شیعە

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ئیسلامی شیعە
ئایین ئیسلام
درێژبوونەوە زۆرینە پێک دەهێنن لە؛
 ئێران،  عێراق،  ئازەربایجان،  بەحرەین
بەبەڕێژەیەکی زۆر لە وڵاتەکانی؛
پاکستان، تورکیا، یەمەن، کووەیت، ئاڵبانیا، کۆسۆڤۆ، لوبنان، سووریا، ئەفغانستان، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، قەتەر
و لەم شوێنانەدا هەن بە ژمارەیکی دیار؛
عەرەبستانی سەعوودی، هیندستان، عومان، تاجیکستان
و بە ڕێژەیەکی کەم لە وڵاتەکانی تر.
ژمارەی بڕوادارانی ١٥٤-٢٠٠ ملیۆن کەس
شوێنە پیرۆزەکان مەککە، مەدینە، قودس، کەربەلا، نەجەف


شیعە یان مەزهەبی شیعە، بە دووەم تائیفەی گەورەی موسڵمانان ئەوترێت، کە عەلی کوڕی ئەبووتالیب و نەوەکانی لە فاتیمەی هاوسەری و کچی پێغەمبەر محەمەد بە پێشەوا دادەنێن و مل کەچی بۆیان بە پێویست ئەزانن بە پێی دەقی ئاسمانی و بە مەڕجەعی سەرەکی موسڵمانانیان دادەنێن لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر، و ناوی پێشەوا یان ئیمامیان پێ ئەڵێن و شوێنکەوتنیان بە پێویست دادەنێن بە پێی فەرموودەیەکی پێغەمبەر محەمەد کە لە چەند کتێبێکی هەندێک لە تائیفە ئیسلامیەکاندا هاتووە.

ناونان[دەستکاری]

شیعە لە بنەڕەتدا لە زمانی عەرەبیدا بە مانای شوێن کەوتن دێت، و لە مێژووی ئیسلامیدا، زاراوەی شیعە بۆ زۆر لە بزوتنەوە ئیسلامیەکان بەکارهاتووە وەک شیعەی عوسمان و شیعەی معاویە و ئەوانی تر، بەڵام وشەی شیعە بە تەنها بە کاردێت بۆ شوێنکەوتووەکانی عەلی، و شیعە لەو بڕوایەدان کەوا ناونانە لە فەرموودەیەکی پێغەمبەردا هاتووە لە وەڵامی پرسیارێکی عەلیدا؛ کێ باشترین کەسی سەر زەوییە؟، وەڵامی ئەداتەوە؛ «أنت وشيعتك»، واتە؛ تۆ و شوێنکەوتووەکانت. لەبەرئەوە شیعە لەو بڕوایەدان کە شیعە لە دوای وەفاتی پێغەمبەر دەرنەکەوتووە بەڵکو شیعە خۆی ئیسلامی ڕاستەقینەیە، و ئەم فەرموودەیە بە گێڕانەوەی جیاواز لە هەندێک لە کتێبەکانی شیعە و مەزهەبەکانی تردا هاتووە[١].

پێکهاتنی مەزهەبی شیعە[دەستکاری]

شیعە لەو بروایەدان کە ئەوان خودی ئیسلامن، و وایدانانێن ئەو مەزهەبە دوای ئیسلام دەرکەوتبێت بەڵکو بە خودی ئیسلامی دادەنێن، و لەو باوەڕەدان کە موسڵمانی لە خواترس ئەبێت شوێنکەوتوو و ملکەچی عەلی کوڕی ئەبوتالیب بێت، لەبەر ئەوە شوێنکەوتن بە یەکێک لە پایەکانی ئیسلام دادەنێن و پێغەمبەر لە ماوەی ژیانیدا بنەڕەتەکەی داناوە و پێش وەفاتکردنی لە ڕۆژی غەدیری خەم ویلایەتی عەلی ڕاگەیاندووە لە دوای خۆی بە پێی بیروباوەڕی شیعە، هەروەها تائیفە ئیسلامیەکانی تر بە دروستکراو دادەنێن و ئەڵێن لە لایەن فەرمانڕەواو سوڵتانەکانەوە دانراوە و بۆ دوورخستنەوەی ئیسلام لەوەی پێغەمبەر محەمەد ویستویەتی.

هەندێک لە مێژوونوسان وایدادەنێن، کە سەرەتای شیعە دروستبوو لە پاش وەفاتی پێغەمبەر کاتێک موسڵمانان کۆبوونەوە لە سەقیفەی بەنی ساعدە بە ئامادەنەبوونی بەنی هاشم بۆ نمونە عەلی کوڕی ئەبووتالیب و عەبباسی کوڕی عەبدول موتەلیب کە خەریکی ناشتنی پێغەمبەر بوون، و کۆبوونەوەکەی سەقیفە کۆتایی هات بە هەڵبژاردنی ئەبووبەکر بە کۆبوونی پشتیوانان و کۆچەران لە سەری، لە دوای کۆبوونەوەکە کۆمەڵێکی بچوک لەوانەی ئامادەی نەبوون کۆبوونەوە لە ماڵی عەلی و ناڕازیی بوون لە هەڵبژاردنی ئەبووبەکر[٢].

و هەندێک وای اداەنێن کە ئەمە بەرەو پێشچوو لە سەردەمی خەلیفە عوسمانی کوڕی عەفاندا، کە هەندێک لەو سیاسەتانەی کارگێڕەکانی لە شام و میسر پێی هەڵئەسان بوو بە هۆی توڕەکردنی خەڵک و شۆڕشیان ڕاگەیاند لەگەڵ ئەوەی عەلی خۆی ویستی ڕێگەیان لێبگرێت، بەڵام لە کۆتاییدا عوسمان کوژرا، و پاشا موسڵمانان کۆبوونەوە لە دەوری عەلی و داوایان لێکرد خەلافەت بگرێتە دەست. لێرەدا جارێکی تر بیرۆکەی هاوسۆزبوونێکی نوێ دەستی پێکرد و عەلی کرا بە حاکمی فەڕمی موسڵمانان لەلایەن زۆرینەی خەڵکەوە.

لە سەرەتاوە ناکۆکی دەستی پێکرد لەگەڵ هاوەڵەکانی وەک معاویە و تەڵحە و زوبێر، و زاراوەی شیعەی عەلی دەرکەوت کە بە هاوەڵەکانی عەلی ئەوترا کە پاڵپشتیان لێئەکرد لە بەرامبەردا کۆمەڵێکی تر دروست بوون و ناوی خۆیان نا شیعەی عوسمان و داوای حەقی خوێنی عوسمانیان ئەکردو گەیشتە ئاستێک کە خەلافەتی عەلیان ڕەت ئەکردەوە لەبەرئەوەی خاو بوو لە بەدەنگەوەچوونی داواکەیان بۆ تۆڵە سەندنی عوسمان، لە سەرەوەی شیعەکانی عوسماندا معاویە کوڕی ئەبووسوفیان بوو لەلایەک و عائیشەی خێزانی پێغەمبەر بوو لە لایەکی تر و پاشان رووداوەکانی وەک شەری جەمەل و شەری سەفین لە نێوان لایەنگرانی عەلی و لایەنگرانی حەقی عوسماندا کەوتەوە هەروەها کۆمەڵە نوێکانی وەک خەواریج دەرکەوتن، و عەلی کوڕی ئەبووتالیب لەسەر دەستی یەکێک لە خەواریجەکان کوژرا لە کاتی نوێژی بەیانیدا لە کووفە[٣][٤][٥].

کەربەلا[دەستکاری]

بەشێکە لە زنجیرەیەک

ئیسلام


Mosque02.svg
بیروباوەڕ

یەکتاپەرستی · شایەتمان
نوێژ · ڕۆژوو
زەکات · حەج

مێژووى ئیسلام

سەردەمی پێغەمبەرایەتی · خەلافەتی ڕاشدین
دەوڵەتی ئەمەوی · دەوڵەتى عەبباسى
· دەوڵەتی عوسمانی

کەسایەتیە ئیسلامیەکان

محەمەد
هاوەڵەکان

شەریعەتى ئیسلامى

قورئان · فەرموودە
شەریعەتى ئیسلامى . فیقهى ئیسلامى

تائیقە ئیسلامیەکان

سوننە · شیعە · ئیبازی · ئەحمەدی

شارستانیەتى ئیسلامى

هونەر · بیناسازى
ڕۆژژمێری کۆچیی
زانست · فەلسەفە

مزگەوتەکان

مزگەوتى حەرام · مزگەوتی پێغەمبەر
مزگەوتی ئەقسا

شارە ئیسلامیەکان

مەککە · مەدینە · قودس

سەیرى ئەم بابەتانەش بکە

زاراوە ئیسلامییەکان
وتارە ئیسلامییەکان
ئیسلام بە پێی وڵات


ڕووداوی کەربەلا ئەو ڕووداوەی کە حسەینی کوری عەلی تیا شەهیدکرا و بە کورتی ڕووداوەکە لە ئەنجامی ئەوە کەوتەوە کە معاویە موبایەعەی جێ نشینی خۆی دا بە یەزیدی کوڕی, و حسەینی کوڕی عەلی کوڕی ئەبوتالیب ناڕازی بوو لەمە و سووربوو لەسەر ڕێگرتن لێیان و لە مەدینەوە ڕۆیشت بۆ کووفە بۆ بەرەنگاری یەزید، بە سەربازەکانی گەیشت لە کەربەلا، بەڵام لەکاتی گەیشتنی سوپای ئەمەوییەکان خەڵکی کوفە دەستیان ھەڵگرت لە فریاکەوتنی حسەین وتەنھا کەس وکاری لەگەڵی مانەوە، وسەرکردەی ئەمەوییەکان ھەوڵیدا حسەین ڕازی بکات بە موبایەعە دان بە موعاویە بەڵام ئەو رەتی کردەوەو شەڕ ڕوویدا لە نێوانیان و کۆتایی ھات بە کوژرانی حسەین وکەس وکاری، ئەمەش دەنگدانەوەیەکی بەئازاری ھەبوو لە ھەموو جیھانی ئیسلامیدا و سەرەتای هاوسۆزییەکی نوێ بوو بۆ گەشەکردنی بیری شیعە و کارەکە گەیشتە ئەو ئاستەی کە شۆڕشیان ڕاگەیاند بەسەر دەسەڵاتدا و حسەین بوو بە هێمای شەهیدی ستەملێکراو لایان.

لە دوای ڕووداوی کەربەلا بیرۆکەی شیعە شێوازی شؤڕشی وەرگرت لە زۆر شوێنێک و حسەین بوو بە کەسایەتیەک کە شیعەی هێمای ستەملێکراوی تیادا ئەبینن و دێڕە ناودارەکەیان هەموو کات دووپات ئەکەنەوە (هەموو ڕۆژێک عاشورایە و هەموو خاکێک کەربەلایە).

تائیفەکانی شیعە[دەستکاری]

بە پێی مێژونووسە شیعەکان، شیعە دابەش دەبێت بۆ دەستە و تائیفەی جیا کە بە شێوەیەکی یەک لە دوای یەک دەرکەوتن و ئەوانەی ناسراون لە مڕؤدا ئەمانەی خوارەوەن؛

دوانزە ئیمامی (الإثنا عشرية)[دەستکاری]

تائیفەی دوانزە ئیمامی باوەڕیان بە چواردە کەسی پارێزراو هەیە لە هەڵە و تاوان لە وانە دوانزەیان ئیمام (پێشەوای) پارێزراون، و باوەڕیان وایە کە محەمەد مەهدی کوڕی ئیبن حەسەن عەسکەری لەوانە، و ئەم کەسایەتیە چاوەڕێکراوە بەڵێنپێدراوەکەیە و لە بەرچاو دیارنەماوە پاشان ئەگەڕێتەوە تا زەوی پڕ دەکاتەوە لە دادپەروەری.

ئائیفەی دوانزە ئیمامی بە گەورەترین تائیفەی شیعە دادەنرێت لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە، و ڕێژەکەیان بە نزیکەی %٨٥ی شیعە مەزندە دەکرێت، و ئێران و عێراق و ئازەربایجان نزیکەی سێ بەشی شیعەی دوانزە ئیمامی لە خۆ ئەگرن ئەمەش ئەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی حوکمی سەفەوییەکان ١٥٠١-١٧٣٦ز کە شا ئیسماعیلی سەفەوی مەزهەبی شیعەی دوانزە ئیمامی سەپاند بەسەریاندا و ئەمەش بوو بە هۆی ئەوەی نەتەوەکانی وڵاتی فارس و ئازەربایجان و هەندێک لە تورکەکان ببن بە شیعە[٦]»..

جەعفەر سادق زانست (فیقهی) شیعەی دانا و قوتابیەکانی بڵاویان کردەوە لە نیو خەڵکیدا و هەزران قوتابی لەسەر دەست زانستیان وەرگرت و موسڵمانان بە گشتی بە ئەستێرەی نەتەوەی ئیسلامی دادەنێن لەبەرئەوە ئەم تائیفەیەبە (جەعفەریی)یش ناودەبرێن.

ئیسماعیلی (الإسماعيلية)[دەستکاری]

لە دوای وەفاتی ئیمام جەعفەری سادق شیعە کۆبوونەوە لە دەوری کوڕەکەی موسا کازم، بەڵام هەندێک لە شیعە ڕایانگەیاند کە ئیمام ئیسماعیلی کوڕی جەعفەر سادق کە مردووە لە ژیانی باوکیدا، پێشەوایەتی و ئیمامی ئەبێت لە نەوەی ئەو بێت و پێشەوایەتی موسا کازمیان ڕەت ئەکردەوە، و دووەم دابەشبوون هاتە ئاراوە کە بە ئیسماعیلی ناویان هەیە، کە ئەمیش دوو لقی لێدەرچوو (نزاری – موستەعلی) و هەتا ئێستا ماون.

ئیسماعیلیەکان بە چالاکیان ناسراون و توانیان ۆ یەکەم جار دوای کوژرانی عەلی کوڕی ئەبووتالیب دەوڵەتێکی شیعە دابمەزرێنن، پێشەواکان سەرکردایەتیان ئەکرد دوای سەرکەوتنی بانگەوازە نهێنیەکەیان و ئەیانووت ئەوانە لە نەوەی عەلین و دەوڵەتەکەش دەوڵەتی فاتیمی بوو.

لە باکووری ئەفریقا دەستی پیکرد و گەیشتە میسر و قاهیرەی پایتەخت لە سەردەمی ئەواندا گەورەترین شار بوو.

ئیسماعیلیەکان لە نەجەران لە باشووری شانشینی سعودیە و لە هند و چەند وڵاتێکی تردا هەن.

زەیدی (الزيدية)[دەستکاری]

لە دوای کوژرانی حسەین و وەفاتی کوڕەکەی عەلی زەین عابدین کە دوو کوڕی هەبوو ئەوانیش زەیدی کوڕی عەلی و محەمەد باقر بوون.

زەیدی کوڕی عەلی وەستا لە بەرامبەر ئەمەوییەکان و خەڵکانی شیعە لە دەوری کۆبوونەوە، و زەید دوا هەناسەکانی کۆتایی ژیانی لە کارەساتێکی خەماوی وەک شەهیدبوونی حسەینی باپیرەی دا بوو، و لە دوای مردنی تائیفەیەکی تر لە شیعە جیابوونەوە کە پێشەوایەتیان لە محەمەد باقر نەئەبینی لە کاتێکدا شیعە بە ئیمامیان دائەنا پێشتر تاکو زەیدیش لە ژیاندا بوو، و ئەم تائیفەیە بە زەیدی ناسراون و هەتاکو کاتی ئێستا ماون، ئەم تائیفەیە جیاوازن لە شیعەکانی تر بەوەی پێشەوایەتی بە دەق بۆ کەسێکی دیاریکراو دانانێن و بەڵکو بۆ نەوەی عەلی کوڕی ئەبوتالیبی دادەنێن.

و زەیدی بە نزیکترین مەزهەبی شیعە دادەنرێت لە سوننەوە لەبەر ئەوەی زانستی مەزهەبی شافعی وەرئەگرن.

شیعە لە ئێستادا[دەستکاری]

دوانزە ئیمامی بە گەورەترین تائیفەی شیعە دادەنرێت، پاشان ئیسماعیلی دێت، پاشان زەیدی بە ڕێژەیەکی کەم، و ژمارەی شیعە لە جیهاندا لە نیوان ١٥٤ بۆ ٢٠٠ ملیۆن کەسدایە، بە ڕێژەی %١٠ بۆ %١٣ لە کۆی ژمارەی موسڵمانان لە جیهاندا، نزیکەی ١١٦ ١٤٧ ملیۆنیان لە قاڕەی ئاسیادا ئەژین، کە سێ بەشی ژمارەی موسڵمانانی شیعە دەکات بە گشتی، و بەشەکەی تریان لە باکووری ئەفریقادان، و ژمارەیان لە نێوان ٣٦ بۆ ٤٤ ملیۆن کەسدایە، و زۆربەی شیعە نزیکەی %٨٠-%٨٦ لە چوار وڵاتدا ئەژین (ئێران و پاکستان و هیند و عێراق)[٧].

ڕۆژمێری ئایینی[دەستکاری]

  • جەژنی ڕەمەزان؛ کۆتایی ڕۆژووی مانگی ڕەمەزانە و ئەکەوێتە ١ی شەوال.
  • جەژنی قوربان؛ کۆتایی حەجە لە مەککە، و ئەکەوێتە ١٠ی زولحەجە.
  • جەژنی غەدیر؛ ڕۆژی بەیعەتدانی غەدیرە بە عەلی بە پێی بیروباوەڕی شیعە و ئەکەوێتە ١٨ی زولحەجە، هەروەها ناودەبرێت بە جەژنی گەورە و جەژنی ویلایە.
"نواندن" یەکێک لە دروشمەکانی کە ئەنوێنرێت لای شیعو و ئاماژە بە ڕووداوەکانی ڕۆژی عاشوڕا دەکات
  • عاشورا؛ ساڵیادی شەهیدکردنی حسەینی کوڕی عەلیە و ڕۆژێکی غەمگینە بۆ شیعە و ئەکەوێتە ١٠ی موحەڕەم.
  • چلە(الأربعین)؛ یادی ئازاردانی ژن و مناڵی حسەینە، دوای کوژرانی حسەین، لە کەربەلاوە ئەبرێن بۆ دیمەشق، و لە نێویاندا ژمارەیەک مناڵ هەبووە (کە نەوەی پێغەمبەر محەمەد (د.خ) تێدا بووە) و مردوون بە هۆی گەرما و تینویەتیەوە، و ئەم یادە ئەکەوێتە ٢٠ی سەفەر، چل ڕۆژ دوای عاشورا.
  • لە دایکبوونی پێغەمبەر؛ لە دایکبوونی پێغەمبەر محەمەدە و سوونە ئاهەنگی بۆ ئەگێڕن بێجگە لەعەرەبستانی سعوودی لە ١٢ی رەبیعولئەوەلدا و شیعە ئاهەنگی بۆ ئەگێڕن لە ١٧ی ڕەبیعولئەوەلدا، کە هاوکاتە لایان لەگەڵ بەرواری لە دایکبوونی ئیمامی شەشەمیان (جەعفەر سادق).
  • ناوەندی شەعبان؛ ڕۆژی لە دایکبوونی حەجەی کوڕی حەسەنە، شیعەی دوانز ئیمامی ئاهەنگ بۆ ئەگێڕن لە ١٥ی شەعبان و زۆریان بە ڕۆژوو دەبن وەک سوپاسگوزاریەک بۆ خوا.

شوێنە پیرۆزەکان[دەستکاری]

شیعە چەندین شار و مەزارگەی پیرۆزیان هەیە، ئارامگەی پێشەواکانیان ئەگرێتەوە و لەگەڵ سوننەدا کۆکن لەسەر پیرۆزی شارەکانی وەک مەککە و مەدینە و قودس بە شوێنە پیرۆزەکانیانەوە وەک کەعبەی پیرۆز و مزگەوتی پێغەمبەر و مزگەوتی ئەقسا، بەڵام شیعە بۆ خۆیان چەندین شوێنی پیرۆزی تریان هەیە کە مەزار و ئارامگەی پێشەوا و پارێزراوەکانیان ئەگرێتەوە بۆ نموونە؛

  • کەربەلا؛ و ناوی دەبن بە کەربەلای پیرۆز و ئارامگەی حسەینی لێیە، لەگەڵ مەزاری ئەبوفەزڵ عەبباس.
  • نەجەف؛ و ناوی دەبەن بە نەجەفی ئەشرەف.

قوم؛ شارێکی ئێرانە و ئارامگەی فاتیمەی کچی پێغەمبەری لێیە لەگەڵ مزگەوتی جمکران.

  • کازمیە؛ مەزاری ئیمام موسا کازمی لێیە (موسای کوڕی جەعفەر سادق).
  • سامەڕا؛ مەزاری دوو ئیمامی شیعەی لێیە ئەوانیش عەلی هادی کوڕی محەمەد جەوواد کوڕی موسا کازم و حەسەن عەسکەری کوڕین.

زاناکانی شیعە[دەستکاری]

  • ئایەتوڵڵا عوزما سەید عەلی حسەین سیستانی (١٩٣٠-٠٠٠٠)
  • ئایەتوڵڵا عوزما سەید سادق حسەینی شیرازی (١٩٤١- ٠٠٠٠)
  • ئایەتوڵڵا عوزما سەید حسەین وەحید خۆراسانی (١٩٢٤-٠٠٠٠)
  • ئایەتوڵڵا عوزما سەید عەلی حسەین خامنەیی (١٩٣٩-٠٠٠٠)

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. سایتی جیهانی بۆ لێکۆڵینەوەکانی شیعە
  2. مێژووی نەتەوە و پاشاکان - تەبەڕی
  3. عەلی کوڕی ئەبووتالیب - دەروازەی٤ - بەشی٥
  4. ئیبن ئەسیر، شێری دارستان پەڕە 805
  5. بلازەری، أنساب أشراف پەڕە 376
  6. Despite occasional Shīite rulers, the Shīites remained almost everywhere an Islāmic minority until the start of the 16th century, when the Iranian safavid dynasty made it the sole legal faith of their empire, which then embraced the Persians of Iran, the Turks of Azerbaijan, and many of the Arabs of Iraq proper. These peoples have since been overwhelmingly Ithnā Asharīyah and have given that sect a vigorous life.ئینسایکلۆپیدیای بەریتانی ووتاری شیعە
  7. Mapping the Global Muslim Population, page 8