یارسان

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

یارسان بە ئەھلی حەق یان کاکەیی تایەفەیەکی تایبەتن کە ھەڵگری بیروباوەڕی ئاینی جیاوازن لە گەلێک شوێنی کوردستاندا بڵاون بە تایبەت لە کرماشان و گەرمیان. کاکەیی دانیشتووی کەرکووک و لێواری زێی نێوان ھەولێر-مووسڵ (سارەلوو) و شەبەک ئەمانە ھەموو بە بنەچەکی ھۆز و زمان و بیروباوەڕ دەگەنەوە یەکتر. شوێنەکانی نیشتەجێ بوونی ئەھلی حەق (یارسان) لە کوردستاندا، لە کۆنەوە تا ئەم سەردەمە ھەندێک گۆڕانکاری بە خۆوە دیوە. بەڵام ئەوەی کە ھەمووان لە سەری پیداگری دەکەن ئەوەیە کە لە سەرەتادا ئایینی یارسان لە ناوچەکانی ھەورامان و شارەزوور و لوڕستان بڵاوبووتەوە و گەشەی کردووە، جا دواتر گەیشتووتە ناوچەکانی تری کوردستان و ئێران.[١]

بە بۆچوونی ھەندێک لە مێژووناسان، ناوی یارسان‌ کورتکراوەی "یارسولتان"ە [٢] و‌ مەبەست لێی سوڵتان سەھاکە (بە فارسی: سلطان اسحاق). [٣] کە رێبەرێکی دیاری ئەم بیروباوەڕەیە لە کوردستاندا. یاخود یارستان بە واتای شوێنی یار یا موردانی ئەھلی حەق. کۆنترین ناودارانی یارسان شاعیری بابا تاھیری ھەمەدانی (٩٣٧ – ١٠١٠)ز کە زۆربە شیعرەکانی لای یارسانەکان پیرۆزن و ھەندێک لە دێڕە دێرە شیعرەکانی ئاخێنراونە‌تە نێو سەرەنجام کە نووسراوی‌ ھەرە پیرۆزی یارسانە.[٤]

ناوداران[دەستکاری]

  • سوڵتان سەھاک (١٢٧٦-١٣٩٥ز): رێبەری و دامەزرێنەری بیروباوەڕی یارسانەکانە. کوڕی شێخ عیسا بەرزنجەیە و لە پەردیوەری ھەوراماندا ژیاوە.
  • شائیبراھیم: کوڕی محمد گەورەسوار.
  • باوەیادگار: لە سەدەی ھەشتەمی کۆچیدا ژیاوە‌ مەزاری لە بناری چیای داڵاھۆیە لە نزیک گوندی زەردەی رێژاوی سەر بە کرند‌ لە رۆژئاوای‌ کرماشان[٥].
  • پیرشاڵیار: کە مەزارەکەی لە ھەورامانی تەختە[ژێدەر پێویستە]
  • خامۆشی
  • قەلەندەری
  • میر ئەحمەد ناسراو بە میرسوری
  • باوەیسی
  • مستەفایی
  • شاخوشین: لە لورستان. [ژێدەر پێویستە]


زمان و شیعر[دەستکاری]

زمانی بیروباوەری یارسانی شێوەزاری‌ گۆرانە کە زمانی دانیشتووانی چەندین دەڤەرە لە کرماشان، ئەردەڵان، باکووری لوڕستان و ھەمەدان. بۆ ماوەیەکی درێژ زمانی ڕەسمی حوکمڕانانی کوردستان و زمانی شیعر و شاعیران بووە. گێڕانەوەی بەیت و ستایشی یارسان بە ئاوازەوە وشەی گۆرانیی بە واتای ستران لە زمانی کوردیدا پەیداکردوە.[ژێدەر پێویستە]

نموونەی بەیتی یارسان (شیعری شاخوشین لوڕستانی) :

یارسان وەڕا
ڕای حەق ڕاسییەن بڕانان وە ڕا
پاکی و ڕاستی و نیستی و ڕەدا
قەدەم وە قەدەم تا وە مەنزڵگا[٤]

بنەچەک و پێوەند[دەستکاری]

سەرەتای دەستپێکی ئەم بزاڤە ئایینیە لە ناوچەی "لوڕستانەوە" بووە و دواتر بەرەو باکووری دەڤەری"گۆران"نشین پەرەی ستاندووە. ھەر لەبەرئەوە ناوچەکانی لوڕستان و باشووری کوردستان، لە کۆنترین بیرەوەرییەکانی "گۆران"ـەکاندا شوێنێکی بەرچاوی ھەیە، ھەر ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی کە شوێنە پیرۆزە دێرینەکانی ئەو ناوچانە، وەکوو "ئاتەشکەدەی تاقگرا" نزیک بە شاری "زەھاو" یان "دووکانی داوود" کە پەیکەرێکی دێرینەیە و دەرکەوتووە و پەیوەندی بە "ئاگر پەرستن"ییەوە ھەیە، بە پیرۆز بزانن و ناوی "دووکانی داوود"ی لە سەر دانێن و وەک میراتی پیرۆزی خۆیان ڕێزی لێبگرن.[١]

بیروباوەڕ[دەستکاری]

وا دەزانرێت کە بیروباوەڕی یارسانی یەکێک بێت لە شیعەی توندڕەو کە بە عەرەبی بە‌ (غولات) ناو دەبرێن واتە توندڕەو، کە لە سەدەی نؤیەمدا سەری ھەڵداوەو زیاتر بە "قزڵباش" بانگ دەکران. وشەی لێکدراوی "ئەھلی حەق" لە فەرھەنگی "صۆفیە"دا بە کەسانێک دەگوترێت کە پلە سەرەتاییەکانی تێگەیشتن "شەریعەت، تەریقەت، مەعریفەت" یان تێپەڕکردووە و گەیشتوونەتە ئەوپەڕی تێگەیشتوویی، واتە "حەقیقەت". ھەروەھا ئەم وشەیە بە مانای کەسایەتی تێگەیشتوو لە "رازی ئایین" دەگوترێت کە لەلایەن "سوڵتان سەھاک"ەوە گەشەی کردووە . سوڵتان سەھاک رێبەری دێرینی ئەم پەیڕەوویەوە لە‌ کوردستان.

ئەھلی حەق باوەڕیان بە خوادیەکی گەورە و بنچینەیی ھەیە لەگەڵ شەش ھاوشێوەی خودا (واتە ڕۆحی خودا لەو شەش کەسەشدا ھەیە) ھەندێک لەو کەسانەش بە پێی بیر و باوەڕی یارسانیەکان بریتین لە مەسیح، عەلی کوڕی ئەبوتالیب و سوڵتان سەھاک کە ئەوان پێشیان وایە سوڵتان ئیسحاق لە دایکبونەکەشی لە کەسێکی وەک مریەم بووە. شوێنەکەوتوانی یارسان باوەڕیان بە کۆپیکردنەوەی ڕۆح ھەیە و پێیان وایە خودا گەورە سەرەکیەکە ئیش و کاری مرۆڤ ڕاستەوخۆ بەڕێوە نابات و بەڵکو لە ڕێگەی شەش لاشەکەوە کارەکان بەڕێوە ئەبات کە ڕۆحی خۆی تێکردوون. کتێبە پیرۆزەکەی یارسان ناوی سەرەنجامە.

بنەماڵەکانی حەقیقەت[دەستکاری]

لە دەستووری یارسان ھەر پەیڕەوی ئەم ئایینە دەبێ پیر و دەلیلی بێت. لە سەردەمی سوڵتان سەھاکەوە، پیر بنیامین پیر و داو کەوسوار دەلیلی ھەموو یارسانیەکان بوون. بەڵام ناوبڕاکان بە ھۆی ھاوسەگیری نەکردن منداڵیان نەبووە و سوڵتان سەھاک ھەوت بنەماڵە (خانەدان یا دوودە) بە ناوی بنەماڵەکانی حەقیقەت دامەزراند تا نەسلەکانی داھاتووی یارسانیەکانیش لە ھەر چەرخە و سەردەمێک پیر و دەلیلیان بێت.[٦]

ناوی ئەم بنەماڵەکانە بریتیە لە:

  1. بنەماڵەی شائیبراھیمی
  2. بنەماڵەی عالیقەڵەندەر
  3. بنەماڵەی یادیگاری
  4. بنەماڵەی خامۆشی
  5. بنەماڵەی میرسۆری
  6. بنەماڵەی موستەفایی
  7. بنەماڵەی حاجی باوەیسی

پاش لە سوڵتان سەھاک لە سەدەکانی یانزەھەم و دوانزەھم و سیانزەھمی کۆچیی مانگی٬ چوار بنەماڵەی دیکەیش بە ناوەکانی ژێر دامەزرا.[٧]

۸- بنەماڵەی زوننووری
۹- بنەماڵەی ئاتەشبەیگی
۱۰- بنەماڵەی شاحەیاسی
۱۱- بنەماڵەی باوەحەیەری

ھەروەھا بنەماڵەێکی دیکەیش بە ناوی سەید دەوریشی کە لە نەسلی سەید دەوریش بووە کە پێشتر بەشێک لە بنەماڵەی یادیگاری بووە و ئێستا پەیڕەوانی٬ سەیادەتی بنەماڵەی خامۆشییان قەبووڵ کردووە و بوونە بە بەشێک لەم بنەماڵە.[٨]

ئەم بنەماڵەکانە بە جێگێری لە پیر بنیامین کە پیری ئەزەلیی یارسان بووە کاری ئایینی دەکەن. جێگێری داو كەوسواریش، کە دەلیلی ئەزەلی یارسان بووە بە ملی ڕۆڵەکانی ھەفتا و دوو پیرە. بەڵام لە ھەندێک کات بە پیر ئیختیاری ھەڵبژاردنی دەلیلیش دراوە و ئەسە یارانی بڕێک لە بنەماڵەکان دەتوانن بە ئیزنی گەورەپیاوی ئەو بنەماڵە بە دەلیلیی موریدەکانی ئەو بنەماڵە ھەڵبژیردرێن.[٩] بەڵام سوڵتان سەھاک بۆ جێگەی خۆ کەسێک دانەنیشاند.[١٠]

بنەماڵەی ساحیبزەمانی[دەستکاری]

لە سەدەی بیستەمدا بڕێک لە پەیڕەوانی نیعمەتوڵڵای موکریی جەیحوون ئابادی کە پێشتر بەشێک لە بنەماڵەی شاحەیاسی بوون٬ لەم بنەماڵە لقیان دا و بنەماڵەی دوانزەھەمیان دامەزراند کە خۆیان بنەماڵەی ساحیبزەمانی یان مەکتەبیان پێ دەگۆت. بە ھۆی ھەولی ڕێبەرەکانی ئەم بنەماڵە بۆ نزیکترکردنی بیروباوەریان بە شیعەی دوانزە ئیمامی، بە پەیڕەوانی ئەم بنەماڵە «ئەھلی حەقی موسڵمان» دەڵێن. فەرمانی ڕێبەری ئەوکاتی ئەم بنەماڵە، بارام ئیلاھی لە سەر کۆتاکردنی سمێڵ لە ساڵی ۱۳۶۹ی کۆچیی ھەتاوی بوو بە سەبەبی شەڕ و پێکدادان لە ناوینی پەیڕەوانی ئەم بنەماڵە و بنەماڵەکانی دێکە.[١١]

وێنەخانە[دەستکاری]

پەراوێر[دەستکاری]

  1. ١٫٠ ١٫١ میژوو و فەلسەفەی یارسان
  2. بابایادگار، چشمە آناھیتا: دیار یارسان
  3. ئێستا مەزارەکەی لە گوندی شێخانە لە ھەورامان.
  4. ٤٫٠ ٤٫١ الدیانات القدیمة فی کوردستان / دیانة الکاکائیة
  5. خانەدانەکانی یارسان
  6. ئازادی، عەلی موحەممد، ئاشنابوون لەگەڵ بیرەباوەرەکان و دابونەرێتی ئەھلی حەق لە پارێزگەی کرماشان (آشنایی با عقاید و آداب و رسوم دینی اهل حق در استان کرمانشاه)، کرماشان: دامەزراوەی چاندی ھۆنەری و سینەماییی کەوسەر (کرمانشاه: مؤسسۀ فرهنگی، هنری و سینمایی کوثر)، (بە زمانی فارسی)، چاپی دووەم: ۱۳۸۲ی کۆچی ھەتاوی، پ ۱۶۹.
  7. ئازادی، عەلی موحەممد، ئاشنابوون لەگەڵ بیرەباوەرەکان و دابونەرێتی ئەھلی حەق لە پارێزگەی کرماشان (آشنایی با عقاید و آداب و رسوم دینی اهل حق در استان کرمانشاه)، کرماشان: دامەزراوەی چاندی ھۆنەری و سینەماییی کەوسەر (کرمانشاه: مؤسسۀ فرهنگی، هنری و سینمایی کوثر)، (بە زمانی فارسی)، چاپی دووەم: ۱۳۸۲ی کۆچی ھەتاوی، پ ۱۸۱-۱۶۹.
  8. ئازادی، عەلی موحەممد، ئاشنابوون لەگەڵ بیرەباوەرەکان و دابونەرێتی ئەھلی حەق لە پارێزگەی کرماشان (آشنایی با عقاید و آداب و رسوم دینی اهل حق در استان کرمانشاه)، کرماشان: دامەزراوەی چاندی ھۆنەری و سینەماییی کەوسەر (کرمانشاه: مؤسسۀ فرهنگی، هنری و سینمایی کوثر)، (بە زمانی فارسی)، چاپی دووەم: ۱۳۸۲ی کۆچی ھەتاوی، پ ۱۷۰.
  9. ئازادی، عەلی موحەممد، ئاشنابوون لەگەڵ بیرەباوەرەکان و دابونەرێتی ئەھلی حەق لە پارێزگەی کرماشان (آشنایی با عقاید و آداب و رسوم دینی اهل حق در استان کرمانشاه)، کرماشان: دامەزراوەی چاندی ھۆنەری و سینەماییی کەوسەر (کرمانشاه: مؤسسۀ فرهنگی، هنری و سینمایی کوثر)، (بە زمانی فارسی)، چاپی دووەم: ۱۳۸۲ی کۆچی ھەتاوی، پ ۱۶۹.
  10. ئازادی، عەلی موحەممد، ئاشنابوون لەگەڵ بیرەباوەرەکان و دابونەرێتی ئەھلی حەق لە پارێزگەی کرماشان (آشنایی با عقاید و آداب و رسوم دینی اهل حق در استان کرمانشاه)، کرماشان: دامەزراوەی چاندی ھۆنەری و سینەماییی کەوسەر (کرمانشاه: مؤسسۀ فرهنگی، هنری و سینمایی کوثر)، (بە زمانی فارسی)، چاپی دووەم: ۱۳۸۲ی کۆچی ھەتاوی، پ ۱۷۰.
  11. ناوەندی میللی وەڵامدانەوە بە پرسیارە دینیەکان (مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی: تشکیلات اهل حق) - (بە زمانی فارسی)؛ بازدید در ۲۴ اوت ۲۰۱۴.