کارەساتی ئەنفال

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

ئەنفال (بە عەرەبی: حملة الأنفال) پڕۆسەیەکی حیزبی بەعس بوو، ئامانجی قڕکردنی بنەچەی کورد و سوتانی خاکی کوردستان و هەڵتەکاندنی ژێرخانی ئابووری و لاوازکردن و نەهێشتنی کەلتووری رەسەنی کورد بوو.

ناوی ئەنفال[دەستکاری]

ئەنفال سوورەتی ھەشتەمی قورئانە لە دوای جەنگی بەدر بڵاو بووەوە بە مەبەستی روونکردنەوەی دابەشکردنی ئەو غەنیمە و دەسکەوتانەی لە شەڕی کافرەکان دەکەوتە دەستی موسڵمانەکان وەک سامان و چەک و مەڕو ماڵات. بەلێکدانەوەی بەعس لە عەمەلیاتی ئەنفال کورد بە کافر و لەڕێ لادەر لە قەڵەم دراو سەرو ماڵی حەڵاڵ کرا. ئه‌نفال له‌ ساڵی ۱۹۸۸ دا حوکومه‌تی به‌عس به‌ جێشو چه‌کداره‌وه‌ هوجومیان کرد بۆ مه‌نتیقه‌ی قه‌ره‌داغ ، هه‌مو خه‌ڵکیان گرت وه‌ جیا یان کردنه‌وه‌ له‌ یه‌ک. پیاوه‌کان به‌ جیا ژنو منداڵ به‌ جیا پیره‌کان به‌ جیا بردنیان بۆ بنکه‌ی حوکومه‌تی به‌عس، له‌ دوایدا بردنیان بۆ مه‌نتیقه‌ی جنوب له‌ مه‌نتیقه‌یه‌ک ناوی عه‌ر عره‌.له‌وێ به‌ لێدان و ته‌عزیب وه‌ خواردن و ئاویان په‌ نه‌دان که‌ ئاویشیان پێ‌دان وه‌ ئه‌وه‌ی که‌ ده‌مرد ئه‌یان مرده‌ ده‌ره‌وه‌ی بیناکه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بیناکه‌ مه‌نتیقه‌ی سه‌حراوی بوه‌ هه‌موی خۆڵو لم بوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ خۆڵو لم یان ده‌دا به‌ سه‌ریان دا، له‌ دوای کاتێکی که‌مدا سه‌گ لاشه‌کانیان ده‌ره‌ هێنان و ده‌یان خوارد. ئافره‌ته‌ گه‌نجه‌ کانیان ده‌یان فرۆشت چه‌ند وڵاتێکی عه‌ره‌بی، له‌ پاشان به‌ شۆفڵ چاڵیان هه‌ڵده‌که‌ند و پیاوه‌کان و گه‌نجه‌کانیان ده‌کرده‌ ناویه‌وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ به‌ شۆفڵ خۆڵیان ده‌دا به‌ ساریان دا له‌ پاش ماوه‌یه‌ک کۆمه‌ڵێکی که‌م له‌ پیر و په‌که‌وتوکانیان لێبوردنیان بۆ دەرچوو.

بڕیاری ئەنجامدانی ئەنفال[دەستکاری]

ئەنجومەنی بەناوی سەرکردایەتی شۆڕش کە بەرزترین دەسەڵاتی بڕیار بوو لە عێراق و سەددام حوسێن سەرۆکی بوو، لە رێکەوتی ٢٩ی ئازاری ١٩٨٧ بڕیاری ژمارە ١٦٠ی دەرکرد و بە پێی ئەو بڕیارە ئەنفال ئەنجامدەرێت. ھەر پێش دەستپێکی پڕۆسەکە ھێزەکانی سوپای عێراق ئازادبوون لە تۆپبارانی ئەو ناوچانەی کە رژێم ناوی نابوو ناوچە قەدەغەکراوەکان و کوشتنی زۆرترین ژمارەی ئەو خەڵکانەی لەو ناوچانەدا بوون، ھەروەھا بەپێی بڕیارێکی عەلی حەسەن ئەلمەجید ئەو شتومەک و سامانەی دەکەوێتە دەست جاشەکان بۆ خۆیان بێت جگە لە چەکە قورسەکان.

قۆناغەکانی پڕۆسەی ئەنفال[دەستکاری]

پرۆسەی ئەنفال بە هەشت قۆناغ بەڕێوە چوو کە بەم شێوەیەی خوارەوە پەیڕەوکرا: ئەنفالی یەک : گەمارۆدانی سەرگەڵو و بەرگەڵو لە 23 ی شوبات بۆ 19 /3 ی ساڵی 1988 ئامانجی ئەم هێرشە لە ناوبردن وێرانکردنی (25-30) گوندی دۆڵی جافایەتی بوو، شاڵاوەکە سنوری شارۆچکەکانی (سورداش و دوکان بنگرد و سەرچنار و قەلاچوالان و و چوارتا) ی گرتەوە، سەرپەرشتیاری هێرشەکە لیوا روکن (سوڵتان هاشم ئەحمەد) بوو هێزە بەشداربووەکان پێکهاتبوون لە (20) لیوا و (60) فەوج جگە لە مانەش 30 فەوجی سەربەخۆی موالیدەکانی 1945، هەموو ئەو هێزانە زیاتر لە 100 هێرش و پەلاماریان بۆ ناوچەکە برد لە ئەنجامدا ئەم گوندو ناوچانەیان داگیر کرد (قەمچوغە، شاخە رەش، دۆڵە رووت، قزلەر، قەرەنگوێ، مەولان، قەرەسەرد، پیرباز، دۆڵی مازەلە، قەڵەم پاشا، ئاسۆس، قەرەچەتان، شەدەڵە، پیرەمەگروون، زێوێ، گەڕەدێ، دابان، مەرگەو شارستێن، هەروەها ئەم گوندانەش وێرانکران لە هەمان هێرشدا سەرگەڵو، کە 500 ماڵ بوو، بەرگەڵوو، کانی توو، چاڵاوە، یاخیان چوخماخ، یاخسەمەڕ، قەیوانی سەروو، قەیوانی خواروو، سنگر، میولاکە، گاپێلۆن، باڵخ، گوێزلی، هەڵەدن، سێکانیان، چالخ، قۆمەرغان، کوێرەکانی سیدەر و وڵاخ لو لە گەمارۆدانی ئەنفالی یەک دا 200-250 کەس کوژران نزیکەی 160 کەس لەڕێگادا کە بەرەو ئێران رۆیشتن بە هۆی سەرماو بەفرو باران مردن.

ئەنفالی دوو : قەرەداغ 22 ی مارسی بۆ 1ی ئەپرێلی ساڵی 1988 ئەم هێرشە لە هەموو لایەکەوە ئایڵوقەی ناوچەکەی دا، کاتەکەی لە دوای نوێژی ئێوارەوە دەستی پێکرد بە بۆردومانکردنی گوندی سێوسێنان، لە ئەنجامدا (80)کەس گیانیان لە دەست دا، خەڵکی قەرەداغ لە کاتی بۆمبارانکردنەکەدا بوون بە دوو بەشەوە هەندێکیان بەرەو سلێمانی رۆیشتن، ژمارەیەکیشیان لە رێگا گیران و ئەنفال کران.

ئەنفالی سێ' : ناوچەکانی گەرمیان لە 7 ئازار بۆ 20 ئەپرێلی ساڵی 1988 شاڵاوی ئەنفالی سێ گەورەترین و بەرفراوانترین هێرش و پەلامار بوو لە ساڵی 1988 بۆ سەر کوردستان کە هەموو ناوچەکانی (کەلار، دوز، قادر کەرەم، کفری، چەمچەماڵ، تیلەکۆ، پێباز، سەنگاو، تەکیە، بەشێک لە ناوچەی ئاغجەلەر ی راماڵی و زیانێکی ئێجگار گەورەی گیانی و ماڵی بە بە دانیشتوانەکەی گەیاند و نزیکەی (500) گوندی ئەم ناوچەیەی گرتەوە، و نزیکەی (30000) سی هەزار ژن و منداڵ و پیرو گەنجی بێ سەرو شوێن کرد، لەگەڵ وێرانکردنی چوار ناحیە، تەنها لەیەک رۆژدا لە 14ی مانگی چواری 1988 نزیکەی (20000) بیست هەزار ژن و منداڵ و پیاوی لە هەردوو گوندی کوڵەجۆ و ملە سوورە کۆکردەوەو بۆ ناحیەی قۆرەتووی رەوانەکردن پاشانیش شوێنبزری کردن، تا ساڵی 1991 جل و بەرگ و پاشماوەی ئەو خەڵکە لە قەڵا سەربازیەکەی قۆرەتوو مابوو، لە ئەنجامی شاڵاوی سێ ی ئەنفالدا سەرجەم گوندەکانی گەرمیان تەخت کران و سوتێنران زیانەکانی ئەنفالی سێ 1- 728 گوندو شارۆچکە وێران کران 2- 40 هەزار خێزان راگوێزران، 16 هەزاریان رەوانەی زیندانەکانی رێژم کران 3-(7407) ئافرەتی ناوچەکانی زەنگنەو جەباری و سەنگاو لە گرتوخانەی دوبز بەند کراببون 4- (5600) ئافرەتی ناوچە جیاجیاکان لە ناحیەی یایجی بەندکرابوون 5- گرتنی (4560) منداڵ لەگەڵ ئافرەتاندا، کە دەیانیان لێ مردووە هەروەها چەندان منداڵی شەش مانگ تاکو یەک ساڵ هەر یەکەی بە (50)دینار فرۆشراوە 6- (7640) پیاو سەرنگوم کران 7- سوکایەتی کردن بە رەوشت و کەرامەتی ئافرەتان و ئازاردانیان، دوور لە داب و نەریتی مرۆڤایەتی بۆیە سوپای عێراق تاکو هەموو ناوچەی گەرمیانی وێران و خاپور نەکرد و ئەو خەڵکەی کەوتبوە بەردەستی شوێنبزری نەکردو نەگەڕایەوە دواوە، بەڵکو دواتریش واتە لە دوای شاڵاوی ئەنفالی سێ هەندێجار کۆپتەرو سەربازی لە ناوچەکە دەسوڕایەوە نەوەک گیانلەبەرێک یان خانویەک لە ناوچەکەدا مابێ.

ئەنفالی چوار : دۆڵی زێی بچوک لە 3 بۆ 8ی مەی ساڵی 1988

لەم شاڵاوەی ئەنفالدا هەموو ناوچەکانی (ڕێدار و ئاغجەلەر و تەق تەق و گوندی عەسکەر و کۆپتەپەی گرتەوە، هەروەها دەشتی کۆیە. سەرەتاکەی بە کیمیابارانی گوندی گۆپتەپە دەستی پێکرد رۆژی 3ی مایسی 1988 کاتژمێر 5،45ی ئێوارە کاتی خەڵکی گوندەکە خۆیان ئامادە دەکرد بۆ شکاندنی رۆژووی مانگی رەمەزان کە نزیکەی 154 کەس بوونە قوربانی لە کاتی بۆمبارانکردنەکە، هەروەها 9 کەس لە گوندی عەسکەر بە هۆی کیماوی، لە 5 ی مایس گوندی دەلۆی ناو شوان موشەک باران کرا سێ چوار پیرەژن و چوار منداڵی کوشت لە دواییشدا (28) کەسیان دەستگیر کردو شوێنبزریان کرد کە 3 ئافرەت و منداڵێکیان تێدابوو، ئینجا هێرش کرایە سەر گوندەکانی خاڵەکوتیا ی نزیک دەکۆ و زگیلە تەنها 6 کەسی بە ساڵاچوو دەستگیر کران کە نەیان توانی بوو هەڵبێن و خۆیان رزگار بکەن، هەروەها خەلکی گوندی دەرماناوی 12 رۆژ لە جیاتی خواردن تەنها گیایان دەخوارد، هەروەها لە گوندی قەرەسالمی 29 کەس گیران و شوێنبزرکران،هەروەها لە گوندی ئەسکەندەر بەگ 39 کەسیان دەستگیرکراو شوێنبزرکران بە هەموویانەوە لە شاڵاوی ئەنفالی چواردا نزیکەی 237 گوند لەناو بران، هەروەها نزیکەی (5500) کەس لە ناوچەکانی شاڵاوی ئەنفالی چواردا دەستگیرکران و شوێنبزرکران.

ئەنفالی پێنج و شەش و حەوت : دۆڵ و چیاکانی شەقڵاوە و رەواندز لە 15ی مایس بۆ 26 ئابی 1988 یەکەم پەلاماری سوپا لەم هێرشەدا کاتژمێر 6ی ئێوارەی 15ی مایسی 1988 بوو لەم کاتەدا چەند فڕۆکەیەک کەوتنە کیمیاباران کردنی گوندەکانی (وەرە، نازەنین، کاموسەک، ئەسپێندار، عەلیاوا، سماقولی و بونێ) لەم پەلامارە لە گوندی وەرە 36 کەس کوژران، ئەوەی شایانی باسکردن بێت ئەوەیە لەم شاڵاوەی حزبی بەعسدا پێشمەرگە توانی بەرەنگاریەکی باش بکات و نەیانتوانی لەم شاڵاوەی ئەنفالدا مەبەستەکانی خۆیان جیبەجێ بکەن، لە پاش نیوەڕۆی 23 ی مایس گوندەکانی (بالیسان و هیران و دۆڵەکانی دەوروبەری بە خەستی درانە بەر بۆمبی کیماوی.

ئەنفالی هەشت : بادینان 25 ی ئاب بۆ 6 ئەیلولی ساڵی 1988

لەم شاڵاوەدا بەعس ویستی بە بێدەنگی لە ناوچەکانی بادینان بدا چونکە نزیکە لە سنوری تورکیا و بۆ ئەوەی ئەوروپا بەم کردەوە قیزەونەی نەزانێت و سزایی بدا، بەڵام پێشمەرگەکانی PDK خەڵکیان لەو کردەوە دڕندە ئاگادار کردەوە، لە رۆژی 24ی ئابدا هرێشکرایە سەر چیای گارە بە بۆمبی هێشویی، دوای ئەوەش هەر لەو ئێوارەدا هێرش کرایە سەر بارەگای پێشمەرگەی PDK لە زیوەشکانی نزیک سنوری تورکیا و 10 پێشمەرگەی شەهید کرد. لە رۆژی 25ی ئابدا هێرشی کرایەە سەر گوندی برجینی ناحیەی زاویتە، گوندی توێکا و تلاکروی، ئەوبەری زێی خاپور و هێسی و خەرابیا و یەکمالەی بەرواری سەروو کیمیاباران کران نزیکەی 40 کەس کوژران هەر لە رۆژی 25ی ئابدا گەورەترین و خەسترین هێرشی کیمیاوی کرا سەر گوندەکانی شێروانە و ردینا و سارتکی و هەر لەو شەوەدا هەردوو گوندی رێکانی و نێروەیی یان کیمیاباران کرد، هەروەها گوندەکانی برکەڤرێ و وەرمێلی و بلێجانێ و بانێی بە فرۆکە و کوپتەر کیمیاباران کران بە شێوەیەکی گشتی 50 گوندی ناوچەکە بۆمباران کران، بەهۆی ئاگادارکرنەوەی پێشمەرگە ژمارەیەکی کەم خەڵک کوژران لە گوندی هەمزە 48 کەس کوژران، لە گوندی کربیت عەلی 21 کەس شوێنبزرکران لە گوندی کربیت تیموریش 18 کەس شوێنبزرکرا، لە 28ی ئابدا هێرشی بۆ کرا لە ئەنجامدا دەیان هەزار خەڵکی ئاوارەی تورکیاو ئیران بوون ژمارەیەکیش دەستگیرکرا لە گوندەکانی سارکێ 93 پیاو و لە مێرگەتوی 100 کەس و لە وەرەخەل 83 پیاو شوێنبزرکران هەروەها لە گوندەکانی یەکمالەی دۆسکی 74 کەس و لە گوێزێ 93 کەس تیاچوون، لە کۆی 36 گوندی ناوچەکە 632 پیاو شوێنبزرکران.

سەرچاوەکان[دەستکاری]