سۆران

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

پۆتانەکان: 35°18′N 44°50′E / 35.3°N 44.833°E / 35.3; 44.833

ســـــۆران
SORAN
صدیق لەسەرەدەمی حکومەتی بەعس
—  شار  —
ســـــۆران لە کوردستان ھەڵکەوتووە
ســـــۆران
پۆتانەکان: 36°39′N 44°32′E / 36.65°N 44.533°E / 36.65; 44.533پۆتانەکان: 36°39′N 44°32′E / 36.65°N 44.533°E / 36.65; 44.533
وڵات  کوردستان[١]
 عێراق
قەزا(شارستان) قەزای سۆران
دامەزرێنەر پاشای گەوره(پاشا کوێره)
ھۆکاری ناونران پاشای میرنشینی سۆران
حکوومەت
 • جۆر ئەنجومەن-بەڕێوەبەرایەتی
 • قایمقامی سۆران کرمانج عێزەت<[http://www.suligov.com/BabetiGegir.aspx?Jimare=11
ڕووبەر
 • سەرجەم ٨٠٩٦١٦ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣١٢٬٥٩٤ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی ٦٨٠ مەتر (٢٬٢٣٠ فووت)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٧
(بە پێی Gol COSIT))
 • سەرجەم ١٢٥،٠٠٠ [٢]
٠٦٦ ٠٦٦

سۆران شارێکی کوردستانە کە دەكەوێتە ١٢٠ کیلۆمەتریی باكووری ڕۆژهەڵاتی شاری هەولێر. ژمارەی دانیشتووانەکەی بە ١٢٥ ھەزار کەس دەخەمڵێنرێت. سۆران ئێستا ناوەندی کارگێڕی قەزاکانی چۆمان، مێرگەسۆر و ڕەواندزیشە لەھەمانکاتدا.

مێژوو[دەستکاری]

ناوی سۆران لە میرنشینی سۆرانەوە ھاتووە، کە لە ساڵەکانی ١٨٣٠ میر محەمەد یان پاشای کۆرە حکومڕانی میرنشینەکە تۆپخانە و سکەی پارەی لێداوە بەھیوای دروستکردنی دەوڵەتی سەربەخۆ، کە پایتەختەکەی شاری ڕەواندز بووە، بەڵام لەلایەن ئیمپراتۆری عوسمانییەکانەوە لەناوبراوە. شاری سۆران دەرەنجامی سیاسەتە شۆڤێنییەکانی حکومەتی بەعسی عێراق درووستیکرد. بەھۆی ڕاگواستنی گوندەکانی ناوچەکە و کۆکردنەوەیەیان لە کۆمەڵگا گەمارۆ دراوەکاندا، ساڵی ١٩٨٠ کراوە بە قەزا و ژمارەی دانیشتووانەکەی تا ساڵی ١٩٩١تەنھا ٥ ھەزار کەس بووە، بەڵام ئێستا بەپێێ ئامارە ناڕەسمییەکان ژمارەی دانیشتووانی ١٢٥٠٠٠ کەسە.

ئه‌مروو قسەكردن بە زمانی فارسی لە دەڤەری سۆران بەتایبەتی لە فەرمانگە و دامەزراوەكانی ئه‌و شاره ره‌واجی هه‌یه.[٣][٤]

ھەڵکەوتەی جوگرافی و کەش و ھەوا[دەستکاری]

دەکەوێتە نێوان کێوە بەرزەکانی کۆڕەک لەرۆژھەڵات و گۆرەز و حەسەن بەگ لە باکوور و برادۆست لە رۆژئاوا لە باشوریشیەوە کێوی ھەندرێن ھەڵکەوتووە، دەکەوێتە سەر رێگای ھاملتۆن لە ھەولێرەوە بۆ حاجی ئۆمەران دەڕوات و لە ساڵانی ١٩٢٠ تا ١٩٣٠ لەلایەن ئەندازیار ھاملتۆنەوە دروستکراوە. سنوری سۆران دەکەوێتە باکوری رۆژھەڵاتی ھەولێرەوە بەدووری ١٢٠ کم. لەباکورەوە سنوری قەزای سۆران دراوسێیە لەگەڵ وڵاتی تورکیا و قەزای مێرگەسۆر، لە رۆژھەڵاتەوە ھاوسنورە لەگەڵ قەزای چۆمان، لە باشوریشەوە لەگەڵ قەزای ڕەواندز پشدەر ھاوسنورە، قەزای شەقڵاوەش دەکەوێتە خۆرئاواوەیەوە. ئاو و ھەوای سۆران زستانی باراناوییە و ھاوینان گەرم و شێدارە، لەزستاناندا بەڕێژەیەکی مامناوەند بەفری لێدەبارێت وەرزی بەھاریشی پڕ بارانە. ھەر دوو ڕووباری شێخی کەلە رۆژھەڵاتی کوردستان و کوێستانەکانی باڵەکایەتییەوە ھەڵدەقوڵێت، برادۆست کەلە کوێستانەکانی برادۆست و باکووری کوردستانەوە ھەڵدەقوڵێت بە سنووری قەزای سۆراندا تێدەپەڕن و دەڕژێنە زێی بچووکەوە.


کشتووکاڵ و ئاژەڵداری[دەستکاری]

قەزای سۆران ناوچەیەکی کشتووکاڵییە، رووبەری گشتی قەزای سۆران ٨٠٩٦١٦ دۆنمە، کە ٧٣٧٥٤٤ دۆنم بە کەڵکی چاندن و کشتووکاڵی دێت، جگە لە دانەوێڵە باخی سێو، ھەرمێ، ھەڵوژە، ھەنار، ھەنجیرو ترێ لێدەڕوێنرێت، ھەروەھا دارگوێز و سپیندار لێدەڕوێنرێت، قەزوان، بەڕو، بڵالوک، کرۆسک، گۆیژ، رێواس و کوارگ بە خۆڕسکی دەڕوێن. ڕێژەیەکی بەرچاو ئاژەڵی کێوی لە ناوچە شاخاوییەکانی سۆراندا ھەن، وەک: گورگ، ورچ، کەمتیار، کوڕە بەشەو، سیخور، سمۆرە، مار، پشیلەی کێوی، بزنی کێوی و بەراز، ئاژەڵێ ماڵی وەک: مانگا، بزن، مەڕ، کەر، ئەسپ، ئێسترو پەلەور بەخێو دەکرێن.

گەشتوگوزار[دەستکاری]

قەزای سۆران ناوچەیەکی دڵڕفێن و دڵگرە لە ھەموو روێکەوە، گەشت گوزاری قەزای سۆران بەناوبانگە بە ھەوارگەکانی جوندیان، بێخاڵ و تاڤگەی گەلی عەلی بەگ، ھەروەھا ھەوارگەکانی بناری حەسەن بەگ، بێرمە ساردو بێرۆیان.

ناحیەکان[دەستکاری]

ھەر سێ ناحیەی سیدەکان، و دیانا و خەلیفان لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بەقەزای سۆرانن، زیاتر لە ٤٠٠ گوندیش سەر بە قەزاکەن.

گەشەسەندن[دەستکاری]

سۆران لە ساڵی ١٩٨٠ بوو بە ناوەندی قەزا، بەڵام لەدوای ڕاپەڕین گەشەسەندێکی بەرفراوانی بەخۆوە دیوە، بەجۆرێک ژمارەی دانشتووانەکەی لە ٥٠٠٠ بۆ ١٢٥٠٠٠ زیادیکرد. پێڕەوانی ھەردوو ئاینی ئیسلام و مەسیح لە شارەکەدا دەژین. بەھۆی پێگە جوگرافیەکەیەوە بەردەوام لەگەشەسەندندایە و ناوەندی بارزرگانی ناوچەکەشە.

لە ناوەندی قەزای سۆران ٦٥ فەرمانگەی حکومی ھەیە کە ٤٥ فەرمانگەیان ئیش و کارەکانی ھەرچوار قەزای سۆران، مێرگەسۆر، چۆمان و ڕەواندز بەڕێوەدەبەن بەبێ گەڕانەوە بۆ ناوەندی پارێزگای ھەولێر.

١٤ حزبی سیاسی بارەگای خۆیان لە شاری سۆران کردووەتەوە، ھەروەھا دوو پەیمانگای لێیە بەم دواییانەش زانکۆی لێکراوەتەوە کە ئێستا لە چوار کۆلێژ پێکدێت.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

--Deioces Medes ‏١١:١٢، ٢٩ی ئازاری ٢٠١٤ (UTC)