مانگ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
وێنەی مانگی تەواو یان پڕ کە لە باکووری زەوییەوە سەیر کراوە

مانگ ھەروەھا پێی دەوتریت ھەیڤ (بەئینگلیزی: Moon، بەعەرەبی: القمر) بەکار ئەھێنرێت بۆ ئاماژەدان بەھەر تەنێکی ئاسمانی یان دەستکرد، کە بە خولگەیێکی دیاری کراو بەدەوری زەویدا دەسووڕێتەوە، یان ھەر ھەسارەیەکی تر، بۆ نموونە ھەسارەی کەیوان ھەژدە مانگی - پاشکۆی ھەیە. مانگ ناوێکی تریشی ھەیە، کە ھەندێ جار پێی ئەگوترێت (لونا)، لایەکی تری مانگ کە لەسەر زەویەوە نابینرێ پێی ئەوترێ (لای - تەنیشتی - دوور)، یان (ڕووی تاریک)، بۆیەش ئەم ناوەی پێ ئەوترێ چونکە مرۆڤ ناتوانێ لەسەر زەوی بیبینێ، وە ئەگەر گالیسکەیەکی بۆشایی بچێ بۆ ئەم ڕووە تاریکە، پەیوەندی بێ تەلیش ئەپچڕێ لە نێوان زەوی و گالیسکەکەدا. لەم وتنانەش مەبەست مانگە ناسراوەکەی نێو خەڵکانە، مانگی پاشکۆی زەوی.

جوڵەی مانگ[دەستکاری]

مانگ نزیکەی چوار ھەفتە جارێک خولێک بە دەووری زەویدا لێ ئەدات، وە لەدوای تێپەڕ بوونی ھەر کاتژمێرێک، بە ئەندازە نیو پلە دەجوڵێ، و ڕۆیشتنەکەشی بەسەر خولگەیێکە کە لار ئەبێتەوە بەسەر بازنەی کۆشک (zodiac) بە نزیکەی پێنج پلە. خولانەوەی مانگ بە دەووری زەویشدا، بەپێوەری مانگە ئەستێرەیییەکان، و مانگە نزیکەکان ئەبێ.

خولی ئەستێرەیی[دەستکاری]

بریتییە لەم ماوە کاتییەیی کە مانگ پێویستی ئەبێ بۆ ئەوەی خولێک لێ بدات بەدەوری زەویدا، لە ئاست ئەستێرەکان، کە (٢٧) ڕۆژ و سێ چارەکە ڕۆژ ئەخایەنێت.

خولی لێک نزیک بوونەوەیی[دەستکاری]

بریتییە لەو ماوە کاتییەی مانگ پێویستی پێیەتی، بۆ ئەوەی خولێک لێبدات، بە دەوری زەویدا، لەئاست ڕۆژ، کە (٢٩) ڕۆژ و نیو ئەخایەنێت ، مانگ ھەمان کاتیشی پێویستە بۆ ئەوەی خولێکی تەواو لێبدات بە دەوری خۆیدا، ھەر بۆیشە ئەو کەسەی کە سەیری مانگ ئەکات، تەنھا ئەم ڕووەی مانگ ئەبینێ.

مانگ و زەوی، پیشاندانی دووری نێوانیان و قەبارەیان ھەروەھا ئەو ھێڵە زەردە بریتییە لە تیشکی ڕووناکی کە لە زەوییەوە بۆ مانگ دەچێت بە ماوەی (١٫٢٦) چرکە

کاریگەرییەکانی مانگ لەسە زەوی[دەستکاری]

مانگ چەندەھا کاریگەری ھەیە لەسەر زەوی:

  1. دروستبوونی ھەڵچوون و داچوون لە زەریاکاندا
  2. دروستبوونی وەرزەکانی ساڵ
  3. جێگیرکردنی تەوەرەی خولانەوەی زەوی

تایبەتمەندییەکانی مانگ[دەستکاری]

بەھۆی ئەم ھاوکاتییەی کە مانگ وەری ئەگرێ، بۆ خولانەوە بە دەووری خۆی، و خولانەوە بە دەووری زەویدا، خەڵکانی سەر زەوی تەنھا ئەم ڕووە ئەبینن کە ڕوو بە ڕووی زەویە، و ناگۆڕدرێ. جوڵان و خولانەوەی مانگ بەدەووری زەویدا کاریگەری ئەبێ بەسەر دەریا و زەریاکانی زەویدا، وە ئەبێتە ھۆی دیاردەی ھەڵکشان و داکشان. ھەر لە کۆنیشەوە زانایان ناکۆکن لەسەر سەرەتا و چۆنییەتی سەرھەڵدانی مانگ، بەڵام بە بۆچوونی زۆرینەی گەردوونناسان، کاتی خۆیی و لە زوودا زەوی تەنێکی گەورەی بەرکەوتوووە، کە بە ئەندازە بە قەد ئەندازەی مەریخ ئەخەمڵێندرێت، و لەکاتی بەرکەوتنەکەشدا، زەوی ھەندێک پارچەی لێ دەبێتەوە، و بڵاو بۆتەوە و پاشان یەکیان گرتۆتەوە، و ئەم مانگەیان دروست کردووە، ئەم بیردۆزەش بە بیردۆزی «بەریەککەوتنی گەورە» ئەناسرێ، لە مانگی ٨ ساڵی ٢٠٠١ دا زانایان کاریان کرد بۆ لێک چوواندنی بیردۆزی بەریەککەوتنی گەورە، وە لەسەر پێگەش بڵاو کرایەوە، لە وێکچوونی پێکھاتەکانی مانگ، بەم کانزاییانەی کە ھەن لەسەر ھەسارەی زەوی، بیردۆزی بەریەککەوتنی گەورەی پەسەند و وەرگیراو ترکرد لەنێوندە زانستییەکاندا.

پێکھاتەکانی مانگ[دەستکاری]

وێنەی پێکھاتەی ناوەکی مانگ

بەر لە چوار میلیارد ساڵ و نیو، ڕووی مانگ داپۆشرابوو بە بڵێسە گڕکانییە ھەڵگیرساوەکان، کە وەک زەریا وابوون. توێکڵی مانگیش لەم پێکھاتە سەرەکیانە پێک ھاتووە: (یۆرانیۆم، وپوریوم، پۆتاسیۆم، ئۆکسجین، سلیکۆن، مەگنیسیۆم، ھایدرۆجین) و کاتێکیش کە تیشکە گەردوونییەکان ئەکەون بەسەر ئەم پێکھاتە سەرتاییانە، ئەوا ئەم پێکھاتانە ھەڵدەستن بەڕەنگدانەوەی ئەم تیشکانە، بە تایبەتمەندی جۆرا و جۆر، کە پشت ئەبەستێ بە سروشتی پێکھاتەی یەکەمی ھەڵگێرەڕەوەی تیشکەکان، و بە شێوەی تیشکەکانی (گاما)، شایانی باس کردنە، ھەندێک لە پێکھاتە سەرتایییەکانی سەر ڕووی مانگ، تیشکەکانی گاما دەر ئەدەن بێ ئەوەی پێویستیان بەبەرکەوتنی پێکھاتە سەرتایییەکان ھەبێ، بۆ ھەر جۆرێکی تیشکی گەردوونی، وەک (یۆرانیۆم، پۆتاسیۆم، پوریوم).

بوونی ئاو[دەستکاری]

زۆر جاران (نەیزەک) و ئەستێرە کلکدارەکان خۆیان بە مانگ داداوە، ئەمەش بە ڕوو ئەبینرێ لە چاڵەکانی سەر ڕووی مانگ، زۆریش لەم (نەیزەک) و ئەستێرانە ئاویان ھەڵگرتووە، و کەوتۆتە سەر ڕووی مانگ لەگەڵ ئەم نەیزەک و ئەستێرانە، وە کە گەرمایی خۆریش بەر ئاوەکە ئەکەوێ یەکسەر ئاوەکە ئەگەڕێتەوە بۆ پێکھاتە سەرەکییەکانی - ھایدرۆجین - ئۆکسجین و بڵاو ئەبێتەوە بە بۆشاییدا، و ئەگەری بوونی ئاویش وەک خۆی بمێنێتەوە، یان ئەوەتا لەسەر ڕووی مانگ، یان لەژێر توێکلەکەیتی، و ئەندازە و بڕی ئاوەکەش بەیەک بلیۆن مەتری چوارگۆشە مەزندە ئەکرێ.

خۆر گیران و مانگ گیران[دەستکاری]

مانگ ئەگیرێ ئەو کاتەی کە زەوی ئەکەوێتە نێوان تیشکی خۆر، و بەشێک لە مانگ یان ھەمووی، چونکە سێبەری زەوی ئەکەوێتە سەر مانگ، ئەو کاتەی کە زەوی لەسەر ڕێرەوی خۆیدا بەدەوری خۆردا دەسوڕێتەوە، و خەڵکانی سەر زەوی مانگ وا ئەبینن، کە بەشێک لە ڕووناکییەکەی پچڕاوە. لێرەوەش ئەوە باس ئەکەین کە، مانگ خۆی ھیچ ڕووناکییەکی سروشتی خۆی نییە، و ئەم ڕووناکییەی کە لێشی ئەدرەوشێتەوە، ڕەنگدانەوەی تیشکی خۆرە، وە بۆ زەوی دێتەوە، وە خەڵکانی سەر زەوی ئەیبینن وەک ڕوناکییەکی درەوشاوە. ھیچ کاتێکیش دیاردەی مانگ گیران ڕوونادات، تەنھا ئەم کاتەی کە مانگ تەواو بێ - مانگی چواردە - خۆر گیرانیش لەم کاتەدا ڕوودەدات کە مانگ بەری تیشکی خۆر ئەگری لەزەوی، لەسەرتای تەواو بوونی مانگ، واتە لە کاتی کەوانە بوونی مانگ.

دۆزینەوەکانی مانگ[دەستکاری]

وێنەی ھەسارەی زەوی لەسەر ڕووی مانگەوە کە لە کۆتایی ساڵی ١٩٦٨ وێنەی گیراوە لە کاتی ئەنجامدانی چالاکی ئەپۆلۆی ٨ لەلایەن دەزگای ناسا

یەکەم کەسێک کە ھەڵسابێت بە دۆزینەوەی بەشە تاریکەکەی مانگ، گالیسکەی بۆشاییگەری سۆڤیەتی (لونا ٣) بوو، کاتێک کە ھەڵسا بە ھەندێ گەشتی خولگەیی بە دەووری مانگ، لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٥٩، یەکەم کەس پێی نابێتە سەر ڕووی مانگ (نیل ئارمسترۆنگ) ـی ڕێبەری گالیسکەی بۆشاییگەری ئەمریکی (ئەپۆلۆ ١١) بوو، لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٦٩. ئەمە لە کاتێکدا کە شەڕی ساردی نێوان وڵاتە یەکگرتووەکان و یەکێتی سۆڤیەت لە لووتکەدا بوو، بۆیەش ئەم دەستکەوتە ئەمریکییە پێشبڕکێیەکی دروست کرد، بەرە و بۆشایی لە نێوان یەکێتی سۆڤیەت و وڵاتە یەکگرتووەکان. جا گەشتیاری بۆشایی (نیل ئارمسترۆنگ) تابلۆیییەکی کانزایی لەسەر مانگ دانا، کە تێیدا نووسرا بوو (لێرەوە بۆ یەکەم جار ھێنری یەکەم پیاوی ھەسارەی زەوی پی دانا سەر مانگ، و لە مانگی تەممووز، لە ساڵی ١٩٦٩، بە ئاشتی ھاتووین بەناوی ھەموو مرۆڤایەتی)، ھەرسێ گەشتیارەکە واژووی خۆیان لەسەر تابلۆ کانزایییەکە کرد، بەھەمان شێوەش سەرۆکی ئەوسای ئەمریکا (ڕیچارد نیکسۆن) واژووی کرد بوو.

چوونەوە سەر مانگ[دەستکاری]

لۆگۆی پرۆژەکە

ناسا لە ساڵی ٢٠٠٥ پرۆژەیەکی ڕاگەیاند بە ناوی (the constellation program) کە ناوی گەرانەوە بۆ سەر مانگی ھەڵگرتبوو، بڕیار بوو دووبارە مرۆڤایەتی بچنەوە سەر مانگ بەلام ئەمجارە بە سەردان نا بە تەما بوون نیشینگەیەک لەوێ دابمەزرێنن. تا سالی ٢٠٠٩ ھەموو شتێکی تەواو بوو و چەندین بەشی ئەو پرۆژەیە جێبەجێ کرا و موشەکی بۆ دروست کرا بە ناوی Ares I-X بریار بوو تا سالی ٢٠٢٠ بە تەواوی پرۆژەکە تەواو ببێت و ساڵی ٢٠٢٠ مرۆڤ لەسەر مانگ بێت، بەڵام کاتێک باراک ئۆباما سەرکەوتنی بەدەست ھێنا لە ھەلبژاردنەکان و بووە سەرۆکی ئەمریکا بیر و باوەری وابوو کە ئەو پارەیەی خەرج دەکرێت بۆ ئەو پرۆژەیە زیادەیە و پێویستە لە شتێکی تردا خەرج بکرێت، لەبەر ئەوەی ھیچ کارێکمان بە مانگ نەماوە و ھیچ پێویستیش نییە بچینەوە سەر مانگ ھەر لەبەر ئەوە بە بڕیاری ئۆباما سەرجەم پارەکە گەرێندرایەوە وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]