨ km² (١١٬١٠٠ sq mi) لە نیمچەدوورگەی بەڵکاندا پێناسە دەکرێت. بە شێوەیەکی ناوفەرمی دابەش دەبێت بۆ سێ ھەرێم، ھەرێمەکانی باکوور، ناوەڕاست و باشوور. لە کاتی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیییەوە لە ساڵی ١١٩١٢دا، ئەلبانیا ٢١ جار چاکسازیی لە ڕێکخستنی ناوخۆییی خۆیدا کردووە. لە ئێستادا، یەکە کارگێڕییە سەرەکییەکان بریتین لە دوانزە پارێزگاکان (qarqe/qarqet)، کە پێگەی یەکسانیان لەژێر یاسادا ھەیە. پارێزگاکان پێشتر لە ساڵانی ١٩٥٠کاندا بەکارھێنراون و لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٠٠دا دووبارە دروست کرانەوە بۆ یەکخستنی ٣٦ ناوچەی (ناوچەکانی) ئەوکاتە (rrathë/rrathët). گەورەترین پارێزگا لە ئەلبانیادا بەپێی ژمارەی دانیشتووان پارێزگای تیرانایە بە زیاتر لە ٨٠٠,٠٠٠ کەس. بچووکترین پارێزگا بەپێی ژمارەی دانیشتووان پارێزگای جیرۆکاستێرە بە زیاتر لە ٧٠,٠٠٠ کەس. گەورەترین پارێزگا بەپێی ڕووبەر پارێزگای کۆرچێیە کە ٣٬٧١١ square kilometre (١٬٤٣٣ sq mi) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا دەگرێتە خۆ. بچووکترین پارێزگا بەپێی ڕووبەر پارێزگای دوورێسە بە ڕووبەری ٧٦٦ square kilometre (٢٩٦ sq mi) لە ڕۆژئاوای ئەلبانیادا.

پارێزگاکان لە ٦١ دابەشکاریی ئاستی دووەم پێکھاتوون کە بە شارەوانییەکان (bashki/bashkia) ناسراون. شارەوانییەکان ئاستی یەکەمی حکومڕانیی خۆجێیین، کە بەرپرسن لە پێداویستییە خۆجێییەکان و جێبەجێکردنی یاسا. ئەوان سیستمی پێشووی شارەوانییە شارستانی و گوندییەکان یان کۆمۆنەکانیان (komuna/komunat) لە ساڵی ٢٠١٥دا یەکخست و سادەیان کردەوە. بۆ پرسیارە بچووکەکانی حکومڕانیی خۆجێیی، شارەوانییەکان بۆ ٣٧٣ یەکەی کارگێڕی (njësia/njësitë administrative) ڕێکخراون. ھەروەھا ٢٩٨٠ گوند (fshatra/fshatrat)، گەڕەک (lagje/lagjet)، و شوێن (lokalitete/lokalitetet) ھەن کە پێشتر وەک یەکەی کارگێڕی بەکارھێنراون.

نیشان	پارێزگا	پایتەخت	ڕووبەر (km2)	دانیشتووان (٢٠٢٣)	HDI (٢٠٢٢)
	ئەلبانیا (کۆی گشتی)	تیرانا	٢٨,٧٤٨	٢,٤٠٢,١١٣	٠٫٨٠٦
	بێرات	بێرات	١,٧٩٨	١٤٠,٩٥٦	٠٫٧٩٣
	دیبێر	پێشکۆپی	٢,٥٨٦	١٠٧,١٧٨	٠٫٧٦٥
	دوورێس	دوورێس	٧٦٦	٢٢٦,٨٦٣	٠٫٨١٣
	ئۆڵباسان	ئۆڵباسان	٣,١٩٩	٢٣٢,٥٨٠	٠٫٧٩٥
	فیێر	فیێر	١,٨٩٠	٢٤٠,٣٧٧	٠٫٧٧٩
	جیرۆکاستێر	جیرۆکاستێر	٢,٨٨٤	٦٠,٠١٣	٠٫٨٠٦
	کۆرچێ	کۆرچێ	٣,٧١١	١٧٣,٠٩١	٠٫٨٠١
	کۆکێس	کۆکێس	٢,٣٧٤	٦١,٩٩٨	٠٫٧٦٠
	لێژە	لێژە	١,٦٢٠	٩٩,٣٨٤	٠٫٧٨٠
	ئیشکۆدرا	ئیشکۆدرا	٣,٥٦٢	١٥٤,٤٧٩	٠٫٧٩٥
	تیرانا	تیرانا	١,٦٥٢	٧٥٨,٥١٣	٠٫٨٣٢
	ڤلۆرا	ڤلۆرا	٢,٧٠٦	١٤٦,٦٨١	٠٫٨١٤
ژێدەرەکان:

ئابووری

وتاری سەرەکی: ئابووریی ئەلبانیا

ناوچەی گەورە شاری دورانا، کە شارەکانی تیرانا و دڕەس دەگرێتەوە، وەک ناوەندی سەرەکیی ئابووریی ئەلبانیا کار دەکات.

بە تێپەڕبوون لە ئابوورییەکی پلاندارێژراوی سۆسیالیستییەوە بەرەو ئابوورییەکی تێکەڵی سەرمایەداری، ئەلبانیا وەک بازاڕێکی کراوەی تازەپێگەیشتوو پۆلێن دەکرێت کە خاوەنی پێگەی داھاتی مامناوەندی سەرووە. ئابووریی ئەلبانیا بە کەرتی خزمەتگوزارییەکی بەھێز جیادەکرێتەوە، کە ٤٨٫٦٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (GDP) پێکدەھێنێت، بە بەشداریی سەرەکی لە بازرگانیی کۆ و تاک، گەشتیاری، خانووبەرە، و لۆجستی. لە دوای ئەمەشەوە، کەرتی پیشەسازی ٢٠٫٢٪ پێکدەھێنێت، کە بەتایبەتی کاریگەریی کەرتی بیناسازیی لەسەرە، لەکاتێکدا کەرتی کشتوکاڵ کە دارستانەکان و ماسیگریش دەگرێتەوە، ١٨٫٥٪ پێکدەھێنێت، و کەرتی بەرھەمھێنان (کارگەکان) بە ڕێژەیەکی کەمتر و بە ٦٫٣٪ بەشداری لە ئابووریدا دەکات. تا ساڵی ٢٠٢٥، نەوی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (GDP)ی ئەلبانیا بە ٢٦٫٩١١ ملیار دۆلار ڕاگەیەندراوە لەگەڵ تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر تاکێک کە ٩٬٤٧٤ دۆلارە. پێشبینیی گەشەی ساڵانەی ئابووری بۆ ساڵی ٢٠٢٥ بە ٣٫٨٪ مەزەندە دەکرێت، لەگەڵ پێشبینیی مامناوەندبوونەوە بۆ ٣٫٥٪ تا ساڵی ٢٠٢٩.

ئەلبانیا چوارچێوەیەکی گشتگیری بۆ بازرگانیی نێونەتەوەیی پەرەپێداوە لە ڕێگەی چەندین ڕێکەوتننامەی گرنگ لەگەڵ ناوچە جیاوازەکاندا. ڕێکەوتننامەی جێگیرکردن و کۆمەڵە (SAA) لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا، کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا واژوو کراوە، یەکێکە لە ھەرە گرنگترین ڕێکەوتننامەکان. ئەم ڕێکەوتننامەیە سوودی بازرگانیی ھەستیار دەستەبەر دەکات و وەک بنەمایەک بۆ تێکەڵبوونی ئەلبانیا لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا کار دەکات. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، ئەلبانیا ڕێکەوتننامەی بازرگانیی ئازادی (FTA) لەگەڵ کۆمەڵەی بازرگانیی ئازادی ئەورووپا (EFTA) واژوو کرد، کە زیاتر دەرفەتەکانی بازرگانی و گەیشتن بە بازاڕەکان فراوان دەکات. ھەروەھا وڵاتەکە بەشدارە لە ڕێکەوتننامەی بازرگانیی ئازادی ناوەڕاستی ئەورووپا (CEFTA) و ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئابووریی دەریای ڕەش (BSEC)، کە بەمەش ھاندەری بازرگانیی ناوچەیی و ھاوکارییە لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ. جگە لەوەش، وڵاتەکە پەیوەندییە بازرگانییە دووقۆڵییەکانی لە ڕێگەی ڕێکەوتننامەی بازرگانیی ئازاد لەگەڵ تورکیا، شانشینی یەکگرتوو، و پەیماننامەیەکی وەبەرھێنانی دووقۆڵی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەھێزتر کردووە.

ڕاپۆرتی ساڵی ٢٠٢٣ی ئازادیی ئابووریی جیھان، ئەلبانیای لە ڕیزبەندیی ٣١ەمین دانا، بە تێبینیی ھەبوونی ئاستێکی بەرچاوی سەربەخۆیی ئابووری و پەسەندکردنی کاریگەری سیاسەتە بازاڕییەکان. پێوەرەکانی گۆڕانکاریی بێرتڵسمان لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ئەلبانیای لە ڕیزبەندی ٢٠ەمین دانا و دانی نا بە بەرەوپێشچوونێکی بەرچاو لە گۆڕانکارییە سیاسی و ئابوورییەکاندا. ھەر لە ساڵی ٢٠٢٤دا، وڵاتەکە لە پلەی ٢٣ەمینی پێوەری کەلێنی جێندەری جیھانی جێگیر بوو، و لە بەشی بەشداریی ئابووری و دەرفەتەکان لە ڕیزبەندی ١٦ەمینی جیھاندا سەرکەوتنی بەدەستھێنا، کە ئەوەش پێشڤەچوونێکی گەورە لە بەشداریی ئابووریی ژنان نیشان دەدات. سەرەڕای ئەوەش، ئابووریی ئەلبانیا، بەبێ گوێدانە نیشاندانی خۆڕاگرییەکی بەرچاو، ڕووبەڕووی لاوازیی گەورە دەبێتەوە کە ڕێگرن لە پەرەسەندنەکەی. ئاڵەنگارییە سەرەکییەکان بریتین لە گەندەڵییەکی بەربڵاو، کێبڕکێی شێواو، و گۆڕانکارییە بەردەوامەکان لە یاسای دارایی. سەرەڕای ئەوەش، جێبەجێنەکردنی تەواوەتیی گرێبەستەکان، کەرتی نافەرمیی گەورە، و کەمیی بەردەوامی دەستی کار، بەشێوەیەکی ئاڵۆزتر ڕێگرن لە پێشکەوتنی ئابووریی نیشتمانی.

دیمەنی ئابووری لە ئەلبانیا بە نایەکسانیی ناوچەیی جیادەکرێتەوە، کە بەتایبەتی لە چڕبوونەوەی چالاکییە ئابوورییەکان لەو ناوچە سێگۆشەیییەدا دەردەکەوێت کە لە نێوان تیرانا، دڕەس و لاچدا پێکھاتووە. ئەم ناوچە گەورە شارە، کە بە دورانا ناسراوە، وەک ناوەندی ئابووریی سەرەکیی ئەلبانیا کار دەکات. لە ساڵی ٢٠٢١دا، پارێزگای تیرانا ڕێژەیەکی بەرچاوی ٤٤٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی نیشتمانیی پێکدەھێنا، ھەروەھا پارێزگاکانی فیێر و دڕەسیش ڕۆڵی دانەبڕاویان لە ئابووریدا ھەیە، و بە ڕێککەوت بە ١١٪ و ١٠٪ بەشدارییان لە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییدا ھەیە. ناوەندە ئابوورییە گەورەکانی دیکە، وەک ئەلباسان و شارە کەناراوییەکانی ساراندە و ڤلۆرە، تیشک دەخەنە سەر دابەشبوونی نایەکسانی پەرەپێدانی ئابووری لە سەرانسەری وڵاتدا. ناوچە کولتوورییەکان، لەوانە بێرات و کۆرچە، سەرەڕای دووریی جوگرافییان لە ناوەندە ئابوورییە سەرەکییەکانەوە، سوودێکی زۆریان لە فراوانبوونی کەرتی گەشتیاری وەرگرتووە.

نیگەرانییەکان لەسەر دارایی نایاسایی، سپیکردنەوەی پارە و کاریگەریی تاوانی ڕێکخراو لە ھەڵسەنگاندنەکانی ئابووریی ئەلبانیادا زیاتر دەرکەوتوون. وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەلبانیای وەک وڵاتێکی لاواز بەرامبەر بە سپیکردنەوەی پارە دەستنیشان کردووە، کە داھاتی تاوانکاری لە ڕێگەی کڕینی خانووبەرە، پڕۆژەکانی بیناسازی، سامانە گریمانەیییەکان و گەشەپێدانی بازرگانییەوە سپی دەکرێنەوە. ھەروەھا بەیاننامەی کەشوھەوای وەبەرھێنان لە ساڵی ٢٠٢٥، گەشەپێدانی ئابووریی ئەلبانیای بە لاواز وەسف کردووە بەھۆی گەندەڵیی بەربڵاو، تاوانی ڕێکخراو، کێبڕکێی شێواو، کەمیی دەستی کار، بەرھەمداریی نزم و کەرتی نافەرمیی گەورە.

پێوەری تاوانی ڕێکخراوی جیھانیی ٢٠٢٥ی سەر بە دەستپێشخەریی جیھانی دژی تاوانی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی، ئەلبانیای وەک شوێنێکی دیار بۆ سپیکردنەوەی پارە وەسف کرد، و ڕای گەیاند کە ڕێکخراوە تاوانکارییەکان کەرتی خانووبەرە، گەشتیاری و بیناسازی بەکاردەھێنن بۆ ئەوەی قازانجە نایاسایییەکانیان ڕەوا بکەن. ھەروەھا ڕاپۆرتی دا کە کەرتی بیناسازی بەشێوەیەکی قورس دزەی پێکراوە لەلایەن پارەی نایاسایییەوە کە بازاڕی شێواندووە، و گەندەڵی لە نێو دامەزراوە سیاسی و یاسا جێبەجێکارەکاندا بەردەوامە لە ئاسانکاری بۆ تاوانی ڕێکخراو. ڕەخنەگرانی مۆدێلی ئابووریی سەرۆک وەزیران ئێدی ڕاما، ئەم نیگەرانییانەیان بەستووەتەوە بە فراوانبوونی خێرای بیناسازی، خانووبەرە و گەشتیاریی لوکس لە ماوەی دەسەڵاتی درێژخایەنی ئەودا، بەو بیانووەی کە پڕۆژەکانی گەشەپێدان کە لەلایەن دەوڵەتەوە پاڵپشتی دەکرێن و نەبوونی ڕێوشوێنی پاراستن، ڕێگەیان داوە بە بەرژەوەندییە بازرگانییە سیاسییەکان و سەرمایەی نایاسایی کە کاریگەری پەیدا بکەن. حکوومەت بەگشتی تۆمەتەکانی پاراستنی سیاسی بۆ تاوانی ڕێکخراو ڕەتکردووەتەوە و وەک بەڵگەی پێشکەوتن ئاماژەی بە چاکسازیی دادوەری، ڕێوشوێنەکانی دژی سپیکردنەوەی پارە و لێکۆڵینەوەکانی پێکھاتەی تایبەت دژی گەندەڵی و تاوانی ڕێکخراو کردووە.

کەرتی یەکەم

ترێ لە بێرات. بەھۆی ئاووھەوای دەریای ناوینەوە، شەراب، زەیتوون و مزرەمەنییەکان زۆربەیان لە باشووری ئەلبانیا بەرھەم دەھێنرێن.

ئەلبانیا بڕێکی بەرچاو بەرھەم دەھێنێت لە میوەکان (سێو، زەیتوون، ترێ، پرتەقاڵ، لیمۆ، قەیسی، قۆخ، گێلاس، ھەنجیر، ئاڵووبالوو، ھەڵوژە، و شلیک)، سەوزەکان (پەتاتە، تەماتە، گەنمەشامی، پیاز، و گەنم)، چەوەندەری شەکر، تووتن، گۆشت، ھەنگوین، بەرھەمە شیرەمەنییەکان، پزیشکیی نەریتی و ڕووەکە بۆندارەکان. ھەروەھا، وڵاتەکە یەکێکە لە بەرھەمھێنەرە گرنگەکانی جیھان بۆ مریەم گۆتا، ڕۆزماری و ژەنتانی زەرد. نزیکیی وڵاتەکە لە دەریای ئایۆنی و دەریای ئادریاتیک، توانا و شارەزایییەکی زۆر بە پیشەسازیی ماسیگرییە کەم گەشەسەندووەکەی دەبەخشێت. ئابووریناسانی بانکی جیھانی و کۆمەڵگەی ئەورووپا ڕاپۆرت دەدەن کە، پیشەسازیی ماسیگری ئەلبانیا توانایەکی باشی ھەیە بۆ پەیداکردنی داھاتی ھەناردەکردن چونکە نرخەکان لە بازاڕە نزیکەکانی یۆنان و ئیتالیادا چەندین ھێندە بەرزترن لەو نرخانەی لە بازاڕی ئەلبانیادا ھەن. ئەو ماسییانەی لە کەناراوەکانی وڵاتەکەدا دەست دەکەون بریتین لە ماسیی کارپ، قەلەماسی، سی بریم، گوێچکەماسییەکان و توێکڵدارەکان.

ئەلبانیا خاوەنی یەکێک لە درێژترین مێژووەکانی ئەورووپایە بۆ مێوکاری. ناوچەکەی ئێستا یەکێک بوو لەو کەمینە شوێنانەی کە مێو بە شێوەیەکی سروشتی لە سەردەمی سەھۆڵبەنداندا تێیدا گەشەی دەکرد. کۆنترین تۆوە دۆزراوەکان لە ناوچەکەدا تەمەنیان لە ٤٬٠٠٠ بۆ ٦٬٠٠٠ ساڵ دەبێت. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، نەتەوەکە بە مەزەندەکراوی نزیکەی ١٧٬٥٠٠ تۆن شەرابی بەرھەمھێناوە.

کەرتی دووەم

کارگەی ئەنتیا لە فوشێ-کرویێ

کەرتی دووەمی ئابووریی ئەلبانیا لەدوای ڕووخانی ڕژێمی کۆمۆنیستییەوە گۆڕانکاری و ھەمەجۆری زۆری بەخۆیەوە بینیوە. ئەو کەرتە زۆر ھەمەجۆرە، لە ئەلیکترۆنیک، کارگەکان، ڕستن و چنین، تا دەگاتە خۆراک، چیمەنتۆ، کانزاکاری، و وزە. وێستگەی چیمەنتۆی ئەنتیا لە فوشێ-کرویێ بە یەکێک لە گەورەترین وەبەرھێنانە پیشەسازییە سەوزەکانی نەتەوەکە دادەنرێت. نەوت و غازی ئەلبانیا یەکێکە لە پڕئومێدترین کەرتەکانی ئابوورییەکەی، ھەرچەندە بە توندی ڕێکخراوە. ئەلبانیا خاوەنی دووەم گەورەترین یەدەگی نەوتە لە نیمچەدوورگەی باڵکان لە دوای ڕۆمانیا، و گەورەترین یەدەگی نەوتە لە ئەورووپادا. کۆمپانیای ئەلبپێترۆل خاوەندارێتییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەوڵەتی ئەلبانیا و چاودێریی ڕێکەوتننامەکانی نەوتی دەوڵەت دەکات لە وڵاتەکەدا. پیشەسازیی ڕستن و چنین فراوانبوونێکی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە بە نزیکبوونەوەی کۆمپانیاکانی یەکێتیی ئەورووپا (EU) لە ئەلبانیا. بەپێی ئاماری ئاماری ئەلبانیا (INSTAT)، تا ساڵی ٢٠١٦، بەرھەمھێنانی ڕستن و چنین گەشەی ساڵانەی بە ڕێژەی ٥٫٣٪ ھەبووە و قەبارەی بازرگانیی ساڵانەی نزیکەی ١٫٥ ملیار یۆرۆ بووە.

ئەلبانیا بەرھەمھێنەرێکی گرنگی کانزاکانە و لە ڕیزبەندی پێشەنگەکانی بەرھەمھێنان و ھەناردەکردنی کرۆمدایە لە جیھاندا. ھەروەھا نەتەوەکە بەرھەمھێنەرێکی دیاری مس، نیکڵ و خەڵووزە. کانی باترا، کانی بولقیزە، و کانی ثێکنا لە ناسراوترین کانەکانی ئەلبانیان کە تا ئێستاش کار دەکەن.

کەرتی سێیەم

دوورگەکانی کسامیل، لە باشووری کەناراوەکانی دەریای ئایۆنیی ئەلبانیا

کەرتی سێیەم (خزمەتگوزاری) نوێنەرایەتیی خێراترین کەرتی گەشەسەندووی ئابووری وڵاتەکە دەکات. ٣٦٪ی دانیشتووان لە کەرتی خزمەتگوزاریدا کار دەکەن کە ٦٥٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی وڵاتەکە پێکدەھێنێت. لە کۆتاییی سەدەی بیستەمەوە، پیشەسازیی بانکداری پێکھاتەیەکی سەرەکیی کەرتی سێیەمە و بە گشتی لە دۆخێکی باشدا ماوەتەوە بەھۆی تایبەتکاری و سیاسەتی دراوی جێگەی ستایشەوە.

پیشەسازیی پەیوەندییەکان، کە پێشتر یەکێک بوو لە پەراوێزخراوترین و کۆنترۆڵکراوترینەکان لە جیھاندا، لە ئێستادا بەشداربوویەکی سەرەکییە لەو کەرتەدا. زیاتر لە ڕێگەی تایبەتکاری و وەبەرھێنانی دواتری وەبەرھێنەرانی ناوخۆیی و بیانییەوە گەشەی کردووە. کۆمپانیاکانی ئێگل، ڤۆدافۆن و تێلێکۆمی ئەلبانیا پێشەنگی دابینکەری خزمەتگوزاریی پەیوەندییەکانن لە وڵاتەکەدا.

گەشتیاری وەک پیشەسازییەکی خاوەن گرنگیی نیشتمانی دانی پێدانراوە و لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمەوە بە شێوەیەکی بەردەوام ڕووی لە زیادبوون کردووە. لە ساڵی ٢٠١٦دا بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ ٨٫٤٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییی پێکدەھێنا ھەرچەندە ئەگەر بەشدارییە ناڕاستەوخۆکانیش ھەژمار بکرێن، ڕێژەکە بەرز دەبێتەوە بۆ ٢٦٪. ھەر لەو ساڵەدا، وڵاتەکە پێشوازیی لە نزیکەی ٤٫٧٤ ملیۆن سەردانکەر کردووە کە زۆربەیان لە سەرانسەری ئەورووپا و ھەروەھا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە بوون.

زیادبوونی ژمارەی سەردانکەرانی بیانی زۆر بەرچاو بووە. ئەلبانیا لە ساڵی ٢٠٠٥دا تەنھا ٥٠٠٬٠٠٠ سەردانکەری ھەبوو، و بە مەزەندەی ٤٫٢ ملیۆن لە ساڵی ٢٠١٢دا، کە زیادبوونێکی بەرچاوی بە ڕێژەی ٧٤٠ لەسەد نیشان دەدات. بەپێی ئاماری ڕێکخراوەی گەشتیاریی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN Tourism)، ئەلبانیا پێشوازیی لە نزیکەی ١١٫٧ ملیۆن گەشتیار کردووە لە ساڵی ٢٠٢٤دا، کە ئەمەش زیادبوونێکی گەورەیە بەراورد بە ساڵانی پێشوو.

بەشێکی زۆری پیشەسازیی گەشتیاری لە درێژایی دەریای ئادریاتیک و ئایۆنی لە ڕۆژاوای وڵاتەکەدا چڕبووەتەوە. بەڵام ڕیڤێرای ئەلبانی لە باشووری ڕۆژاوا خاوەنی جوانترین و پاکترین کەناراوەکانە؛ کەناراوەکەی درێژییەکی بەرچاوی ھەیە کە دەگاتە ٤٤٦ kiloمەتر (٢٧٧ میل). کەناراوەکە تایبەتمەندییەکی جیاوازی ھەیە، دەوڵەمەندە بە جۆرەھا کەناراوە دەستلێنەدراوەکان، کەنداوەکان، کەنداوە داپۆشراوەکان، گۆماوەکان، کەناراوە بچووکە چەوییەکان، ئەشکەوتە دەریایییەکان، و زۆرێک لە شێوەکانی زەوی. ھەندێک بەشی ئەم کەنارە لە ڕووی ژینگەیییەوە زۆر پاکن، لەوانە ناوچە نەدۆزراوەکان، کە زۆر دەگمەنن لە ناوچەی دەریای ناویندا. شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی دیکە بریتین لە ناوچە شاخاوییەکان وەک ئەڵپەکانی ئەلبانیا، چیاکانی سیراونی و چیاکانی کۆراب، ھەروەھا شارە مێژووییەکانی وەکوو بێرات، دڕەس، گیرۆکاستێر، ساراندە، شکۆدەر و کۆرچە.

گواستنەوە

ڕوگا ئی کۆمبیت، دەریای ئادریاتیک لە ڕێگەی پێدەشتەکانی ڕۆژاواوە دەبەستێتەوە بە ئەڵپەکانی ئەلبانیاوە.

گواستنەوە لە ئەلبانیا لە ژێر سەرپەرشتی و ئەرکەکانی وەزارەتی ژێرخان و وزە بەڕێوەدەبرێت، ھەروەھا دەزگاکانی وەک دەسەڵاتی ڕێگاوبانەکانی ئەلبانیا (ARRSH)، کە بەرپرسە لە دروستکردن و پاراستنی ڕێگا خێراکان و ئۆتۆبانەکانی ئەلبانیا، لەگەڵ دەسەڵاتی فڕۆکەوانیی ئەلبانی (AAC)، کە بەرپرسیارە لە ھەماھەنگی فڕۆکەوانیی شارستانی و فڕۆکەخانەکانی وڵاتەکە.

فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی تیرانا دەروازەی سەرەکیی ئاسمانییە بۆ وڵاتەکە، و ھەروەھا خاڵی سەرەکییە بۆ ھێڵی ئاسمانیی نیشتمانیی ئەلبانیا، بەناوی ئەیر ئەلبانیا. فڕۆکەخانەکە لە ساڵی ٢٠١٩دا زیاتر لە ٣٫٣ ملیۆن گەشتیاری گواستووەتەوە و گرێدراوە بە چەندین شوێنی مەبەستەوە لە وڵاتانی دیکەی دەوروبەری ئەورووپا، ئەفریقا و ئاسیا. وڵاتەکە پلان دادەنێت بەشێوەیەکی پلەبەپلە ژمارەی فڕۆکەخانەکان زیاد بکات بەتایبەتی لە باشووردا، لەگەڵ شوێنە پێشنیارکراوەکانی وەک ساراندە، گیرۆکاستێر و ڤلۆرە.

ڕێگا خێراکان و ئۆتۆبانەکان بەشێوەیەکی گونجاو چاکسازییان بۆ دەکرێت و زۆرجاریش ھێشتا لە قۆناغی دروستکردن و نۆژەنکردنەوەدان. ئۆتۆسترادا ١ (A1) ڕێڕەوێکی گواستنەوەی سەرەکییە و درێژترین ئۆتۆبانی وڵاتەکەیە. پلان وایە کە دڕەس لەسەر دەریای ئادریاتیک لە ڕێگەی پریشتینا لە کۆسۆڤۆ ببەستێتەوە بە ڕێڕەوی پان-ئەورووپیی دەیەم لە سڕبیا. ئۆتۆسترادا ٢ (A2) بەشێکە لە ڕێڕەوی ئادریاتیک–ئایۆنی و ھەروەھا ڕێڕەوی پان-ئەورووپیی ھەشتەم، و فیێر بە ڤلۆرە دەبەستێتەوە. ئۆتۆسترادا ٣ (A3) لە قۆناغی دروستکردندایە و دوای تەواوبوونی تیرانا و ئەلباسان بە ڕێڕەوی پان-ئەورووپیی ھەشتەمەوە دەبەستێتەوە. کاتێک ھەر سێ ڕێڕەوەکە تەواو دەبن، ئەلبانیا مەزەندەی ٧٥٩ kiloمەتر (٤٧٢ mi) ڕێگای خێرای دەبێت، کە بە ھەموو وڵاتانی دراوسێوەی دەبەستێتەوە.

دڕەس قەرەباڵغترین و گەورەترین بەندەری دەریایییە لە وڵاتەکەدا، لە دوای ئەویش ڤلۆرە، شێنگجین و ساراندە دێن. تۆڕی شەمەندەفەر لەلایەن کۆمپانیای شەمەندەفەری نیشتمانیی ھێکورودا شقیپتارێ بەڕێوەدەبرێت. ھێڵێکی نوێی شەمەندەفەر لە تیرانا و فڕۆکەخانەکەیەوە بەرەو دڕەس پلانی بۆ دانراوە. شوێنی ئەم شەمەندەفەرە، کە پڕدانیشتووانترین ناوچە شارستانییەکانی ئەلبانیا بەیەکەوە دەبەستێتەوە، دەیکاتە پڕۆژەیەکی گرنگی گەشەپێدانی ئابووری.

وزە

بەرھەمھێنانی کارەبا لە ئەلبانیا لە ١٩٨٠ تا ٢٠١٩

بەھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافی و سەرچاوە سروشتییەکانییەوە، ئەلبانیا خاوەنی چەندین جۆری جیاوازی سەرچاوەکانی وزەیە، کە لە غاز، نەوت، و خەڵووزەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە با، خۆر، ئاو، و سەرچاوە نوێبووەوەکانی دیکە. بەپێی پێوەری گواستنەوەی وزەی ٢٠٢٣ (ETI)ی سەر بە کۆڕبەندی ئابووریی جیھانی، وڵاتەکە لە ڕیزبەندی ٢١ەمینی جیھاندایە، کە تیشک دەخاتە سەر پێشکەوتنەکانی لە کارنامەی گواستنەوەی وزەیدا. لە ئێستادا، کەرتی بەرھەمھێنانی کارەبا لە ئەلبانیا پشتبەستووە بە کارەبای ئاوی، کە لە ڕووی سەدییەوە لە پلەی پێنجەمی جیھاندایە. پێشبینی دەکرێت مەترسییەکانی لافاو و وشکەساڵی بەھۆی گۆڕانی ئاووھەواوە مەترسی بخاتە سەر بەرھەمھێنانی کارەبا. ڕووباری درین، لە باکوور، خاوەنی چوار وێستگەی کارەبای ئاوییە، لەوانە فیێرزا، کۆمان، سکاڤیکا و ڤاو ئی دێیێس. دوو وێستگەی دیکە، وەک بانجێ و مۆگلیچێ، لەسەر ڕووباری دێڤۆل لە باشوور جێگیرکراون.

ئەلبانیا خاوەنی یەدەگێکی بەرچاوی نەوتە. یەدەگەکەی ١٠ەمین گەورەترینە لە ئەورووپا و ٥٨ەمینە لە جیھاندا. کێڵگە نەوتییە سەرەکییەکانی وڵاتەکە لە دەوروبەری کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیکی ئەلبانیا و دەشتی میزێقێ لە ناو پێدەشتەکانی ڕۆژاوا ھەڵکەوتوون، کە گەورەترین یەدەگی وڵاتەکەی تێدایە. ھەروەھا، پاتۆس-مارینزا کە لە ھەمان ناوچەدا ھەڵکەوتووە، گەورەترین کێڵگەی نەوتی سەر وشکانییە لە ئەورووپادا. بۆریی ئادریاتیکی تێپەڕ (TAP)، کە بەشێکە لە ڕێڕەوی غازی باشوور کە پلانی بۆ دانراوە، بە درێژاییی ٢١٥ kiloمەتر (١٣٤ میل) بەناو خاکی ئەلبانیادا تێدەپەڕێت پێش ئەوەی بگاتە کەناراوەکانی دەریای ئادریاتیکی ئەلبانیا کە بە نزیکەیی دەکەوێتە ١٧ kiloمەتر (١١ میل) باکووری ڕۆژاوای فیێر.

سەرچاوە ئاوییەکانی ئەلبانیا لە سەرجەم ناوچەکانی وڵاتەکەدا زۆر و زەبەندن و پێکدێن لە دەریاچەکان، ڕووبارەکان، کانییەکان، و چینە ئاودارە ژێرزەوییەکان. تێکڕای قەبارەی بەردەستی ئاوی شیرین بۆ ھەر دانیشتوویەک لە ساڵێکدا بە ١٢٩٫٧ cubic metre (٤٬٥٨٠ cubic feet) مەزەندە دەکرێت، کە یەکێکە لە بەرزترین ڕێژەکان لە ئەورووپادا. بەپێی ئەو داتایانەی کە لەلایەن بەرنامەی چاودێریی ھاوبەش بۆ دابینکردنی ئاو و ئاوەڕۆ (JMP) لە ساڵی ٢٠١٥دا خراوەتەڕوو، نزیکەی ٩٣٪ی کۆی دانیشتووانی وڵاتەکە دەستیان بە خزمەتگوزارییە باشکراوەکانی ئاوەڕۆ گەیشتووە.

ڕاگەیاندن

ئەمانەش ببینە: سینەمای ئەلبانیا

گۆڕەپانی پێشووی بارەگای سەرەکیی ڕادیۆی تیرانا لە پایتەخت، تیرانا. Radio Televizioni Shqiptar (RTSH) لە سەرەتادا بە ناوی ڕادیۆ تیرانا لە ساڵی ١٩٣٨ پێش جەنگی جیھانیی دووەم کرایەوە.

ئازادیی ڕۆژنامەگەری و ئازادیی ڕادەربڕین، و مافی ڕادەربڕینی ئازاد لەلایەن دەستووری ئەلبانیاوە دەستەبەر کراون. بەڵام لە کارپێکردندا، ئازادیی ڕاگەیاندن بەھۆی پەستانی سیاسی، خاوەندارێتی چڕ، دارایی ناڕوون، تۆقاندنی ڕۆژنامەنووسان و تێکەڵبوونی بەرژەوەندییەکانی ڕاگەیاندن، بازرگانی و سیاسییەوە لاواز بووە.

ئەلبانیا لە ڕیزبەندی ٨٤ەمینی پێوەری ئازادیی ڕۆژنامەگەریی جیھانیی ساڵی ٢٠٢٠دا جێگیر بوو کە لەلایەن پەیامنێرانی بێسنوورەوە ئامادە کرابوو. پەیامنێرانی بێسنوور بەردەوامە لە وەسفکردنی ژینگەی ڕاگەیاندنی ئەلبانیا بە لاواز، و ڕایدەگەیەنێت کە ئازادیی ڕۆژنامەگەری و سەربەخۆییی ڕاگەیاندن لەلایەن ململانێی بەرژەوەندییەکانی نێوان بازرگانی و سیاسەت، چوارچێوەیەکی یاساییی کەمایەسیدار و ڕێکخستنی حزبییەوە مەترسی لەسەرە. لە ساڵی ٢٠٢٦دا، ئەلبانیا لە ڕیزبەندی ٨٣ەمین ھات لە نێوان ١٨٠ وڵاتدا لە پێوەری ئازادی ڕۆژنامەگەری جیھانیدا.

Radio Televizioni Shqiptar (RTSH) پەخشی ڕاگەیاندنی گشتیی ئەلبانیایە، کە کەناڵە تەلەڤیزیۆنی و وێستگەکانی ڕادیۆ لە سەرانسەری وڵاتەکەدا بەڕێوەدەبات. پەخشکارە تایبەتە سەرەکییەکان بریتین لە تۆپ چانێڵ، تی ڤی کلان، ڤیزیۆن پڵەس، ئەی٢ سی ئێن ئێن (A2 CNN)، سیری تی ڤی و ئۆرا نیوز. بەرھەمە تەلەڤیزیۆنییەکانی ئەلبانیا ھەروەھا لە کۆسۆڤۆ و ناوچە ئەلبانی زمانەکانی دیکەش دابەش دەکرێن.

خاوەندارێتیی ڕاگەیاندن بە زۆری لای چەند لایەنێک چڕبووەتەوە. پەیامنێرانی بێسنوور ڕایدەگەیەنێت کە کاریگەرترین دەزگا ڕاگەیاندنەکانی کەرتی تایبەت خاوەندارێتییەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ژمارەیەکی کەم لە کۆمپانیاکان کە پەیوەندییان بە جیھانی سیاسەت و ئەو کەرتانەوە ھەیە کە بە توندی ڕێکخراون وەک کەرتی بیناسازی. دەزگای وەڵامدانەوەی خێرای ئازادیی ڕاگەیاندن (Media Freedom Rapid Response) ڕاپۆرتی دا کە چوار گەورەترین خاوەنەکانی بازاڕی تەلەڤیزیۆنی ئەلبانیا دەگەنە نێوان ٤٨٫٩٣٪ و ٥٨٫٦٠٪ی بینەران، و کە سنووری نێوان ڕاگەیاندن، سیاسەت و ئابووری ھێشتا ناڕوونە. بەپێی ئەم ھەڵسەنگاندنانە، خاوەنەکانی ڕاگەیاندن زۆرجار دەزگاکانیان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە بازرگانییەکان یان کاریگەری خستنە سەر حکوومەتەکان و پارتە سیاسییەکان بەکاردەھێنن، لەکاتێکدا ڕیکلامەکانی دەوڵەت و پارە گشتییەکان بە شێوەیەکی ناڕوون دابەش دەکرێن کە ئەمەش دەکرێت پشت پێ بەستنی سیاسی دروست بکات.

ژینگەی ڕاگەیاندن بووەتە بەشێکی ناوەندی لە ڕەخنەکانی سەر حوکمی درێژخایەنی سەرۆک وەزیران ئێدی ڕاما. ڕێکخراوەکانی ئازادیی ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتی و ڕۆژنامەنووسانی ئەلبانی حکوومەتیان تۆمەتبار کردووە بە بەکارھێنانی ناوەندیکردنی پەیوەندییەکان، گەیشتنی دیاریکراو، بابەتی پەیوەندییە گشتییەکان و ھێرشکردنە سەر پەیامنێرانی ڕەخنەگر بۆ زاڵبوون بەسەر بۆشاییی زانیاریدا. پەیامنێرانی بێسنوور ڕایگەیاندووە کە ڕۆژنامەنووسان ڕووبەڕووی پەستانی سیاسی دەبنەوە، بەتایبەتی لە کاتی ھەڵبژاردنەکاندا، و کە سیاسەتمەداران بە بەکارھێنانی ڕێکخەرەکان و پەخشکاری گشتی بۆ مەرامی سیاسی خۆیان، سەربەخۆیی سەرنووسەرایەتی سنووردار دەکەن. دەزگای وەڵامدانەوەی خێرای ئازادی ڕاگەیاندن لە زاری گیێرگ ئێرێبارا، سەرنووسەری بێرن ئەلبانیاوە (BIRN Albania) بڵاوی کردووەتەوە کە بەشێکی زۆر لە پانتاییی ڕاگەیاندنی ئەلبانیا لەژێر پەستانی پڕوپاگەندەی حکوومەت و زانیاریی چەواشەدا کار دەکەن.

ئەو ڕۆژنامەنووسانەی لێکۆڵینەوە لە گەندەڵی، تاوانی ڕێکخراو یان بەرژەوەندییە بازرگانییە پەیوەستەکان بە سیاسەت دەکەن، ڕووبەڕووی مەترسییەکی تایبەت دەبنەوە. پەیامنێرانی بێسنوور ڕایدەگەیەنێت کە ڕۆژنامەنووسانی لێکۆڵەر لە تاوان و گەندەڵی زۆرجار دەبنە ئامانجی ھەڕەشە، و سانسۆری خودی لە ناو ڕۆژنامەنووساندا بەربڵاوە. ھەروەھا ڕاپۆرت دەدات کە ڕۆژنامەنووسانی ڕەخنەگر ڕووبەڕووی ھێرشی ناوزڕاندن دەبنەوە لەلایەن ھەردوو سیاسەتمەدارانی حکوومەت و ئۆپۆزسیۆنەوە، لەکاتێکدا تاوانی ڕێکخراو وەک ھەڕەشەیەکی گەورە بۆ سەر سەلامەتی ڕۆژنامەنووسان دەمێنێتەوە. لە ئازاری ٢٠٢٣دا، بارەگای سەرەکیی تۆپ چانێڵ بە چەکی ئۆتۆماتیکی ھێرشی کرایە سەر، کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی پاسەوانێکی ئاسایش.

پەخشکاری گشتیش بەشێک بووە لە مشتومڕەکانی دەستبەسەرداگرتنی ڕاگەیاندن و پەستانی سیاسی. لە ساڵی ٢٠٢٦دا، ڕێکخراوەکانی ئازادیی ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتی ھۆشدارییان دا کە چاکسازی دیموکراسیانەی RTSH نابێت لە ڕێگەی کەمکردنەوەی بودجە، ھەڵپەساردن یان داخستنەوە ئەنجام بدرێت، بەو بیانووەی کە ڕێوشوێنی لەم جۆرە پێشێلی ستانداردە ئەورووپییەکان دەکات بۆ ڕاگەیاندنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان.

سینەمای ئەلبانیا ڕەگ و ڕیشەی لە سەدەی بیستەمدایە و پاش ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی وڵاتەکە گەشەی کرد. یەکەمین ھۆڵی سینەما کە بەتەواوی تەرخانکرابێت بۆ پیشاندانی وێنە جووڵاوەکان لە ساڵی ١٩١٢ لە شکۆدەر دروست کرا. لە سەردەمی کۆماری گەلی ئەلبانیادا، سینەمای ئەلبانیا بە خێرایی پەرەی سەند لەگەڵ کردنەوەی کینۆستودیۆ شقیپێریا ئی ڕی لە تیرانا. لە ساڵی ١٩٥٣دا، فیلمی داستانیی ھاوبەشی ئەلبانی-سۆڤیەتی جەنگاوەری مەزن سکاندەربێگ بڵاوکرایەوە، کە ژیان و خەباتی پاڵەوانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئەلبانی، سکاندەربێگ دەگێڕێتەوە. دواتر لە ڤیستیڤاڵی فیلمی کان لە ساڵی ١٩٥٤دا خەڵاتێکی نێونەتەوەیی بەدەست ھێنا. لە ساڵی ٢٠٠٣دا، ڤیستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی تیرانا دامەزرا، کە گەورەترین ڤیستیڤاڵی فیلمە لە وڵاتەکەدا. ھەروەھا ئامفی شانۆی دڕەس میوانداری ڤیستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی دڕەس دەکات، کە دووەم گەورەترین ڤیستیڤاڵی فیلمی وڵاتەکەیە.

تەکنۆلۆژیا

لە دوای ڕووخانی کۆمۆنیزم لە ساڵی ١٩٩١دا، سەرچاوە مرۆیییەکان لە بواری زانست و تەکنۆلۆژیادا لە ئەلبانیا بە ڕێژەیەکی بەرچاو کەمیان کردووە. بەپێی چەندین ڕاپۆرتی جیاواز، لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٩٩١ بۆ ٢٠٠٥ نزیکەی ٥٠٪ی مامۆستایان و زانایانی زانکۆکان و دامەزراوە زانستییەکان لە وڵاتەکەدا ئەلبانیایان بەجێھێشتووە. ئەلبانیا لە پێوەری داھێنانی جیھانیدا بۆ ساڵی ٢٠٢٥ لە ڕیزبەندی ٦٧ەمیندا بوو.

پەیوەندییەکان یەکێکە لەو کەرتانەی کە خێراترین گەشەی ھەیە و چالاکترینە لە ئەلبانیادا. کۆمپانیاکانی ڤۆدافۆن ئەلبانیا، تێلێکۆمی ئەلبانیا و ئەلبتیلیکۆم سێ دابینکەری گەورەی تۆڕی مۆبایل و ئینتەرنێتن لە ئەلبانیا. بەپێی ئاماری دەسەڵاتی پەیوەندییە ئەلیکترۆنی و پۆستەیییەکان (AKEP) لە ساڵی ٢٠١٨دا، وڵاتەکە خاوەنی نزیکەی ٢٫٧ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکی مۆبایل بووە لەگەڵ نزیکەی ١٫٨ ملیۆن بەشداربووی چالاکی ھێڵی خێرای ئینتەرنێت. تەنھا ڤۆدافۆن ئەلبانیا خزمەتگوزاریی بۆ زیاتر لە ٩٣١٬٠٠٠ بەکارھێنەری مۆبایل دابین کردووە، تێلێکۆمی ئەلبانیا نزیکەی ٦٠٥٬٠٠٠ بەکارھێنەری ھەبووە و ئەلبتیلیکۆم زیاتر لە ٢٧٢٬٠٠٠ بەکارھێنەری ھەبووە. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣دا، ئەلبانیا یەکەم دوو مانگی دەستکردی خۆی، بە ناوەکانی ئەلبانیا ١ و ئەلبانیا ٢، ھەڵدا بۆ ناو خولگە، لە ھەنگاوێکدا کە وەک دەستکەوتێکی مێژوویی سەیر دەکرێت بۆ چاودێریکردنی خاکی وڵاتەکە و دیاریکردنی چالاکییە نایاسایییەکان. ئەندازیاری ئەلبانی-ئەمریکی میرا موراتی، کە بەڕێوەبەری سەرەکیی تەکنۆلۆژیایە لە ڕێکخراوی توێژینەوەی ئۆپن‌ئەی‌آی (OpenAI)، ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە لە پەرەپێدان و بڵاوکردنەوەی خزمەتگوزارییەکانی ژیریی دەستکردی وەک چات‌جی‌پی‌تی، کۆدێکس و داڵ-ئی. لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣دا، سەرۆک وەزیران ئێدی ڕاما پلانەکانی بۆ ھاوکاریی نێوان حکوومەتی ئەلبانیا و چات‌جی‌پی‌تی ڕاگەیاند، کە لە ڕێگەی گفتوگۆکان لەگەڵ موراتی ئاسانکاریی بۆ کرا. ڕاما جەختی لەسەر ئەو مەبەستە کردەوە کە کارئاسانی بکرێت بۆ گونجاندنی یاساکانی ئەلبانیا لەگەڵ ڕێنمایییەکانی یەکێتیی ئەورووپا، بە ئامانجی کەمکردنەوەی تێچووەکانی پەیوەست بە وەرگێڕان و خزمەتگوزارییە یاسایییەکان.

دیمۆگرافیا

پەرەسەندنی دانیشتووانی ئەلبانیا لە ماوەی شەست ساڵی ڕابردوودا

ئامارە دیمۆگرافییەکانی ئەلبانیا، وەک ئەوەی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٣دا دەرکەوتووە کە لەلایەن دامەزراوەی ئاماری ئەلبانیا (INSTAT)ەوە ئەنجام دراوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە ژمارەی دانیشتووان ٢٬٤٠٢٬١١٣ کەسە، کە دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە بەراورد بەو ٢٬٨٢١٬٩٧٧ کەسەی کە لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا تۆمار کرابوو. کەمبوونەوەی دانیشتووان لەدوای ڕووخانی ڕژێمی کۆمۆنیستی لە ئەلبانیاوە دەستی پێکرد و پەیوەستە بە گۆڕانکارییە گەورەکان لە پێکھاتەی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتیی ئەلبانیا. ھۆکارێکی سەرەکی لەم گۆڕانکارییەدا بریتییە لە کەمبوونەوەی ڕێژەی لەدایکبوون لەگەڵ زیادبوونی کۆچکردن بۆ دەرەوە، کە ھەردووکیان بەشدارن لە گۆڕانکاری و ئاڵەنگارییە بەردەوامە دیمۆگرافییەکان. پێشبینی دەکرێت ژمارەی دانیشتووان لانیکەم بۆ دە ساڵی داھاتوو بەردەوام بێت لە کەمبوونەوە، بەپێی ڕێژەی ڕاستەقینەی لەدایکبوون و ئاستی کۆچکردن. لە ئێستادا چڕیی دانیشتووانی ئەلبانیا بە ٨٣٫٦ کەس بۆ ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشە دەپێورێت، بە دابەشبوونێکی جیاوازی دانیشتووان بەسەر ناوچە جیاوازەکاندا. پارێزگاکانی تیرانا و دڕەس چڕییەکی گەورەی دانیشتووانیان تێدایە، کە بە تێکڕا نزیکەی ٤١٪ی کۆی دیمۆگرافیای ئەلبانیا پێکدەھێنن، کە ٣٢٪یان لە تیرانا و ٩٪یان لە دڕەس نیشتەجێن. بەپێچەوانەوە، پارێزگا پەراوێزخراو و لادێیییەکانی وەک گیرۆکاستێر و کوکێس چڕییەکی زۆر کەمتریان ھەیە، کە ھەریەکەیان تەنھا ٣٪ لە کۆی دانیشتووان پێکدەھێنن.

لە ڕووی مێژوویییەوە، گەلی ئەلبانیا چەندین کۆمەڵگەیان لە زۆرێک لە ناوچەکانی باشووری ئەورووپا دروست کردووە. ڕەوەندی ئەلبانی لە کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاستەوە پێکھاتووە، کاتێک ئەوان کۆچیان کرد بۆ ڕزگاربوون لە سەختییە کۆمەڵایەتی-سیاسییە جیاوازەکان یان داگیرکاریی عوسمانییەکان بۆ سەر ئەلبانیا. لەدوای ڕووخانی کۆمۆنیزم، ژمارەیەکی زۆر لە ئەلبانییەکان کۆچیان کردووە بۆ وڵاتانی وەک ئوسترالیا، کەنەدا، سویسرا، شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. کەمینە ئەلبانییەکان بوونیان ھەیە لە ناوچە دراوسێکاندا وەک ڕۆژاوای مەقدوونیای باکوور، باشووری ڕۆژھەڵاتی مۆنتینیگرۆ، کۆسۆڤۆ بەتەواوەتی، و بەشێک لە باشووری سڕبیا. بەگشتی، مەزەندە دەکرێت ژمارەی ئەلبانییە نەتەوەیییەکان کە لە دەرەوە دەژین زیاتر بێت لە کۆی دانیشتووانی ناوخۆی ئەلبانیا. نزیکەی سێیەکی ئەو کەسانەی لە سنوورەکانی وڵاتەکەدا لەدایک بوون ئێستا لە دەرەوەی وڵات دەژین، کە ئەمەش ئەلبانیا دەکاتە یەکێک لەو وڵاتانەی زۆرترین ڕێژەی کۆچکردنی بۆ دەرەوە ھەیە بەراورد بە دانیشتووانەکەی لە جیھاندا. لە ساڵی ٢٠٢٢دا ڕێژەی لەدایکبوون بەراورد بە ساڵی ٢٠٢١ بە ڕێژەی ٢٠٪ کەمتر بووە، کە ھۆکارە سەرەکییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆچکردنی ئەو کەسانەی کە لە تەمەنی منداڵبووندان.

شارنشینی

لەدوای ڕووخانی کۆمۆنیزم لە ساڵی ١٩٩١ەوە، ئەلبانیا گۆڕانکارییەکی بەرچاوی لە دیمەنی شارنشینیدا بەخۆیەوە بینیوە، و بووەتە یەکێک لەو وڵاتانەی ئەورووپا کە خێراترین گەشەی شارنشینییان ھەیە. لە پێشەنگی ئەم گۆڕانکارییەدا کۆبوونەوەی شارەکانی تیرانا–دڕەس دێت، کە ڕێڕەوێکی شارنشینییە بە چڕییەکی زۆری دانیشتووانەوە و دەکەوێتە بەدرێژایی کەناراوەکانی ڕۆژاوای ئەلبانیا. ئەم ڕێڕەوە بووەتە ناوەندی سەرەکیی گەشەی دانیشتووان و پەرەپێدانی نیشتەجێبوون، و لێشاوی گەورەی کۆچبەرانی ناوخۆیی لە ناوچە پەراوێزخراوەکانی وڵاتەکەوە بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. سەرەڕای کەمبوونەوەی گشتیی کۆی دانیشتووانی وڵاتەکە، ڕێژەی دیمۆگرافیای شارنشین بەشێوەیەکی بەردەوام لە ٤٧٪ لە ساڵی ٢٠٠١ەوە بۆ ٦٥٪ لە ساڵی ٢٠٢٣دا بەرز بووەتەوە. ئەم بەرزبوونەوە بەردەوامە، لەگەڵ چڕبوونەوەیان لە ناوچەی تیرانا-دڕەس، بووەتە ھۆی بڵاوبوونەوەی نایەکسانیی ناوچەیی، کە ناوچە پەراوێزخراوەکان، بەتایبەتی دیبێر و کوکێس، ڕووبەڕووی چۆڵبوونی توندی دانیشتووان بوونەتەوە.

زمان

ئەمانەش ببینە: زمانی ئەلبانی

زمانە قسەپێکراوەکانی ناو ماڵ تا ساڵی ٢٠٢٣: ██ ئەلبانی (91.07%)██ زمانی تر (1.54%)██ چەند زمانێک (0.57%)██ بێ وەڵام (1.21%)██ بەردەست نییە (5.59%)

زمانی فەرمیی وڵاتەکە ئەلبانییە کە لەلایەن زۆرینەی ڕەھای دانیشتووانی وڵاتەکەوە قسەی پێدەکرێت. فۆڕمی پێوەرەی قسەکردن و نووسینی زمانەکە پێداچوونەوەی بۆ کراوە و لە دوو شێوەزاری سەرەکییەوە وەرگیراوە، کە بریتین لە گێگ و تۆسک، ھەرچەندە بەشێوەیەکی بەرچاو زیاتر لەسەر بنەمای شێوەزاری تۆسک دامەزراوە. ڕووباری شکومبین سنووری دابەشبوونی نزیکەیی نێوان ئەم دوو شێوەزارەیە. لە نێوان زمانە کەمینەکاندا، یۆنانی دووەم زۆرترین زمانی قسەپێکراوە لە وڵاتەکەدا، کە ٠٫٥ تا ٣٪ی دانیشتووان وەک زمانی یەکەم قسەی پێدەکەن، بەتایبەتی لە باشووری وڵاتەکەدا کە ئاخێوەرەکانی تێدا چڕبوونەتەوە. زمانەکانی دیکە کە لەلایەن کەمینە نەتەوەیییەکانەوە لە ئەلبانیا قسەیان پێدەکرێت بریتین لە ئارۆمانی، سێربۆ-کرواتی، مەقدوونی، بولگاری، گۆرانی، و ڕۆمانی (دۆمی). مەقدوونی لە شارەوانیی پوستێک لە ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا زمانێکی فەرمییە. لە سەرژمێریی دانیشتووانی ساڵی ٢٠٢٣دا، ٩١٫٠٧٪ ئەلبانییان وەک زمانی قسەپێکراوی ناو ماڵ تۆمار کردووە. ١٫٥٤٪ ڕایانگەیاندووە کە لە ماڵەوە بە زمانێکی تر قسە دەکەن، ٠٫٥٧٪ بە چەند زمانێک، ١٫٢١٪ ھیچ وەڵامێکیان نەداوەتەوە و ٥٫٥٩٪ بەردەست نەبوون.

لە نێو گەنجانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتردا، ئارەزووی فێربوونی ئینگلیزی، ئەڵمانی و تورکی لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ەوە ڕووی لە زیادبوون کردووە. ئیتالی و فەڕەنسی ئارەزوویەکی جێگیریان ھەبووە، لەکاتێکدا یۆنانی بەشێکی زۆری پێگەی پێشووی لەدەستداوە. ئەم ئاراستەیە پەیوەستە بە ھۆکارە کولتووری و ئابوورییەکانەوە.

لە ناوەڕاستی دەیەی ٢٠١٠دا، ژمارەیەکی زیاتر لە ئەلبانییەکان ئارەزوویان بۆ فێربوونی زمانی ئەڵمانی نیشان دا، کە وەک بەشێک لە "ڕەوتێکی ڕۆژاوای باڵکان بۆ ئامادەکاری بۆ تێکەڵبوون بە بازاڕی کاری ئەڵمانیا" وەسف کراوە. ھەندێک لەوانە چوونەتە ئەڵمانیا بۆ خوێندن یان کارکردن. ئەلبانیا و ئەڵمانیا ڕێکەوتنیان ھەیە بۆ ھاوکاریکردن لە یارمەتیدانی گەنجانی ھەردوو وڵات بۆ ئەوەی باشتر ئاشنای ھەردوو کولتوورەکە ببن. بەھۆی بەرزبوونەوەی خێرای پەیوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ تورکیا، ئارەزووی فێربوونی تورکی، بەتایبەتی لە نێوان گەنجاندا، لە دەیەی ٢٠١٠دا ساڵ لە دوای ساڵ لە گەشەکردندا بوو.

کەمینەکان

ئەو کەمینە نەتەوەیی و کولتوورییانەی لە ئەلبانیا بەفەرمی ناسراون بریتین لە گەلانی ئارۆمانی، یۆنانی، مەقدوونی، مۆنتینیگرۆیی، سڕبی، ڕۆما، میسری، بۆسنی و بولگاری، ھەروەھا گۆرانییەکان و جووەکان وەک گرووپی کەمینەی تر. سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٣ پێکھاتەی نەتەوەیی بەم شێوەیە تۆمار کردووە: ئەلبانییەکان ٢٬١٨٦٬٩١٧ (٩١٫٠٤٪ی کۆی گشتی)، یۆنانییەکان ٢٣٬٤٨٥ (٠٫٩٨٪)، مەقدوونییەکان ٢٬٢٨١ (٠٫٠٩٪)، مۆنتینیگرۆیییەکان ٥١١ (٠٫٠٢٪)، ئارۆمانییەکان ٢٬٤٥٩ (٠٫١٪)، ڕۆما ٩٬٨١٣ (٠٫٤٪)، میسرییەکانی باڵکان ١٢٬٣٧٥ (٠٫٥٪)، بۆسنییەکان ٢٬٩٦٣ (٠٫١٢٪)، سڕبییەکان ٥٨٤ (٠٫٠٢٪)، بولگارییەکان ٧٬٠٥٧ (٠٫٢٩٪)، نەتەوە تێکەڵەکان ٧٧٠ (٠٫٠٣٪)، نەتەوەکانی تر ٣٬٧٩٨ (٠٫١٥٪)، و ١٣٤٬٤٥١ (٥٫٦٠٪) بەبێ دیاریکردنی نەتەوە، لە کۆی گشتی دانیشتووانی ٢٬٤٠٢٬١١٣ کەس.

ئایین

ئەلبانیا وڵاتێکی عەلمانی و ھەمەجۆری ئایینییە کە ھیچ ئایینێکی فەرمیی نییە. ئازادیی ئایینی، بیروباوەڕ و ویژدان لەژێر دەستووری وڵاتەکەدا دەستەبەر کراون. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٣، ١٬١٠١٬٧١٨ (٤٥٫٨٦٪) پەیڕەوانی ئیسلامی سوننە ھەبوون، ٢٠١٬٥٣٠ (٨٫٣٨٪) کاتۆلیک، ١٧٣٬٦٤٥ (٧٫٢٢٪) ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی، ١١٥٬٦٤٤ (٤٫٨١٪) پەیڕەوانی ئیسلامی بەکتاشی، ٩٬٦٥٨ (٠٫٤٪) مەسیحیی ئینجیلی، ٣٬٦٧٠ (٠٫١٥٪) لە ئایینەکانی تر، ٣٣٢٬١٥٥ (١٣٫٨٢٪) بڕواداری بێ ئایین یان مەزھەب، ٨٥٬٣١١ (٣٫٥٥٪) بێخوایان، و ٣٧٨٬٧٨٢ (١٥٫٧٦٪) وەڵامیان نەدابووەوە. سەرەڕای ئەوەش، ئەلبانیا وەک یەکێک لە کەمترین وڵاتە ئایینییەکان لە جیھاندا پۆلێن دەکرێت. ئایین ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت تەنھا لە ژیانی ٣٩٪ی دانیشتووانی وڵاتەکەدا. لە ڕاپۆرتێکی تردا، ٥٦٪ خۆیان بە ئایینی دەزانی، ٣٠٪ خۆیان بە نائایینی دەزانی، لەکاتێکدا ٩٪ خۆیان وەک بێخوای قەناعەتپێکراو پێناسە کرد. ٨٠٪ بڕوایان بە خوا ھەبوو.

ئەلبانییە موسڵمانەکان بەسەر سەرانسەری وڵاتەکەدا دابەش بوون. ئۆرتۆدۆکسەکان و بەکتاشییەکان زیاتر لە باشوور دەدۆزرێنەوە، لەکاتێکدا کاتۆلیکەکان بەشێوەیەکی سەرەکی لە باکوور دەژین. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ٦٩٤ کڵێسای کاتۆلیک و ٤٢٥ کڵێسای ئۆرتۆدۆکس، ٥٦٨ مزگەوت و ٧٠ تەکیەی بەکتاشی لە وڵاتەکەدا ھەبوون.

لە ماوەی سەردەمە مۆدێرنەکاندا، ڕژێمە کۆماری، پاشایەتی و دواتر کۆمۆنیستییەکانی ئەلبانیا سیاسەتێکی سیستماتیکیان پەیڕەو کرد بۆ جیاکردنەوەی ئایین لە ئەرکە فەرمی و ژیانی کولتووری. وڵاتەکە ھەرگیز ئایینێکی فەرمیی نەبووە نە وەک کۆمار و نە وەک پاشایەتی. لە سەدەی بیستەمدا، پیاوانی ئایینیی ھەموو ئایینەکان لەژێر دەسەڵاتی پاشایەتیدا لاواز کران و لە کۆتاییدا لە دەیەکانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠دا بنەبڕ کران، لەژێر سیاسەتی دەوڵەت بۆ سڕینەوەی ھەموو ئایینێکی ڕێکخراو لە خاکەکانی ئەلبانیا. ڕژێمی کۆمۆنیستی چەوساندنەوە و سەرکوتی پەیڕەوانی ئایین و دامەزراوە ئایینییەکانی کرد و بەتەواوی ئایینی قەدەغە کرد. وڵاتەکە ئەوکات بە فەرمی ڕاگەیەندرا وەک یەکەم دەوڵەتی بێخوای جیھان. بەڵام ئازادیی ئایینی لەدوای کۆتاییی کۆمۆنیزمەوە گەڕاوەتەوە.

ئیسلام لە چەوساندنەوەی سەردەمی کۆمۆنیست ڕزگاری بوو و لە سەردەمی مۆدێرندا وەک ئایینێکی پەیڕەوکراو لە ئەلبانیادا سەرلەنوێ دەرکەوتەوە. ھەندێک لە ڕێبازە مەسیحییە بچووکەکان لە ئەلبانیا بریتین لە مەسیحییە ئینجیلییەکان و چەندین کۆمەڵگەی پرۆتێستانت لەوانە کڵێسای ئەدڤێنتیستەکانی ڕۆژی حەوتەم، کڵێسای یەسوع مەسیحی پیرۆزانی ڕۆژانی دوایی و شایەتحاڵەکانی یەھۆڤا. یەکەمین پرۆتێستانتی تۆمارکراوی ئەلبانیا سەعید تۆپتانی بوو، کە بە ئەورووپادا گەشتی کرد و لە ساڵی ١٨٥٣دا گەڕایەوە بۆ تیرانا، لەوێ دەستی کرد بە بانگەشەکردن بۆ پرۆتێستانتیزم. یەکەمین پرۆتێستانتە ئینجیلییەکان لە سەدەی نۆزدەھەمدا دەرکەوتن و ھاوپەیمانیی ئینجیلی لە ساڵی ١٨٩٢ دامەزرا. لە ئێستادا، ١٦٠ کۆبوونەوەی ئەندامی لە مەزھەبە پرۆتێستانتە جیاوازەکان ھەیە. دوای کۆچکردنی بەکۆمەڵ بۆ ئیسرائیل لە پاش ڕووخانی کۆمۆنیزم، تەنھا ٢٠٠ جووی ئەلبانی لە وڵاتەکەدا ماونەتەوە.

پەروەردە

زانکۆی ھونەرەکان گەورەترین پەیمانگای خوێندنی باڵایە کە تەرخان کراوە بۆ خوێندنی ھونەر.

لە ئەلبانیا، پەروەردە عەلمانی، بێبەرامبەر، ناچارییە، و لەسەر بنەمای سێ ئاست پێکھاتووە. ساڵی خوێندن بەسەر دوو وەرزدا دابەش دەبێت، کە لە ئەیلوول یان تشرینی یەکەمەوە دەست پێدەکات و لە حوزەیران یان تەممووزدا کۆتایی دێت. ئەلبانی زمانی سەرەکیی فێرکردنە لە دامەزراوە ئەکادیمییەکانی وڵاتەکەدا. خوێندنی یەکەم زمانی بیانی ناچارییە و زۆربەی جار لە قوتابخانە سەرەتایی و دوو زمانەکاندا دەگوترێتەوە. ئەو زمانانەی لە قوتابخانەکاندا دەگوترێنەوە بریتین لە ئینگلیزی، ئیتالی، فەڕەنسی و ئەڵمانی. ئەلبانیا خاوەنی پێشبینیی ١٦ ساڵ مانەوەیە لە قوتابخانە و ڕێژەی خوێندەواری ٩٨٫٧٪ـە، کە ٩٩٫٢٪ بۆ پیاوان و ٩٨٫٣٪ بۆ ژنانە.

خوێندنی سەرەتاییی ناچاری بەسەر دوو ئاستدا دابەش دەبێت، قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی، کە بە ڕێککەوت لە پۆلی یەکەمەوە تا پێنجەم و لە شەشەمەوە تا نۆیەم دەگرێتەوە. قوتابییان پێویستە لە تەمەنی شەش ساڵییەوە تا دەگەنە ١٦ ساڵی لە قوتابخانە ئامادە بن. دوای تەواوکردنی سەرکەوتووانەی خوێندنی سەرەتایی، ھەموو قوتابییان مافی ئەوەیان ھەیە بچنە قوتابخانە ئامادەیییەکان، بە پسپۆڕیکردن لە ھەر بوارێکدا بێت، لەوانە ھونەر، وەرزش، زمانەکان، زانستەکان، و تەکنۆلۆژیا.

خوێندنی باڵا ئارەزوومەندانەیە و بە چاکسازی و سەرلەنوێ داڕشتنەوەیەکی تەواودا تێپەڕیوە بەپێی بنەماکانی پرۆسەی بۆلۆنیا. ژمارەیەکی بەرچاو لە دامەزراوەکانی خوێندنی باڵای تایبەت و گشتی لە شارە گەورەکانی ئەلبانیادا ھەن. خوێندنی باڵا بەسەر سێ ئاستی یەک لە دوای یەکدا ڕێکخراوە، کە بریتین لە بەکالۆریۆس، ماستەر، و دکتۆرا.

تەندروستی

چێشتی ئەلبانیی دەریای ناوین، کە بە بەکارھێنانی میوە، سەوزە و زەیتی زەیتوون جیادەکرێتەوە، بەشدارە لە خۆراکی باشی دانیشتووانی وڵاتەکەدا.

دەستووری ئەلبانیا مافی چاودێریی تەندروستیی یەکسان، بێبەرامبەر و گشتگیر بۆ ھاووڵاتیانی دەستەبەر دەکات. سیستەمی چاودێریی تەندروستی بەسەر چاودێریی سەرەتایی، دووەمی، و سێیەمیدا ڕێکخراوە، و لە پرۆسەی مۆدێرنکردن و پەرەپێداندایە. تێکڕای تەمەنی پێشبینیکراو لە کاتی لەدایکبووندا لە ئەلبانیا ٧٧٫٨ ساڵە، کە لە ڕیزبەندی ٣٧ەمینی جیھاندایە و پێش چەندین وڵاتی پێشکەوتوو کەوتووە. تێکڕای تەمەنی پێشبینیکراوی تەندروست ٦٨٫٨ ساڵە، کە لە ڕیزبەندی ٣٧ەمینی جیھاندایە. ڕێژەی مردنی کۆرپە لە وڵاتەکەدا بە ١٢ حاڵەت لە ھەر ١٬٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوو لە ساڵی ٢٠١٥دا مەزەندە کراوە. لە ساڵی ٢٠٠٠دا، وڵاتەکە خاوەنی ٥٥ەمین باشترین ئاستی چاودێریی تەندروستی بووە لە جیھاندا، وەک ئەوەی لەلایەن ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی (WHO) دیاری کرابوو.

نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن ھۆکاری سەرەکیی مردنە لە ئەلبانیا، کە ٥٢٪ی حاڵەتەکانی مردن پێکدەھێنێت. ڕووداو، برینداربوون، نەخۆشییە شێرپەنجەیییەکان و کۆئەندامی ھەناسە ھۆکارە سەرەکییەکانی تری مردنن. نەخۆشییە دەماری و دەروونییەکانیش ڕوویان لە زیادبوون کردووە بەھۆی گۆڕانکارییە دیمۆگرافی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی ئەم دوایییەی وڵاتەکە.

لە ساڵی ٢٠٠٩دا، ئەلبانیا دابینکردنی میوە و سەوزەی بە بڕی ٨٨٦ گرام بۆ ھەر کەسێک لە ڕۆژێکدا ھەبووە، کە پێنجەم بەرزترین ڕێژەی دابینکردن بووە لە ئەورووپادا. بە بەراورد بە وڵاتانی پێشکەوتوو و تازەپێگەیشتووی تر، ئەلبانیا ڕێژەیەکی تاڕادەیەک نزمی قەڵەوی ھەیە، کە پێدەچێت سوپاسی خۆراکی دەریای ناوین بێت بۆ ئەوە. بەپێی داتای ٢٠١٦ی WHO، ٢١٫٧٪ی پێگەیشتووان لە وڵاتەکەدا لە ڕووی پزیشکییەوە کێشی زیادەیان ھەیە، بە خاڵی پێوەری بارستەی لەش (BMI) کە ٢٥ یان زیاترە.

چاند

ھێماکان

کڵاوی ئاسنینی گیێرگی کاستریۆتی سکاندەربێگ وەک ھێمایەکی سەربەخۆییی ئەلبانیا دانراوە.

ڕەنگە نەتەوەیییەکانی سوور و ڕەش لەسەر ئاڵای ئەلبانیا دەردەکەون کە بە ھەڵۆی دووسەر نەخشێنراوە و وەک ناسراوترین ھێمای نەتەوەییی ئەلبانیا دادەنرێت. لەکاتێکدا ھەڵۆ ڕەشەکە ئازایەتی و ھێز دەنوێنێت، پانتایییە سوورەکە ھێمایە بۆ خۆڕاگری و قوربانیدانی گەلی ئەلبانیا. ھەڵۆکە پەیوەستە بە میراتی پاڵەوانی نەتەوەیی گیێرگی کاستریۆتی، کە بە سکاندەربێگ ناسراوە، کە سەرکردایەتی بزووتنەوەیەکی سەرکەوتووی بەرگریی دژی دەسەڵاتی عوسمانییەکان کرد. ڕەگ و ڕیشەی ئەم ھێمایە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست، کاتێک وەک ھێمایەکی پەیمانی و نیشانە لە میرنشینی ئاربێر و لە نێوان خانەوادە دیارەکانی ئەلبانیا وەک خێڵەکانی دوکاجینی، کاستریۆتی، موزاکا و تۆپیا دەرکەوت. لە سەردەمی بوژانەوەی نەتەوەییی ئەلبانیا، کە سەرەتای سەرھەڵدانەوەی شوناسی نەتەوەییی ئەلبانیا و ئاواتەکانی سەربەخۆیی بوو، ھەڵۆی ئەلبانی جارێکی تر پێگەی خۆی بەدەستھێناوە. گرنگییەکەی گەیشتە لوتکە بە ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئەلبانیا لە ساڵی ١٩١٢، کاتێک ئیسماعیل کەمالی وەک ئاڵای نیشتمانی لە ڤلۆرە ھەڵیکرد.

دروشمی ئەلبانیا (لۆگۆی نیشتمانی) گۆڕانکارییەکە لە ئاڵای ئەلبانیا و مۆری سکاندەربێگ. دروشمەکە لە ھەڵۆیەکی دووسەری ڕەش پێکھاتووە کە لە ناوەڕاستی پانتایییەکی سووردایە. لە سەرووی ھەڵۆکەوە، کڵاوی ئاسنینی سکاندەربێگ ھەڵدەگرێت کە بە سەری بزنێکی شاخدار بە ڕەنگی زێڕین تاجدار کراوە. Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar، کە وەرگێڕانەکەی دەبێتە "تۆ ئەلبانیا، شانازیم پێدەبەخشیت، ناوی ئەلبانیم پێدەبەخشیت"، دروشمی نیشتمانیی ئەلبانیایە. بنەچەی ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ میراتی شاعیری نیشتمانی نەعیم فراشێری، کە ڕۆڵێکی ناسراوی ھەبوو لە سەردەمی بوژانەوەی ئەلبانیادا. سروودی نیشتمانیی ئەلبانیا، "Himni i Flamurit" (سروودی ئاڵا)، لەلایەن ئەزدرێنی دانراوە و وەک سروودی نیشتمانی پەسەند کرا دوای سەربەخۆییی ئەلبانیا لە ساڵی ١٩١٢.

پۆشاک

فوستانێللا وەک پۆشاکی نەتەوەییی ئەلبانیا دیاری کراوە کە گرنگییەکی کولتووریی گەورەی ھەیە لە ناو کولتووری ئەلبانیادا.

پۆشاکی نەریتیی ئەلبانیا، لەگەڵ جیاوازییە پێچەوانەکانی بۆ ئەلبانییەکانی گێگی باکوور و تۆسکی باشوور، بەڵگەیەکە لەسەر مێژوو، ھەمەجۆریی کولتووری و شوناسی نەتەوەییی ئەلبانیا. پیاوانی گێگ کراسێکی ڕەنگ کاڵ دەپۆشن لەگەڵ پانتۆڵێکی فراوان و شل کە بە تیرق ناسراوە. ئەم پانتۆڵە بە قاییشێکی تەنراوی پان کە پێی دەوترێت برێز، بە توندی دەبەسترێتەوە. پێکھاتەیەکی جیانەکراوەی جلوبەرگەکەیان بریتییە لە جامادان، کە ئێلەکێکی قەیفەی سووری خورییە و بە نەخشی فۆلکلۆری و شێوەی زێڕین ڕازێنراوەتەوە. ھەروەھا کڵاوێکی تایبەتی قوببەیی دەپۆشن کە بە قێلێشێ ناسراوە، کە لە خوری دروست کراوە و ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیلیریاکان. بە پێچەوانەوە، پیاوانی تۆسک فوستانێللا ھەڵدەبژێرن، کە جلێکە تا ئەژنۆ دێت و وەک جلوبەرگی نیشتمانی دیاری کراوە، بەزۆری سپییە و چرچە، لەگەڵ کراسێکی سپی. ھەروەھا جامادانێکی بێجی یان شینی تۆخ دەپۆشن کە لە جلی گێگەکان دەچێت. بۆ تەواوکردنی جلوبەرگەکەیان، پیاوان گۆرەوییەک تا ئەژنۆ دەپۆشن کە بە چۆراپێ ناسراوە لەگەڵ پێڵاوی پێستی کە بە ئۆپینگا دەناسرێت.

جلوبەرگی ژنانی گێگ و تۆسک بە ڕەنگە دەوڵەمەندەکانی و وردەکارییە نەخشێنراوەکانی زێڕ و زیو ناسراوە، کە لەسەر چەندین پێکھاتەی جیاواز دەردەکەون لەوانە گوارە، ئەڵقەی پەنجە، ملوانکە، قوفڵی قاییش و دوگمە. پێکھاتە سەرەکییەکان بریتین لە کراسێکی درێژ و ڕەنگ کاڵ کە لەگەڵ پێشینەیەک (بەرکۆش) دەپۆشرێت، زۆرجار لەگەڵ باڵاپۆشێکی خوری یان لباد کە بە ژۆکا ناسراوە. جلەکانی تری بەشی سەرەوە، وەک دۆڵاما یان مینتان، دەکرێت بەسەریەکدا بپۆشرێن، لەگەڵ سەرپۆشێک کە بە کاپیکا یان شاڵ ناسراوە. شێوازێکی جیاواز بریتییە لە لەبەرکردنی جووتێک پێشینە، لەوانە پێشتیەللاک لە بەشی دواوە و پارانیک لە بەشی پێشەوە. پێکھاتەیەکی دانەبڕاو لە جلوبەرگی نەریتیی ژنانی گێگ بریتییە لە ژوبلێتای دێرین. ھەوڵی تایبەت دراوە بۆ پاراستن و بەرەوپێشبردنی ئەم جلە، بە لەبەرچاوگرتنی گرنگییەکەی وەک ھێمایەکی میراتی ئەلبانی. وەک بەڵگەیەک بۆ گرنگییەکەی، ژوبلێتا لە پێڕستی میراتی کولتووریی ناماددی یوونێسکۆ تۆمار کراوە. ئەم جلە تایبەتە کە شێوەی زەنگی ھەیە بە ڕەنگی ڕەش دروست دەکرێت و بە نەخشی نەتەوەییی ئەلبانی دەوڵەمەند کراوە، کە پیشاندەری لێھاتوویییەکی بەرچاوی دەستییە لە باکووری ئەلبانیا. پرۆسەی دروستکردنەکەی چەندین قۆناغی ئاڵۆز لەخۆدەگرێت، لەوانە ئامادەکردنی قوماشی شایاک و تەکنیکە وردەکانی بڕین.

ھونەر و نژیاروانی

بوترینت لە ساڵی ١٩٩٢ەوە خراوەتە ناو پێڕستی شوێنەوارە جیھانییەکانی یوونێسکۆوە.

مۆترا تۆنێ لەلایەن کۆلێ ئیدرۆمێنۆ.

مێژووی ھونەری ئەلبانیا بەتایبەتی کاریگەریی پێکھاتووە لە چەندین گەل، نەریت و ئایینی دێرین و سەدەکانی ناوەڕاستەوە. ئەم مێژووە پانتایییەکی فراوان دەگرێتەوە کە چەندین ئامراز و پسپۆڕی لەخۆدەگرێت وەک وێنەکێشان، گۆزەکەری، پەیکەرسازی، سێرامیک و نژیاروانی، کە ھەموویان نموونەی ھەمەجۆرییەکی گەورەن لە شێواز و شێوەدا، لە ناوچە و سەردەمە جیاوازەکاندا.

ھەڵکشان و گەشەکردنی بێزەنتی و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھاوکات بوو لەگەڵ گەشەکردنێکی ھاوشێوە لە ھونەری مەسیحی و ھونەری ئیسلامی لە خاکەکانی ئەلبانیادا کە لە نموونەکانی نژیاروانی و مۆزایکی سەرانسەری وڵاتەکەدا دەردەکەون. چەندین سەدە دواتر، بوژانەوەی نەتەوەییی ئەلبانیا زۆر گرنگ بوو بۆ سەربەخۆییی کولتووری مۆدێرنی ئەلبانی و بووە ھۆی گەشەسەندنێکی بێوێنە لە سەرجەم بوارەکانی وێژە و ھونەردا، لە کاتێکدا کە ھونەرمەندان ھەوڵیان دەدا بگەڕێنەوە بۆ ئامانجەکانی ئیمپڕێشنیزم و ڕۆمانتیزم. بەڵام، ئۆنوفری، کۆلێ ئیدرۆمێنۆ، داڤید سێلێنیکا، کۆستاندین شپاتاراکو و براکانی زۆگرافی دیارترین نوێنەرانی ھونەری ئەلبانین.

نژیاروانیی ئەلبانیا ڕەنگدانەوەی میراتی چەندین شارستانییەتە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆنی کلاسیک. شارە گەورەکانی ئەلبانیا لە ناو قەڵاکانەوە پەرەیان سەندووە بۆ ئەوەی ببنە خاوەنی خانووبەرە، پێکھاتە ئایینی و بازرگانییەکان، لەگەڵ دووبارە نەخشەدانانی بەردەوامی گۆڕەپانی شارۆچکەکان و پەرەسەندنی تەکنیکەکانی بیناسازی. لە ئێستادا، شار و شارۆچکەکان کۆمەڵەیەکی تەواو لە چەندین شێوازی نژیاروانیی جیاواز پیشان دەدەن. لە سەدەی بیستەمدا، زۆرێک لە بینا مێژوویی و پیرۆزەکان کە ھەڵگری کاریگەرییە دێرینەکان بوون لە سەردەمی دەسەڵاتی کۆمۆنیستیدا ڕووخێنران.

نژیاروانیی کۆن لە سەرانسەری ئەلبانیادا دەدۆزرێتەوە و زۆرتر لە شارەکانی بیلیس، ئامانتیا، فۆینیس، ئەپۆلۆنیا، بوترینت، ئەنتیگۆنیا، شکۆدەر و دڕەسدا دیارە. بە لەبەرچاوگرتنی ماوەی درێژی فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی، ئەوان قەڵا، باڵەخانە، کڵێسا و دێریان ناساند لەگەڵ سامانێکی زۆر لە نیگاری سەردیوار و فرێسکۆی بینراو. لەوانەیە باشترین نموونەکان لە شارەکانی باشووری ئەلبانیا و دەوروبەری کۆرچە، بێرات، ڤۆسکۆپۆژێ و گیرۆکاستێردا بدۆزرێنەوە. بە ھاتنەناوەوەی نژیاروانیی عوسمانی، گەشەکردنێک لە مزگەوتەکان و بینا ئیسلامییەکانی تردا ڕوویدا، کە بەتایبەتی لە بێرات و گیرۆکاستێردا دەبینرێن.

قۆناغێکی بەرھەمدار لە مێژووییزم، ئارت نۆڤۆ و نیۆکلاسیسیزم تێکەڵ بە سەدەی نۆزدەھەم بوو، کە باشترین نموونەی لە کۆرچەدایە. سەدەی بیستەم شێوازی نوێی نژیاروانیی ھێنا وەک شێوازی ئیتالیی مۆدێرن، کە لە تیرانا بوونی ھەیە وەک گۆڕەپانی سکاندەربێگ و وەزارەتەکان. ھەروەھا لە شکۆدەر، ڤلۆرە، ساراندە و دڕەسدا دەبینرێت. سەرەڕای ئەوەش، شارۆچکەکانی تر شێوەی تایبەتیی ئێستای خۆیان لە ڕێگەی چەندین کاریگەریی کولتووری یان ئابووریی جیاوازەوە وەرگرت.

کلاسیسیزمی سۆسیالیستی لە کاتی سەردەمی کۆمۆنیستی لە ئەلبانیا دوای جەنگی جیھانیی دووەم گەیشتە وڵاتەکە. لەم ماوەیەدا زۆرێک لە کۆمەڵگە، ڕێگا پانەکان و کارگەکان بە شێوازی سۆسیالیستی دروست کران، لەکاتێکدا گۆڕەپانی شارۆچکەکان دووبارە نەخشەیان بۆ کێشرایەوە و ژمارەیەکی زۆر لە بینا مێژوویی و گرنگەکان ڕووخێنران. نموونە دیارەکانی ئەم شێوازە بریتین لە گۆڕەپانی دایکە تێرێزا، ھەرەمی تیرانا، کۆشکی کۆنگرەکان و ھتد.

سێ شوێنەواری شوێنەوارناسیی ئەلبانیا لە پێڕستی شوێنەوارە جیھانییەکانی یوونێسکۆدان. ئەمانە بریتین لە پاشماوە کۆنەکانی بوترینت، ناوەندە مێژوویییەکانی بێرات و گیرۆکاستێر لە سەدەکانی ناوەڕاست، و شوێنەواری میراتی سروشتی و کولتووریی ناوچەی ئۆخرید کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە لەگەڵ مەقدوونیای باکوور ھاوبەشە. سەرەڕای ئەوەش، گۆڕە ئیلیرییە شاھانەیییەکان، پاشماوەکانی ئەپۆلۆنیا، ئامفی شانۆی کۆنی دڕەس و قەڵای باشتۆڤێ خراونەتە پێڕستی کاتیی ئەلبانیاوە.

مۆسیقا

فرەدەنگیی ئیسۆی ئەلبانی وەک یەکێک لە شاکارەکانی میراتی زارەکی و ناماددیی مرۆڤایەتی لەلایەن یوونێسکۆوە دەستنیشان کراوە.

مۆسیقای فۆلکلۆری ئەلبانی بەشێکی دیاری شوناسی نەتەوەیییە، و بەردەوامە لە گێڕانی ڕۆڵێکی گەورە لە سەرجەم مۆسیقای ئەلبانیدا. مۆسیقای فۆلکلۆری دەتوانرێت دابەش بکرێت بۆ دوو گرووپی شێوازیی سەرەکی، کە بریتین لە جۆرەکانی باکووری گێگ، و جۆرەکانی باشووری لاب و تۆسک. نەریتەکانی باکوور و باشوور جیاوازن لە یەکتری، بە جۆرێک باکوور ئاوازێکی سەخت و گرژی ھەیە، لەکاتێکدا باشوور شێوازێکی ئارامتری مۆسیقای ھەیە.

زۆرێک لە گۆرانییەکان باس لە ڕووداوەکانی مێژووی ئەلبانیا و کولتووری ئەلبانیا دەکەن، لەوانە بابەتە نەریتییەکانی وەک شەرەف، میوانداری، خیانەت و تۆڵەسەندنەوە. یەکەمین کۆمەڵەی مۆسیقای فۆلکلۆری ئەلبانی لەلایەن دوو مۆسیقاژەنی ھیماریۆتەوە دروست کرا، کە بریتی بوون لە نێچۆ موکۆ و کۆچۆ چاکالی، لە پاریس، لە کاتی کارکردنیان لەگەڵ سۆپرانۆی ئەلبانی تێفتا تاشکۆ-کۆچۆ. چەندین کۆمەڵە گۆرانی لەسەر گرامافۆن لەو کاتەدا لەلایەن ئەم سێ ھونەرمەندەوە تۆمار کران، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی ناساندنی فرەدەنگیی ئیسۆی ئەلبانی وەک میراتی کولتووریی ناماددی لەلایەن یوونێسکۆوە.

داڕێژە:Lang ڤیستیڤاڵێکی نەریتیی گۆرانیی ئەلبانییە کە لەلایەن پەخشکاری نیشتمانی داڕێژە:Lang (RTSH) ڕێکدەخرێت. ئەم ڤیستیڤاڵە ساڵانە بەڕێوەدەچێت لە کاتی دەستپێکردنییەوە لە ساڵی ١٩٦٢ەوە و بووەتە ھۆی دەرکەوتنی چەندین گۆرانیبێژی سەرکەوتووی ئەلبانی لەوانە ڤاچێ زێلا و پاراشقێڤی سیماکو. ئەمە بەشێوەیەکی بەرچاو پێشبڕکێیەکی مۆسیقایە لە نێوان ھونەرمەندانی ئەلبانی کە گۆرانییە نوێ و بڵاونەکراوەکان پێشکەش دەکەن، کە لەلایەن ئاوازدانەرانی ئەلبانییەوە ئامادە کراون و لەلایەن لیژنەی دادوەری یان بینەرانەوە دەنگیان پێدەدرێت.

ھونەرمەندانی ھاوچەرخ وەکوو ڕیتا ئۆرا، بێبێ ڕێخا، ئێرا ئیستریفی، دوا لیپا، ئێیڤا ماکس، بلێۆنا، ئێلڤانا گجاتا، ئێرمۆنێلا جاھۆ، و ئینڤا مولا لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی ناوبانگیان بەدەستھێناوە بۆ مۆسیقاکەیان، لەکاتێکدا گۆرانیبێژی سۆپرانۆ ئێرمۆنێلا جاھۆ لەلایەن ھەندێکەوە وەک "پەسەندترین سۆپرانۆی جیھان" وەسف کراوە. گۆرانیبێژی ئۆپێرای ئەلبانی سایمیر پیرگو پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی گرامی لە ساڵی ٢٠١٧دا.

وێژە

بڕگەیەک لە مێشاری (پەرتووکی دوعا) کە لەلایەن گیۆن بوزوکوەوە نووسراوە (١٥٥٥)

بوژانەوەی کولتووری سەرەتا لە ڕێگەی گەشەپێدانی زمانی ئەلبانی لە بواری دەقە کڵێسایییەکان و بڵاوکراوەکاندا دەرکەوت. چاکسازییە پرۆتێستانتەکان ئومێدیان بۆ گەشەپێدانی زمانە ناوخۆیییەکان و نەریتی وێژەیی بەھێزتر کرد، کاتێک قەشە گیۆن بوزوکو نوێژی کاتۆلیکی بۆ سەر زمانی ئەلبانی وەرگێڕا، بە ھەوڵدان بۆ ئەوەی ھەمان کار بۆ زمانی ئەلبانی بکات کە مارتن لووتەر بۆ زمانی ئەڵمانیی کردبووی. پەرتووکی مێشاری (پەرتووکی دوعا) کە لەلایەن گیۆن بوزوکوەوە نووسراوە لە ساڵی ١٥٥٥دا بڵاوکرایەوە و بە یەکێک لە یەکەمین بەرھەمە وێژەیییەکانی زمانی ئەلبانیی نووسراو دادەنرێت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. ئاستی بەرزی زمانەکە و ڕێنووسە جێگیرەکەی دەبێت دەرئەنجامی نەریتێکی پێشتری زمانی ئەلبانیی نووسراو بێت، نەریتێک کە بەباشی تێگەیشتنی بۆ نەکراوە. بەڵام، ھەندێک بەڵگەی پچڕپچڕ ھەیە کە مێژووەکەی پێش بوزوکو دەگەڕێتەوە، کە ئەوە پیشان دەدات کە زمانی ئەلبانی لانیکەم لە سەدەی چواردەھەمەوە نووسراوە.

پاراشقێڤی قیریازی – مامۆستا و فێمینیست (١٨٨٠–١٩٧٠)

دەقە نووسراوە ئەلبانییەکانی ئەم سەدەیە پێدەچێت تەنیا دەقی ئایینی نەبووبن، بەڵکو تۆماری مێژووییش بووبن. ئەمانە لەلایەن مرۆڤدۆست مارین بارلێتیەوە ئاماژەیان پێکراوە، کە لە پەرتووکەکەیدا سەبارەت بە گەمارۆدانی شکۆدەر (Rrethimi i Shkodrës) لە ساڵی ١٥٠٤دا، پشتڕاستی دەکاتەوە کە بەناو تۆمارە مێژوویییەکاندا چووە کە بە زمانی گەل نووسراون (in vernacula lingua)، ھەروەھا لە ژیاننامە بەناوبانگەکەی سەبارەت بە سکاندەربێگ بە ناوی Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (مێژووی سکاندەربێگ) لە ساڵی ١٥٠٨دا. مێژووی سکاندەربێگ تا ئێستاش بنەمای توێژینەوەکانی سکاندەربێگە و بە گەنجینەیەکی کولتووریی ئەلبانیا دادەنرێت، کە ڕۆڵێکی زۆر گرنگی ھەیە بۆ پێکھێنانی ھۆشیاریی نەتەوەییی ئەلبانیا.

لە ماوەی سەدەکانی ١٦ و ١٧دا، کاتیچیزم (E mbësuame krishterë) (وانە مەسیحییەکان) لە ساڵی ١٥٩٢ کە لەلایەن لێکێ ماترێنگاەوە نووسراوە، (Doktrina e krishterë) (عەقیدەی مەسیحی) لە ساڵی ١٦١٨ و (Rituale romanum) ١٦٢١ لەلایەن پیێتێر بودی کە یەکەم نووسەری ئەلبانییە بۆ پەخشان و ھۆنراوەی ڕەسەن، بەرگرییەکی بۆ گیۆرگ کاستریۆت (١٦٣٦) لەلایەن فرانج باردی، کە ھەروەھا فەرھەنگێک و بەرھەمە فۆلکلۆرییەکانی بڵاوکردەوە، پەیماننامە تیۆلۆژی-فەلسەفییەکەی کونێئوس پرۆفێتاروم (دەستەی پێغەمبەران) (١٦٨٥) لەلایەن پیێتێر بۆگدانی کە گەورەترین کەسایەتی گشتگیری سەدەکانی ناوەڕاستی ئەلبانیایە، بە زمانی ئەلبانی بڵاوکرانەوە. بەناوبانگترین نووسەری ئەلبانی لە سەدەکانی ٢٠ و ٢١دا لەوانەیە ئیسماعیل کادارێ بێت.

چێشت

بە درێژاییی سەدەکان، چێشتی ئەلبانی بە شێوەیەکی فراوان کاریگەریی پێکھاتووە لە کولتووری ئەلبانیا، جوگرافیا و مێژوو، و بەو ھۆیەوە بەشە جیاوازەکانی وڵاتەکە خاوەنی چێشتی ناوچەیی تایبەت بە خۆیانن. نەریتەکانی چێشتلێنان بەتایبەتی لە نێوان باکوور و باشووردا جیاوازن، کە دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازی لە تۆپۆگرافیا و ئاووھەوادا کە بەشێوەیەکی سەرەکی بەشدارن لە دروستکردنی بارودۆخی نموونەیی بۆ گەشەکردنی جۆرەھا ڕووەکی بۆندار، میوە، و سەوزە.

ئەلبانییەکان جۆرەھا میوە بەرھەم دەھێنن و بەکاریدەھێنن وەک لیمۆ، پرتەقاڵ، ھەنجیر، و بەتایبەتی، زەیتوون، کە ڕەنگە گرنگترین توخم بێت لە چێشتلێنانی ئەلبانیدا. بەھارات و ڕووەکە بۆندارەکانی وەک ڕێحانە، لاڤێندەر، نەعناع، ئۆریگانۆ، ڕۆزماری، و مەرزەنگووش بە شێوەیەکی فراوان بەکاردەھێنرێن، ھەروەھا سەوزەی وەک سیر، پیاز، بیبەر، پەتاتە، تەماتە، ھەروەھا سەرجەم جۆرەکانی پاقلەمەنییەکان.

بەھۆی ھەبوونی کەناراوێک بە درێژاییی دەریای ئادریاتیک و ئایۆنی لە دەریای ناوین، ماسی، توێکڵدارەکان، و خواردنە دەریایییەکان بەشێکی باو و دانەبڕاون لە سیستەمی خۆراکی ئەلبانی. ئەگەرنا، گۆشتی بەرخ گۆشتی نەریتییە بۆ پشووە جیاوازەکان و ڤیستیڤاڵە ئایینییەکان بۆ ھەردوو مەسیحییەکان و موسڵمانان، ھەرچەندە پەلەوەر، گۆشتی مانگا، و گۆشتی بەرازیش بە فراوانی دەستدەکەون.

تاڤێ کۆسی ("قاپی ماستی کەمچەوری") خواردنی نیشتمانیی ئەلبانیایە، کە لە گۆشتی بەرخ و برنج پێکھاتووە و لە فڕندا دەبرژێنرێت لە ژێر چینێکی ئەستوور و ترشی ماستدا. فێرگێسێ یەکێکی ترە لە خواردنە نیشتمانییەکان، کە لە بیبەر، تەماتە، و پەنیر پێکھاتووە. پیتێ ھەروەھا باوە، کە جۆرێکە لە ھەویری برژاو بە ناوپۆشێکی تێکەڵ لە سپێناغ و پەنیر یان گۆشتی وردکراو.

پەتوللا، کە ھەویرێکی سورەوەکراوی نەریتییە، ھەروەھا تایبەتمەندییەکی باوە، و لەگەڵ شەکری ھاڕاو یان پەنیری فێتا و جۆرەھا مرەبا پێشکەش دەکرێت. فلیا لە چەندین چینی ھاوشێوەی کرێپ پێکھاتووە کە بە کرێم چەور دەکرێت و لەگەڵ سەرشیر پێشکەش دەکرێت. کرۆفنێ، کە ھاوشێوەی دۆنەتی بەرلینییە، بە مرەبا یان شوکولاتە پڕدەکرێتەوە و زۆرجار لە زستاندا دەخورێت.

قاوە بەشێکی جیانەکراوەیە لە شێوازی ژیانی ئەلبانی. وڵاتەکە زۆرترین ژمارەی قاوەخانەی ھەیە بۆ ھەر کەسێک لەچاو ھەموو وڵاتانی تری جیھاندا. چاش ھەروەھا بەدڵە چ لە ماڵەوە بێت یان لە دەرەوە لە قاوەخانە، باڕ، یان چێشتخانەکاندا. چای مالی (چای سیدێریتیس) زۆر خواستی لەسەرە، و بەشێکە لە ڕۆتینی ڕۆژانەی زۆربەی ئەلبانییەکان. لە سەرانسەری باشووری ئەلبانیا دەچێنرێت و بە تایبەتمەندییە پزیشکییەکانی ناسراوە. چای ڕەش ھەروەھا باوە.

شەرابی ئەلبانی ھەروەھا لە سەرانسەری وڵاتەکەدا باوە، و بۆ ماوەی ھەزاران ساڵە بەرھەم دەھێنرێت. ئەلبانیا خاوەنی مێژوویەکی درێژ و دێرینە لە بەرھەمھێنانی شەرابدا، و سەر بە وڵاتانی بەرھەمھێنەری شەرابە لە جیھانی کۆندا.

• 
  بوکێ میسری (نانی گەنمەشامی) خواردنێکی سەرەکییە لەسەر مێزی ئەلبانییەکان.
• 
  سپێکا تێ فێرگوار (بیبەری برژاو) کە لەگەڵ پیتێ پێشکەش دەکرێت، کە کێکێکی چین-چینی نەریتی و دیاری ئەلبانییە

وەرزش

ئەلبانیا بۆ یەکەمین جار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٧٢دا بەشداری کرد. وڵاتەکە بۆ یەکەمین جار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا لە ساڵی ٢٠٠٦دا بەشداری کرد. ئەلبانیا بەشداریی چوار یاریی داھاتووی نەکرد، کە دووانیان بەھۆی بایکۆتکردنەکانی ١٩٨٠ و ١٩٨٤ەوە بوو، بەڵام بۆ یارییەکانی ساڵی ١٩٩٢ لە بەرشەلۆنە گەڕایەوە. لەو کاتەوە، ئەلبانیا لە ھەموو یارییەکاندا بەشداری کردووە. ئەلبانیا بەگشتی لەو یارییانەدا کێبڕکێ دەکات کە بریتین لە مەلەوانی، گۆڕەپان و مەیدان، بەرزکردنەوەی قورسایی، نیشانەشکێنی و زۆرانبازی. وڵاتەکە لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نیشتمانیی ئەلبانیاوە لە ساڵی ١٩٧٢ەوە نوێنەرایەتی دەکرێت. نەتەوەکە بەشداریی لە یارییەکانی دەریای ناویندا کردووە لە یارییەکانی ساڵی ١٩٨٧ەوە لە سووریا. وەرزشوانانی ئەلبانی کۆی گشتی ٤٣ مەدالیایان (٨ زێڕ، ١٧ زیو و ١٨ بڕۆنز) بەدەستھێناوە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٧ بۆ ٢٠١٣.

وەرزشە باوەکان لە ئەلبانیا بریتین لە تۆپی پێ، بەرزکردنەوەی قورسایی، باسکە، بالە، تێنس، مەلەوانی، ڕەگبی و لەشجوانی. تۆپی پێ بە جیاوازییەکی زۆرەوە باوترین وەرزشە لە ئەلبانیا. لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئەلبانیا (داڕێژە:Langx, F.SH.F.)ەوە سەرپەرشتی دەکرێت، کە ئەندامییەتی لە فیفا و یوفا ھەیە.

ھەڵبژاردەی نیشتمانیی تۆپی پێی ئەلبانیا، کە لە ساڵی ٢٠١٧دا لە ڕیزبەندی ٥١ەمینی جیھاندا بوو (بەرزترین ڕیزبەندیی لە ٢٢ی ئابی ٢٠١٥دا بووە کە ٢٢ەمین بووە)، براوەی جامی باڵکان لە ساڵی ١٩٤٦ و پاڵەوانێتیی نێونەتەوەییی ڕۆتمانزی ماڵتا لە ساڵی ٢٠٠٠ە، بەڵام پێشتر لە ھیچ پاڵەوانێتییەکی گەورەی یوفا یان فیفادا بەشداریی نەکردبوو، تا یۆرۆی ٢٠١٦ی یوفا، کە یەکەم دەرکەوتنی ئەلبانیا بوو لە پاڵەوانێتیی کیشوەری و لە پاڵەوانێتییەکی گەورەی تۆپی پێی پیاواندا. ئەلبانیا یەکەم گۆڵی خۆی لە پاڵەوانێتییەکی گەورەدا تۆمار کرد و یەکەم بردنەوەی لە پاڵەوانێتیی ئەورووپادا بەدەستھێنا کاتێک لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦دا لە یارییەکی یۆرۆی ٢٠١٦ی یوفا بە ئەنجامی ١–٠ لە ڕۆمانیای بردەوە. سەرکەوتووترین یانەکانی تۆپی پێ بریتین لە سکێندەربێو، یانەی تیرانا، دینامۆ تیرانا، پارتیزانی و ڤلازنیا.

بەرزکردنەوەی قورسایی یەکێکە لە سەرکەوتووترین وەرزشە تاکەکەسییەکان بۆ ئەلبانییەکان، و تیمی نیشتمانی چەندین مەدالیای لە پاڵەوانێتیی بەرزکردنەوەی قورساییی ئەورووپا و کێبڕکێ نێونەتەوەیییەکانی تردا بەدەستھێناوە. یاریزانانی بەرزکردنەوەی قورساییی ئەلبانی کۆی گشتی ١٦ مەدالیایان لە پاڵەوانێتییەکانی ئەورووپا بەدەستھێناوە کە یەکێکیان زێڕ، حەوت زیو و ھەشت بڕۆنز بوون. لە پاڵەوانێتییەکانی بەرزکردنەوەی قورساییی جیھان، تیمی بەرزکردنەوەی قورساییی ئەلبانیا لە ساڵی ١٩٧٢ مەدالیایەکی زێڕ، لە ساڵی ٢٠٠٢ زیوێک، و لە ساڵی ٢٠١١ مەدالیایەکی بڕۆنزی بەدەستھێناوە.

تێبینییەکان

داڕێژە:Notelist

سەرچاوەکان

داڕێژە:Reflist

سەرچاوەکان

داڕێژە:سەرچاوەکان داڕێژە:Refbegin

• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

داڕێژە:Refend

خوێندنەوەی زیاتر

داڕێژە:Refbegin

• History of the Party of Labor of Albania. Tirana: Institute of Marxist–Leninist Studies, 1971. 691 p.
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

داڕێژە:Refend

بەستەرە دەرەکییەکان

• albania.al داڕێژە:In lang
• president.al داڕێژە:In lang
• kryeministria.al داڕێژە:In lang
• parlament.al داڕێژە:In lang
• داڕێژە:Wikiatlas
• داڕێژە:Cite CIA World Factbook

داڕێژە:Albania topics داڕێژە:Navboxes داڕێژە:Sister bar داڕێژە:Authority control داڕێژە:Coord

داڕێژە:تووڵی دەروازە داڕێژە:پۆلی کۆمنز