یووگۆسلاڤیا

یووگۆسلاڤیا
بە ڕووسی: Королевство сербов, хорватов и словенцев
دامەزران	١ی کانوونی یەکەمی ١٩١٨
کورتەناو	Королевство СХС، Югославия
بەشداربووە لە	Treaty of Osimo
زمانی فەرمی	Serbo-Croatian
سروودی نیشتمانی	Hey, Slavs، National Anthem of the Kingdom of Yugoslavia
کیشوەر	ئەورووپا
وڵات	یووگۆسلاڤیا
پایتەخت	بێلگراد
ناوچەی کاتی	یوو تی سی+٠١:٠٠
پۆتانی شوێن	٤٤°٤٩′١٢″N ٢٠°٢٥′٣٩″E
بەرزترین خاڵ	تریگلاڤ
شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت	پاشایەتی، کۆمار
ئەندامی	نەتەوە یەکگرتووەکان، ئینتەرپول
دانیشتووان	٢٣٬٢٧١٬٠٠٠، ١١٬٩٩٨٬٠٠٠
دراو	Yugoslav dinar
گۆڕدراوە لەلایەن	post-Yugoslavia states، Federal Republic of Yugoslavia
زمانەکان	Serbo-Croatian، زمانی سلۆڤێنی، زمانی مەقدوونی، زمانی ئەلبانی
لێکۆڵینەوە لەلایەن	Yugoslav studies
کۆتاییھاتن	٢٧ی نیسانی ١٩٩٢
ڕووبەر	٢٥٥٬٨٠٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە
پاوانی ئینتەرنێتی	.yu
وەسفی ئاڵا	flag of Yugoslavia (socialist and democracy eras)
دیمۆگرافیای بابەت	demographics of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia
کۆدی تەلەفۆنی وڵات	+38
Trunk prefix	0
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

یووگۆسلاڤیا (خاکی «سلاڤەکانی باشوور») وڵاتێک بوو لە ئەورووپای ناوەڕاست و باڵکان کە لە ساڵی ١٩١٨ تا ١٩٩٢ بوونی ھەبوو. دوای جەنگی جیھانیی یەکەم لەژێر ناوی «شانشینی سڕب، کروات و سلۆڤینییەکان» دامەزرا، ئەمەش لە ڕێگەی یەکگرتنی شانشینی سڕبیا لەگەڵ «دەوڵەتی کاتیی سلۆڤینی، کروات و سڕبەکان». ئەم وڵاتە یەکەم یەکێتیی گەلانی سلاڤی باشوور بوو وەک دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری، دوای چەندین سەدە لە حوکمڕانیی بیانی بەسەر ناوچەکەدا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و پاشایەتیی ھابسبۆرگەوە.

لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی «کارادۆردێڤیچ»، شانشینەکە لە ١٣ی تەممووزی ١٩٢٢ لە کۆنفرانسی باڵیۆزان لە پاریس ناساندنی نێونەتەوەیی بەدەستھێنا و لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٩ ناوی گۆڕدرا بۆ «شانشینی یووگۆسلاڤیا». پیتەری یەکەم یەکەم پاشای وڵاتەکە بوو. دوای کۆچی دوایی باوکی لە ساڵی ١٩٢١، ئەسکەندەری یەکەم حوکمڕانی وڵاتی کرد لە ڕێگەی قۆناغێکی درێژخایەنی قەیرانی سیاسییەوە کە گەیشتە لووتکە لە «دکتاتۆرییەتی ٦ی کانوونی دووەم» و لە کۆتاییدا تیرۆرکردنی لە ساڵی ١٩٣٤. شازادە پاول وەک جێنشینی پاشا سەرۆکایەتی دەوڵەتی کرد تا ئەو کاتەی پیتەری دووەمی کوڕی ئەسکەندەر گەیشتە تەمەنی یاسایی، ئەوەش دوای کودەتای یووگۆسلاڤیا لە ئازاری ١٩٤١ ڕوویدا. ئەسکەندەری یەکەم درێژترین ماوەی حوکمڕانی لەنێوان ھەر سێ پاشاکەی یوگۆسلاڤیادا ھەبوو.

شانشینەکە لە نیسانی ١٩٤١ لەلایەن ھێزەکانی تەوەرەوە داگیرکرا، ئەمەش سەرەتای جەنگی جیھانیی دووەم بوو لە یووگۆسلاڤیا. بەرگریی «پارتیزانەکان» بە ڕێبەرایەتی کۆمۆنیستەکان، «یووگۆسلاڤیای فیدراڵی دیموکرات»یان ڕاگەیاند و لە کۆنفرانسی تاران لە کۆتایی تشرینی دووەمی ١٩٤٣ پشتگیریی ھاوپەیمانانیان بەدەستھێنا. لە ساڵی ١٩٤٤دا، پاشا پیتەری دووەم کە ئەو کاتە لە مەنفا دەژیا، دانی نا بە «ئەنجومەنی دژە فاشیزم بۆ ڕزگاری نیشتمانیی یووگۆسلاڤیا» وەک حکوومەتی شەرعی. لە تشرینی دووەمی ١٩٤٥، دوای کۆتایی ھاتنی جەنگ، ئەنجومەنی جێنشینی کە لەلایەن پاشاوە دەستنیشانکرابوو، داوای ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کرد کە «کۆمەڵەی دامەزرێنەری یووگۆسلاڤیا»ی پێکھێنا. کۆمەڵەی دامەزرێنەر لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٤٥ یوگۆسلاڤیای وەک کۆمارێکی فیدراڵ ڕاگەیاند، بەمەش کۆتایی بە حوکمڕانی پاشایەتی ھێنا. ئەمە سەرەتای چوار دەیە لە حوکمڕانی بێ ڕکابەری پارتی کۆمۆنیست بوو لە وڵاتەکەدا. «کۆماری فیدراڵی گەلی یوگۆسلاڤیا»ی تازە ڕاگەیەندراو، ناوچەکانی ئیستریا، ڕیێکا و زاداری لە ئیتاڵیا وەرگرتەوە. یۆسیپ برۆز تیتۆ، ڕێبەری پارتیزانەکان، لە ساڵی ١٩٤٤ تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٨٠ حوکمڕانی وڵاتی کرد، سەرەتا وەک سەرۆک وەزیران و دواتر وەک سەرۆککۆمار. لە ساڵی ١٩٦٣ ناوی وڵاتەکە بۆ دواجار گۆڕدرا بۆ «کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی یووگۆسلاڤیا».

شەش کۆمارە پێکھێنەرەکەی یووگۆسلاڤیا بریتی بوون لە کۆمارە سۆسیالیستەکانی: بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا، کرواتیا، مەقدۆنیا، مۆنتینیگرۆ، سڕبیا، و سلۆڤێنیا. لە ناو سڕبیادا دوو ھەرێمی سۆسیالیستی خۆبەڕێوەبەر ھەبوون، کۆسۆڤۆ و ڤۆیڤۆدینا، کە دوای پەسەندکردنی دەستووری ساڵی ١٩٧٤ی یووگۆسلاڤیا، تا ڕادەیەکی زۆر لەگەڵ ئەندامانی تری یەکێتییەکە یەکسان بوون. دوای قەیرانێکی ئابووری و سیاسی و سەرھەڵدانی ناسیۆنالیزم و ململانێ نەتەوەیییەکان دوای مردنی تیتۆ، یوگۆسلاڤیا لەسەر سنووری کۆمارەکانی لە کاتی شۆڕشەکانی ١٩٨٩دا ھەڵوەشایەوە، سەرەتا بۆ پێنج وڵات، ئەمەش بووە ھۆی جەنگەکانی یوگۆسلاڤیا. لە ساڵی ١٩٩٣ تا ٢٠١٧، دادگای تاوانی نێونەتەوەیی بۆ یووگۆسلاڤیای پێشوو دادگایی ڕێبەرە سیاسی و سەربازییەکانی یووگۆسلاڤیای پێشووی کرد بەھۆی تاوانەکانی جەنگ، جینۆساید و تاوانەکانی تر کە لە کاتی ئەو جەنگانەدا ئەنجامدرابوون.

دوای ھەڵوەشانەوە، کۆمارەکانی مۆنتینیگرۆ و سڕبیا دەوڵەتێکی فیدراڵی بچووککراوەیان پێکھێنا بە ناوی «کۆماری فیدراڵی یووگۆسلاڤیا». ئەم دەوڵەتە ھەوڵی دەدا ببێتە تاکە جێگرەوەی یاسایی یووگۆسلاڤیای پێشوو، بەڵام ئەو داواکارییانە لەلایەن کۆمارەکانی دیکەوە دژایەتی دەکران. لە کۆتاییدا، ڕای لیژنەی بژاردەی بادینتەری سەبارەت بە جێنشینی بەشکراو قبووڵ کرد و لە ساڵی ٢٠٠٣دا ناوی فەرمی گۆڕدرا بۆ «یەکێتیی دەوڵەتی سڕبیا و مۆنتینیگرۆ». ئەم دەوڵەتە کاتێک ھەڵوەشایەوە کە مۆنتینیگرۆ و سڕبیا ھەر یەکەیان لە ساڵی ٢٠٠٦دا بوونە دەوڵەتی سەربەخۆ، لەکاتێکدا کۆسۆڤۆ کێشەیەکی بەردەوامی ھەیە لەسەر ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی خۆی لە ساڵی ٢٠٠٨دا.

پێشینە

چەمکی یووگۆسلاڤیا، وەک دەوڵەتێکی ھاوبەش بۆ ھەموو گەلانی سلاڤی باشوور، لە کۆتایی سەدەی ١٧دا دەرکەوت و لە ڕێگەی «بزووتنەوەی ئیلیریا» لە سەدەی ١٩دا برەوی سەند. ناوەکە لە تێکەڵکردنی وشە سلاڤییەکانی «جووگ» (باشوور) و «سلاڤینی» دروست بووە. ھەنگاوەکان بەرەو دامەزراندنی فەرمیی یووگۆسلاڤیا دوای «ڕاگەیاندنی کۆرفو» لە ساڵی ١٩١٧ لە نێوان لیژنەی یووگۆسلاڤی و حکوومەتی شانشینی سڕبیا خێراتر بوون.

جەنگی جیھانیی دووەم

لە کاتژمێر ٥:١٢ی بەیانی ٦ی نیسانی ١٩٤١، ھێزەکانی ئەڵمانیا، ئیتاڵیا و ھەنگاریا ھێرشیان کردە سەر یووگۆسلاڤیا. ھێزی ئاسمانی ئەڵمانیا (لوفتوافە) بێلگراد و شارە گەورەکانی تری یووگۆسلاڤیای بۆردوومان کرد. لە ١٧ی نیسان، نوێنەرانی ناوچە جیاجیاکانی یووگۆسلاڤیا ڕێککەوتنی ئاگربەستیان لەگەڵ ئەڵمانیا لە بێلگراد واژوو کرد، بەمەش کۆتایی بە یازدە ڕۆژ لە بەرگری لە دژی ھێزە داگیرکەرەکانی ئەڵمانیا ھێنا. زیاتر لە ٣٠٠ ھەزار ئەفسەر و سەربازی یووگۆسلاڤیا بە دیل گیران.

ھێزەکانی تەوەر یووگۆسلاڤیایان داگیرکرد و دابەشیان کرد. «دەوڵەتی سەربەخۆی کرواتیا» وەک دەوڵەتێکی پاشکۆی نازییەکان دامەزرا، کە لەلایەن میلیشیای فاشیست بە ناوی «ئوستاشە» و حوکمڕانی دەکرا. ھێزەکانی ئەڵمانیا بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا و بەشێک لە سڕبیا و سلۆڤێنیایان داگیرکرد، لەکاتێکدا بەشەکانی تری وڵات لەلایەن بولگاریا، ھەنگاریا و ئیتاڵیاوە داگیرکران. لە ساڵی ١٩٤١ تا ١٩٤٥، ڕژێمی ئوستاشەی کرواتیا نزیکەی ٣٠٠ ھەزار سڕبییان چەوساندەوە و کوشتیان، لەگەڵ بە لایەنی کەم ٣٠ ھەزار جوو و ڕۆما؛ ھەروەھا سەدان ھەزار سڕبی دەرکران و ٢٠٠ بۆ ٣٠٠ ھەزار کەسی تریش ناچار کران ببنە کاتۆلیک.

لە سەرەتاوە، ھێزەکانی بەرگریی یووگۆسلاڤیا لە دوو فراکسیۆن پێکھاتبوون: «پارتیزانەکان»ی یووگۆسلاڤیا بە ڕێبەرایەتی کۆمۆنیستەکان و «چێتنیکەکان»ی لایەنگری پاشایەتی، کە پارتیزانەکان لە کۆنفرانسی تاران (١٩٤٣) ناساندنی ھاوپەیمانانیان بەدەستھێنا. چێتنیکەکان کە زۆر لایەنگری سڕبیا بوون لەلایەن «دراژا میھایلۆڤیچ»ەوە سەرکردایەتی دەکران، لەکاتێکدا پارتیزانەکان کە ئاراستەیان بەرەو ھەموو یووگۆسلاڤیا بوو، لەلایەن «یۆسیپ برۆز تیتۆ»وە سەرکردایەتی دەکران.

پارتیزانەکان دەستیان بە ھەڵمەتێکی پارتیزانی کرد کە پەرەی سەند بۆ گەورەترین سوپای بەرگری لە ئەورووپای ڕۆژاوا و ناوەڕاستی داگیرکراودا. چێتنیکەکان لە سەرەتادا لەلایەن حکوومەتی پاشایەتی ئاوارە و ھاوپەیمانانەوە پشتگیری دەکران، بەڵام زۆری نەخایاند زیاتر جەختیان لەسەر شەڕی پارتیزانەکان کردەوە نەک ھێزە داگیرکەرەکانی تەوەر. تا کۆتایی جەنگ، بزووتنەوەی چێتنیک گۆڕا بۆ میلیشیایەکی ناسیۆنالیستی سڕبی کە بە تەواوی پشتی بە پێداویستییەکانی ھێزەکانی تەوەر دەبەست. ھەروەھا چێتنیکەکان موسڵمانان و کرواتییەکانیان چەوساندەوە و کوشتیانن، کە قوربانییەکانیان بە ٥٠ بۆ ٦٨ ھەزار کەس دەخەمڵێندرێن؛ بەڵام پارتیزانەکان بە سەرکەوتوویییەکی گەورەوە بەردەوام بوون لە شەڕی پارتیزانی. دیارترین سەرکەوتنەکان دژی ھێزە داگیرکەرەکان، شەڕەکانی «نێرتڤا» و «سوتجێسکا» بوون.

لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ١٩٤٢، «ئەنجومەنی دژە فاشیزمی ڕزگاری نیشتمانیی یووگۆسلاڤیا» لە بیھاچ (بۆسنە و ھەرزەگۆڤینای ئێستا) کۆبووەوە. ئەنجومەنەکە لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣ لە یایسێ کۆبووەوە و بنەمای ڕێکخستنی وڵاتی دوای جەنگیان دانا و یەکێتییەکیان دامەزراند (ئەم ڕێکەوتە دوای جەنگ وەک ڕۆژی کۆمار ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرا).

پارتیزانەکانی یووگۆسلاڤیا توانییان لە ساڵی ١٩٤٤دا ھێزەکانی تەوەر لە سڕبیا و لە ساڵی ١٩٤٥دا لە تەواوی یووگۆسلاڤیا دەربکەن. سوپای سوور ھاوکارییەکی سنوورداری پێشکەش کرد لە ڕزگارکردنی بێلگراد و دوای کۆتایی ھاتنی جەنگ کشایەوە. لە ئایاری ١٩٤٥دا، پارتیزانەکان لە دەرەوەی سنوورەکانی پێشووی یووگۆسلاڤیا گەیشتنە ھێزەکانی ھاوپەیمانان، ئەوەش دوای گرتنی تریێستێ و بەشێک لە پارێزگاکانی باشووری نەمسا. بەڵام پارتیزانەکان لە حوزەیرانی ھەمان ساڵدا لەژێر گوشارێکی زۆری ستالین لە تریێستێ کشانەوە، چونکە نەیدەویست ڕووبەڕووی ھاوپەیمانانی تری ببێتەوە.

ھەوڵەکانی ڕۆژاوا بۆ یەکخستنەوەی پارتیزانەکان (کە باڵادەستی حکوومەتی کۆنیان ڕەتدەکردەوە) و ئاوارە دڵسۆزەکانی پاشا، بووە ھۆی «ڕێککەوتنی تیتۆ-شوباشیچ» لە حوزەیرانی ١٩٤٤؛ بەڵام مارشاڵ یۆسیپ برۆز تیتۆ کۆنترۆڵی لەدەستدا بوو و سوور بوو لەسەر ڕێبەرایەتیکردنی دەوڵەتێکی کۆمۆنیستی سەربەخۆ. ئەو پشتگیری مۆسکۆ و لەندەنی ھەبوو و سەرکردایەتی بەھێزترین ھێزی پارتیزانی دەکرد کە ٨٠٠ ھەزار کەس بوون.

خەمڵاندنی فەرمیی یووگۆسلاڤیا بۆ قوربانیانی ناو وڵات لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا ١٬٧٠٤٬٠٠٠ کەسە. کۆکردنەوەی زانیارییەکانی دواتر لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن مێژوونووسان ڤلادیمێر ژێرجیاڤیچ و بۆگۆلیوب کۆچۆڤیچ نیشانی دا کە ژمارەی ڕاستەقینەی مردووان نزیکەی یەک ملیۆن کەس بووە.

دیمۆگرافیا

یووگۆسلاڤیا ھەمیشە ماڵی دانیشتووانێکی زۆر جیاواز بووە، نەک تەنھا لە ڕووی نەتەوەیییەوە، بەڵکو لە ڕووی ئایینیشەوە. لەنێو ئایینە زۆرەکاندا، ئیسلام، کاتۆلیکی ڕۆمانی، جوو، و پرۆتێستانت، لەگەڵ باوەڕە جیاوازەکانی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات، ئایینەکانی یووگۆسلاڤیایان پێکدەھێنا. دیمۆگرافیای ئایینی یوگۆسلاڤیا دوای جەنگی جیھانیی دووەم بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕا. سەرژمێرییەک کە لە ساڵی ١٩٢١ و دواتر لە ١٩٤٨ ئەنجامدرا، نیشانی دەدات کە ٩٩٪ی دانیشتووان پەیوەست بوون بە ئایینەکانیانەوە؛ بەڵام لەگەڵ بەرنامەکانی حکوومەت بۆ مۆدێرنکردن و شارنشینکردن دوای جەنگ، ڕێژەی باوەڕداران بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزی. پەیوەندی نێوان باوەڕی ئایینی و نەتەوەیی ھەڕەشەیەکی جددی بوو بۆ سیاسەتەکانی حکوومەتی کۆمۆنیستی لەسەر یەکێتیی نیشتمانی. ھەرچەندە یوگۆسلاڤیا بوو بە دەوڵەتێکی بێدین، بەڵام بە پێچەوانەی دەوڵەتە سۆسیالیستەکانی تری ئەو سەردەمە، کڵێسای کاتۆلیک ڕۆڵێکی چالاکیی لە کۆمەڵگادا پاراست، و ڤاتیکان لە ساڵی ١٩٦٧دا پەیوەندییەکانی لەگەڵ یووگۆسلاڤیا ئاسایی کردەوە. بە ھەمان شێوە، کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سڕبیا مامەڵەیەکی باشی لەگەڵ دەکرا.

دوای سەرھەڵدانی کۆمۆنیزم، ڕاپرسییەک لە ساڵی ١٩٦٤ نیشانی دا کە کەمێک زیاتر لە ٧٠٪ی کۆی دانیشتووانی یووگۆسلاڤیا خۆیان بە باوەڕدار دەزانی. ناوچەکانی خاوەن بەرزترین چڕی ئایینی بریتی بوون لە کۆسۆڤۆ بە ٩١٪ و بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا بە ٨٣٫٨٪. نزمترینیش سلۆڤێنیا بە ٦٥٫٤٪ و سڕبیا بە ٦٣٫٧٪ بوون. ڕێژەی بێدینەکان لەنێو ئەوانەی ناسنامەی نەتەوەییان بە «یووگۆسلاڤ» نووسیبوو ٤٥٪ بوو. جیاوازییە ئایینییەکانی نێوان سڕبە ئۆرتۆدۆکسەکان، کرواتە کاتۆلیکەکان، و بۆسنیاکە موسڵمانەکان لەگەڵ سەرھەڵدانی ناسیۆنالیزم بووە ھۆی ھەرەسھێنانی یووگۆسلاڤیا لە ساڵی ١٩٩١.

شانشینی یووگۆسلاڤیا سیاسەتێکی مەرکەزی ھەبوو و ئۆتۆنۆمیی سەرکوت دەکرد، و بانگەشەی بۆ ئەوە دەکرد کە سڕب، کروات، بۆسنیاک، مۆنتینیگرۆیی، مەقدۆنی و سلۆڤینییەکان تەنھا ھۆزی یەک نەتەوەن بە ناوی «یووگۆسلاڤ»، ئەمەش بووە ھۆی ناڕەزایەتییەکی زۆری کرواتەکان و گرووپەکانی تر؛ بەڵام پارتی کۆمۆنیستی دەسەڵاتدار دژی ئەم یەک نەتەوەیییە بوو و لە جیاتی ئەوە ھانی فرەچەشنی نەتەوەیی و «برایەتی و یەکێتیی» دەدا لە چوارچێوەی یەکێتییەکدا.

زمانەکان

سێ زمانی سەرەکی لە یووگۆسلاڤیا بریتی بوون لە سێربۆ-کرواتی، سلۆڤینی، و مەقدۆنی. زمانی سێربۆ-کرواتی تاکە زمان بوو کە لە ھەموو یووگۆسلاڤیادا دەخوێندرا و وەک زمانی دووەمی زۆرێک لە سلۆڤینی و مەقدۆنییەکان مابووەوە. دوای ھەڵوەشانەوەی یووگۆسلاڤیا، زمانی سێربۆ-کرواتی پێگەی یەکگرتووی خۆی لەدەستدا و دابەشبوو بۆ چوار زمانی ستاندارد: بۆسنی، کرواتی، مۆنتینیگرۆیی و سڕبی.

سیستمی فەرمانڕەوایی

• ١٩١٨ تا ١٩٤١ ئەوکات دەوڵەتەکە ناسراو بوو بە شانشینی یووگۆسلاڤیا کە ئەوکات فەڕمانڕەوایی لەلایەن پاشا و ئیمپڕاتۆرەکان بەڕێوەدەبرا.
• ١٩٤١ تا ١٩٩٢ بەناوی کۆماری سۆسیالیستی یووگۆسلاڤیا ناسێنرا و شێوەی فەرمانڕەواییان سۆشیالیستی و کۆمۆنیستی بووە.
• ١٩٩٢ تا ٢٠٠٣ دوای ڕووخانی ڕژێمی سۆشیالیتی، کۆماری یووگۆسلاڤیای یەکگرتوو ڕاگەیەندرا ھەریەکە لە سڕبیا و مۆنتینیگرۆی گرتەوە ئەمەش پاش جیابوونەوە چەند دەوڵەتی تر لێی.

• 
  ئاڵای شانشینی یوگۆسلاڤیا
• 
  ئاڵای کۆماری سۆشیالیستی یوگۆسلاڤیا