کۆماری مەھاباد

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
کۆماری مەھاباد
Komarî Mehabad
سروودی نیشتمانی: ئەی ڕەقیب

پایتەخت مەھاباد
زمانە فەرمییەکان کوردی
دەوڵەت کۆمار
 -  سەرۆک کۆمار قازی محەمەد
 -  سەرۆک وەزیران حاجی بابە شێخ
راگەیاندنی سەربەخۆیی
 -  سەردەمی مێژوویی شەڕی سارد 
 -  راگەیاندنی سەربەخۆیی ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ 
 -  پاشەکشەی‌ سۆڤێت حوزەیرانی ١٩٤٦ 
 -  دەستبەسەراگرتنی لەلایەن ئێرانەوە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ 
 -  لە سێدارەدانی سەرکردەکان ٣٠ی ئازاری‌ ١٩٤٧ 
ڕووبەر
 -  ٣٧٬٤٣٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە 
١٤٬٤٥٥ مایلی چوارگۆشە 
دراو ریاڵی‌ ئێرانی


کۆماری مەهاباد کە بە فەرمیی بە کۆماری‌ کوردستان ناسراوە‌و لە کوردستانی ئێران دامەزرێنراوە، دەوڵەتێکی کوردی کەمتەمەن بوو کە لە سەدەی بیست دا‌ و لە دوای کۆماری ئارارات-لە تورکیا، دامەزرا. پایتەختەکەی شاری‌ مھاباد بووە کە ئەکەوێتە باکووری‌ خۆراوای‌ ئێران. دامەزران‌ و لەناوچوونی کۆمار بەشێک بوو لە قەیرانی ئێران، ئەو ململانێ‌یەی‌ لە نێوان ئەمریکا‌ و سۆڤیه‌ت دا ھەبوو کە جەنگی ساردی لێکەوتەوە. پێشینە لە مانگی ئابی ١٩٤١، راپەڕینێکی جەماوەریی کۆنترۆڵی‌ ناوچە کوردییەکانی لە دەستی حکومەتی ناوەنديی ئێران ده‌رهێنا. لە شاری‌ مھاباد، کۆمیتەیەکی لە کەسانی چینی ناوەند بە پشتگیری سەرۆک خێڵەکان دەسەڵاتی ناوچەكەيان گرتە دەست. پارتێکی سیاسی بەناوی کۆمەڵەی‌ ژیانەوەی کوردستان (ژێ کاف) دامەزرێنرا. قازی محەمەد، سەرۆکی بنەماڵەی‌ قازی، بە سکرتێريی پارتەکە ھەڵبژێردرا.کۆمیتەکە بە سەرکردایەتیی قازی محەمەد ناوچەکەیان بە لێھاتوویی‌ و سەرکەوتنێکی بەرچاوەوە بۆ ماوەی ٥ ساڵ تا رووخانی کۆمار بەڕێوەبرد.

بۆچوونی سۆڤیەت[دەستکاری]

ھێزەکانی سۆڤیەت و بریتانیا لە کۆتاییەکانی ئابی ١٩٤١ ئێرانیان داگیر کرد، دیارە سۆڤیه‌ت لە باکوورەوە. سۆڤێت بە گشتی دوودڵ بوون لە ئیدارەی‌ کوردی. ھێزیان لە نزیک مھاباد دانەنا‌و تەنانەت نێردراوێکی مەدەنی ئەوتۆیان نەنارد بۆ ئەوەی کاریگەریی گەورە دروست بکات. لە رێگەی‌ چالاکیی (دۆستانە)وە، وەک دابینکردنی کەرەسەی‌ گواستنەوە، دەرکردنی سوپای‌ ئێرانی، و کڕینەوەی‌ تەواوی بەرھەمی تووتنەکەیان، پاڵپشتیی ئیدارەکەی‌ قازی‌یان دەکرد. لە لایەکی ترەوە، کوردەکان زۆر ئیدارەی کوردیان ئەبێزاند لەبەر ئەوەی رەتیان کردەوە ببنە بەشێک لە کۆماری دیموکراتی (فارس) ئازربایجان. ھەروەھا دژی‌ راگەیاندنی کۆماری‌ سەربەخۆی کوردی بوون.

دامەزراندنی کۆمار[دەستکاری]

لە ئەیلولی‌ ١٩٤٥، قازی محەمەد‌و سەرکردە کوردەکانی تر سەردانی تەورێزیان کرد بۆ ئەوەی‌ چاویان بە کونسوڵی‌ سۆڤیه‌ت بکەوێت بۆ دەرباری‌ پشتگیریکردنی کۆمارێکی نوێ، لەوێشەوە رەوانەی باکۆ، ئازربایجانی سۆڤیه‌ت، کران. لەوێ، ئاگادار بوونەوە لەوەی پارتی دیموکراتی ئازربایجان لە ھەوڵی‌ ئەوەدایە کە دەست بەسەر ئازربایجانی ئێراندا بگرێت. لە ١٠ی‌ کانوونی یەکەمدا، پارتی دیموکراتی ئازربایجان دەستی بەسەر پارێزگای‌ ئازربایجانی رۆژهه‌ڵات دا گرت کە پێشتر بەدەست سوپای‌ ئێرانەوە بوو. قازی محەمەد بڕیاری‌ دا ھاوچەشنی ئەو کارە دووبارە بکاتەوە، لە ١٥ی‌ کانوونی یەکەمدا، کۆماری مھابادی کوردیی دامەزرێنرا.

لە ٢٢ی‌ کانوونی دووەمی ١٩٤٦، قازی محەمەد دامەزراندنی کۆماری کوردستانی راگەیاند. ھەندێک لە ئامانجەکانیان لە مانیفێستۆکەدا بڵاوکرایەوە ئەمانەن:

  • ئۆتۆنۆمیی بۆ کوردەکانی ئێران لەچوارچێوەی‌ دەوڵەتی ئێراندا
  • زمانی کوردیی بکرێتە زمانی راگەیاندن‌و خوێندن‌و ئیدارە
  • ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا بۆ کوردستان بەمەبەستی چاودێری دەوڵەت‌ و بابەتە کۆمەڵایەتییەکان
  • ھەموو بەرپرسەکان لە خەڵکی ناوچەکە ھەڵبژێردرێن
  • یەکێتی‌ و برایەتی لەگەڵ خەڵکی ئازربایجان
  • یاسایەک ھەبێت کە بە یەکچەشن مامەڵە کرێکار‌و کەسایەتییە باڵاکان دا بکات

وەزیرەکان[دەستکاری]

وەزیری وەزارەت ناوی وەزیر
سەرۆک وەزیران حاجی بابە شێخ
وەزیری جەنگ سەیفی قازی
وەزیری کیشوەر محەمەد ئەمین موعینی
وەزیری ئابووری ئەحمەد ئیلاهی
وەزیری پۆست و تەلەگراف کەریمی ئەحمەدیان
وەزیری فەرهەنگ مەنافی کەریمی
وەزیری (تەبلیغات) سەدیقی حەیدەری
وەزیری کار خەلیلی خوسرەو
وەزیری بازرگانی (تیجارەت) حاجی مەستەفای داودی
وەزیری وەرزێڕی (کشتوکاڵ) مەحموودی وەلی زادە
وەزیری ڕێگاوبان ئیسماعیلی ئیلخانی زادە
وەزیری (بیهداری) سەیید محەمەدی ئەیوبیان
وەزیری (موشاویر) عەبدولرەحمانی ئیلخانی زادە
وەزیری داد مەلا حوسێنی مەجدی

کۆتایی کۆمارەکە[دەستکاری]

لە ٢٦ی ئازاری‌ ١٩٤٧، بەھۆی‌ فشاری‌ ھێزە رۆژئاواییەکان، بۆ نمونە ئەمریکا، سۆڤیه‌ت پەیمانی بە حکومەتی ئێرانی دا کە لە باکووری ئێران ئەکشێتەوە. لە مانگی حوزەیران دا، ئێران دەستی گرتەوە لەسەر ئازربایجاندا. ئەمە بووە ھۆی‌ دابڕانی کۆماری‌ مھاباد لە سۆڤیه‌ت و دواجار بووە ھۆی‌ داڕمانی. لەم خاڵەدا، پشتگیرییەکان بۆ قازی محەمەد لە کەمبوونەوەدا بوون، بەتایبەتی لە نێوان خێڵە کوردەکاندا کە لە سەرەتادا پشتگیرییان لێدەکرد. بەرھەم‌و سەرچاوەی‌ داراییان نەما‌و شێوازی ژیانیان بەھۆی‌ دابڕانەکەوە بەرەو سەختی چوو. یارمەتی دارایی‌ و سەربازی لە سۆڤێتەوە نەما‌و خێڵەکان هیچ ھۆکارێکیان بۆ پشتگیریکردنی قازی محەمەد نەئەبینییەوە. زۆرێک لە خێڵەکان قازی‌یان بەجێ‌ دەھێشت. لە ٥ ی‌ کانوونی یەکەم، ئەنجومەنی شەڕ بە قازی محەمەدیان راگەیاند کە رێ لە ھەر پەلامارێکی سوپای‌ ئێران دەگرن کە بکرێتە سەر ناوچەکە. لە ١٥ی کانوونی یەکەم، سوپای‌ ئێران ھاتە ناوچەکە‌ و دەستی بەسەر مھاباد دا گرت. لەگەڵ ھاتنیان، چاپخانەی کوردی‌یان داخست، فێرکردنیان بە زمانی کوردی قەدەغە کرد، ھەر کتێبێکی کوردی‌یان بدۆزیایەتەوە ئەیانسوتاند. دواجار لە ٣١ی‌ ئازاری‌ ١٩٤٧، قازی‌ محەمەد بە تۆمەتی خیانەت لە دەوڵەتی ئێران، لە مھاباد لە سێدارە درا.

دواھات[دەستکاری]

مستەفا بارزانی، لەگەڵ سەربازەکانیدا کە لە کوردستانی عێراقەوە ھێنابوونی، به‌شێکی سوپای‌ کۆماریان پێکھێنا. دوای‌ رووخانی کۆمارەکە، زوربەی‌ سەربازەکان‌ و چوار ئەفسەر (سه‌رهه‌نگ عێزه‌ت عه‌بدولعه‌زیز، سه‌رهه‌نگ مسته‌فا خۆشناو، سه‌روان محه‌ممه‌د مه‌حموود قودسی‌‌ و سه‌رگورد خه‌یروڵڵا عه‌بدولکه‌ریم)بڕیاری‌ گەڕانەوەیان دا بۆ عێراق. دواي ھاتنەوەیان بۆ عێراق، ئەو چوار ئەفسەرە سزای‌ کوشتنیان بەسەردا سەپێنرا‌ و تا ئێستاش وەک شەھیدی قارەمانی‌ شەرەفمەندی کوردستان ناودەبرێن. چەندسەد سەربازێک لەگەڵ بارزانیدا مانەوە‌ و لە ماوەی‌ ئەو رێڕۆیشتنە پێنج ھەفتەییەیاندا کە بەرەو ئارزبایجانی سۆڤیه‌ت گرتیانە بەر، ھەموو ھەوڵەکانی سوپای‌ ئێرانیان بۆ رێلێگرتنیان تێکشکاند. لە تشرینی یەکەمی ١٩٥٨، مستەفا بارزانی گەڕایەوە بۆ کوردستانی عێراق، و خەباتی دەستپێکردەوە. مەسعود بارزانی، سەرۆکی ئێستای‌ ھەرێمی کودستان، لە مھاباد لەدایک بووە.

ھۆکارەکانی سەرنەکەوتن[دەستکاری]

ئارچیبالد بولۆچ رۆزڤڵت، کوڕەزای‌ سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، تیۆدۆر رۆزڤڵت، لە کتێبەکەیدا "کۆماری کوردیی مھاباد" دەڵێت کێشەی‌ سەرەکی کۆماری کوردستان ئەوەبوو کە کوردەکان پێویستیان بە سۆڤێت بوو، تەنھا چانسیان، ھێزی سوپای‌ سوور بوو. بەڵام ئەم پەیوەندییە نزیکەیان لەگەڵ ستالین‌ و سۆڤیه‌ت وایکرد زوربەی‌ ھێزە رۆژاواییەکان پشتی ئێران بگرن. قازی محەمەد، ھەرچەندە نكۆڵيی لەو راستییە نەئەکرد کە لە رووی داراییەوە پشتیان بە سۆڤیه‌ت بەستووە، ئەوەی رەتئەکردەوە کە حیزبی دێموکراتی کوردستان پارتێکی کۆمۆنیست بێت، رایگەیاند ئەوە درۆیەکە کە دەسەڵاتدارانی سوپای‌ ئێران دروستیان کردووە، جگە لەوەی ئامانجەکانی خۆی‌ بە زۆر جیاواز لەوانەی سۆڤیه‌ت لەقەڵەمدا. ھەروەھا، کۆمارەکە بەدەست چەند کێشەیەکی ناوخۆییەوە ئەیناڵاند. جیاوازییەکی گەورە لەنێوان خەڵکی شار‌و خێڵەکییەکاندا ھەبوو، و ھاوپەیمانێتییەکەیان بۆ مھاباد لە داڕماندا بوو. وەک چۆن پێشتریش رایگەیاندبوو، خێڵەکان‌ و سەرۆکەکانیان تەنیا لەبەر ئەو ھاوکاريی‌ دارایی‌ و سەربازییانە پشتی قازی محەمەدیان ئەگرت کە لە یەکێتی سۆڤیه‌تەوە وەریدەگرت. ھەندێکی تر لە خێڵەکان دڵیان بە بارزانییەکان نەئەکرایەوە لەبەر ئەوەی نەیانئەویست سەرچاوە‌ و داھاتەکانیان لەگەڵ بەش بکەن.لە رووی داراییەوە مھاباد نشوستی ھێنا و ئەوە وەک مەحاڵ وابوو کە مھاباد لە رووی داراییەوە ھاوتابێتەوە لەگەڵ ئێران.

سەرچاوەکان[دەستکاری]


بەستەری دەرەکی[دەستکاری]