ڕەوەندی

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

ره‌وه‌ند, ره‌وه‌ندى هۆزێكى كورد بوون و به‌شێك بوون له‌ هۆزى مه‌زنى هه‌دبان (هه‌دبانى)‌.‌ ره‌چه‌له‌كى سولتان صلاح الدين ئه‌يووبى كوردنه‌ژاد له‌م هۆزه‌يه‌. دانيشتووى دێرينى ته‌ورێز و مه‌راغه‌ و ورمێ بوون و زۆزانى چياى سه‌هه‌ندى نزيك ته‌ورێز هاوينه‌هه‌وارى شوانكاره‌ى ئه‌م هۆزه‌ بووه‌و زۆم زۆم ره‌شماليان له‌ بناريدا هه‌ڵداوه‌، ده‌شتى هه‌ولێر و ده‌شتى به‌ربڵاوى رۆژهه‌لاتى مووسل (ناوكوڕ و خازه‌ر) گه‌رميانيان بووه‌. هه‌ندێك چاووكى بيانى و كوردناسى وه‌ك مينۆرسكى ئه‌م هۆزه‌ به‌ هه‌ڵه‌ ده‌گه‌رێننه‌وه‌ بۆ ره‌چه‌له‌كى عەرەبی به‌ڵام وه‌ك دياره‌ ئه‌م ره‌وه‌ندانه‌و رێچكه‌ى گه‌رميان و كوێستانيان تا ئه‌مرۆش درێژه‌ى هه‌يه‌ و هۆزى به‌ربڵاوى هه‌ركى و سوورچى و ره‌وندۆك جێگره‌وه‌ن[١]

‌.

مێژووى دوور[دەستکاری]

ته‌رزى ژيانى مه‌ڕدارى ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ مێژووێكى دوورو به‌ ته‌واوه‌تى نازانرێت كه‌ى له‌و شوێنه‌دا جێگير بوون .پاش هاتنى ئيسلام و كزبوونى ده‌سه‌لاتى واليه‌كانى ئه‌مه‌وى واى كرددوه‌ حوكمڕانى ئه‌م هه‌رێمانه‌ هه‌ر به‌ هۆزه‌ كورديه‌ هاوپه‌يمانه‌كان بدرێت به‌ تايبه‌ت له‌ رۆژگارى دووايينى خه‌لافه‌تى ئه‌مه‌وى و سه‌ره‌تاى خه‌لافه‌تى عه‌بباسى به‌ له‌گه‌ڵ به‌ والى بوونى (يه‌حيا به‌رمه‌ك) كه‌ واليى هه‌رێمێكى فره‌وان بوو به‌ ئازه‌ربێجان و ئەرمەنستان و مووسله‌وه‌. له‌ نووسراوه‌كانى ئه‌م رۆژگاره‌دا كه‌ زۆرينه‌يان به‌ عه‌ره‌بين ناوه‌كه‌يان به شێوه‌ى‌ (الرواديه) تۆماركراوه‌ دواتر له‌ شه‌ره‌فنامه‌دا‌ راستكراوه‌ته‌وه‌و هه‌ر به‌(ره‌وه‌ند) ناويان هاتووه[٢] [٣] [٤]‌.

ژینگەی ڕەوەندیەکان لە ساڵی ١٠٠٠زایینیدا

پێكهينانى ميرنشينه‌كان[دەستکاری]

له‌ ده‌ورانى خه‌ليفه‌ ئه‌ومه‌يه‌كان و سه‌ره‌تاى عەباسیەکان (سه‌ده‌ى هه‌شته‌مى زايين) رۆلى حوكمرانيان له‌ ده‌شتى هه‌ولێره‌وه‌ تا شاره‌كانى ئازه‌ربێجان و ئاران دا هه‌بووه[٥])‌. سالى 955 زايينى تا 1071 ميرنشينێكى به‌ هێزيان له‌ ته‌ورێز و مه‌راغه‌ دامه‌زراند پاش ئه‌وه‌ى سالى 979ز ئيبراهيمى مه‌رزه‌بانى مسافري ده‌يله‌ميان له‌ ئازه‌ربێجان وه‌ده‌رنا]].[٦] ]. وه‌هشودانى كورى مه‌ملان و محمدى كورى حسين دوو له‌ ميره‌ ناوداره‌كانى ئه‌وسا بوون له‌ ساڵى 1029 له‌ ته‌ورێزه‌وه‌ به‌ هاناى هۆزى ناودارى هه‌دبانى چوو له‌ دژى هێرشه‌ ئۆغوزه‌ توركه‌كان بۆ سه‌ر مه‌راغه‌و تێكيانشكاندن ئه‌م هێرشه‌ش به‌ سه‌رتاى هێرشى توركان دێت بۆ سه‌ر خاكى كوردنشينى ئازه‌ربێجان. مير وه‌هشودان دواتر كوره‌كه‌ى خۆى نارده‌ سه‌ر شارى ئه‌رده‌بێل و (موغان)ى له‌ ده‌ست (سپيهبود) ده‌رهێنا. مه‌ملانى دووه‌م قه‌لاتێكى گه‌وره‌ى له‌ ئه‌رده‌بێل درووست كرد. سالى 1054 توغرولى تورك هێرشى كرده‌ سه‌ر ته‌ورێز و مير وه‌هشو‌دانى به‌زاند و هه‌ريمه‌كه‌ى خرايه‌ سه‌ر ده‌سه‌لاتى سه‌لجوقيه‌كان .[٧]. سالى 1071 كاتێك ئه‌لپ ئه‌ره‌لانى سه‌لجوق له‌ هێرشى‌ سه‌ر رۆمى بێزه‌نته‌ له‌ ديوى ئه‌خلات و ئه‌رزرۆمه‌وه به‌ ته‌ورێزدا ره‌تبوو مه‌ملانى جێگره‌وه‌ى وه‌هشودانى لاداو ئه‌حمه‌ديلى كورى وه‌هشودان، ميرى مه‌راغه‌ى‌ له‌ جێگه‌ى دانا و ياوه‌رى سولتان محمد مه‌ليكشاى سه‌لجووق بوو له‌ جه‌نگى سالى 1110ز له‌ دژى رۆمه‌كان له‌ باكوورى سووريا. ئه‌و ميره‌ له‌ ديرۆكدا ناسراوه‌ به‌ (احمديل بن ابراهيم بن وهشودان الروادى الكردي)‌ له‌ شه‌رێكدا له‌ دژى خاچيه‌كان به‌ سه‌ردكراديه‌تى (جوسلين) له‌ (ته‌لبه‌شير)ى نزيك شارى (عه‌نتاب) په‌يماننامه‌يه‌كى ئاگربه‌سى مۆركرد. مير ئه‌حمه‌ديل سالى 1117ز له‌ به‌غدا به‌ ده‌ست ئيسماعيليه‌كان كوژراو به‌لام وه‌چه‌كانى هه‌ر له‌ حوكمى مه‌راغه‌ مانه‌وه‌و به‌ ئه‌تابه‌گى مه‌راغه‌ ناسران و تا هاتنى ليشاوى مه‌غۆله‌كان 1227ز هه‌ر به‌رده‌وام بوو.[٨]

.

زنجيره‌ى ميرانى ره‌وه‌ند له‌ ته‌ورێز[دەستکاری]

  1. محمد كورى حوسينى ره‌وادى (? - 951 ?)
  2. حوسينى يه‌كه‌م (955-988)
  3. مه‌ملانى يه‌كه‌م(988 -1000)
  4. حوسينى دووه‌م(1000–1019)
  5. وه‌هشودان(1019–1054)
  6. مه‌ملانى دووه‌م (1054–1071)
  7. ئه‌حمه‌ديل (1117)

ئه‌يووبيه‌كان[دەستکاری]

بێگومان ره‌چه‌له‌كى بنه‌ماله‌ى ناودارى ئه‌يووبى كه‌ صلاح الدين ئه‌يووبى هه‌ره‌ ناسراويانه‌، ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ئه‌م هۆزه‌. باپيره‌يان كه‌ شادى كوڕى مه‌روانى ره‌وه‌ندى هه‌دبانى بوو حوكمڕانى شارى ديوين (دبيل) بوو كه‌ ئێستا به‌ (دڤين) ده‌ناسرێت و ده‌كه‌وێته‌ ناو سنوورى كۆمارى ئه‌رمينيا. كاتێك توركى سه‌لجووق ولاتى گه‌نجه‌ و ديوينيان خسه‌ ژێر ده‌سه‌لاتى خۆيانه‌وه‌، نه‌جمه‌ددينه‌ كوڕى شادى ناچار سه‌رى هه‌ڵگرت و له‌ هه‌ولێره‌وه چوو‌ بۆ مووسڵ و دواتر چووه‌ به‌غداى پێته‌ختى خه‌لافه‌تى عه‌بباسى. به‌ رێگه‌ى ده‌سه‌لاتدارێكى سوپاوه‌ ئه‌ركى پاسه‌وانى قه‌لاى تكريتى پێ سپێررا و دواتر به‌ره‌و ديمه‌شق به‌ رێكه‌وتن و له‌گه‌ڵ شێركۆى براى چوونه‌ ژێر ناوچه‌ى ده‌سلاتى زه‌نگيه‌كان و دواتر چوون بۆ ميسر و صلاح الدين ئه‌يووبى كرا بوو به‌ وه‌زير له‌ ده‌وله‌تى خه‌لافه‌تى فاطمى.

ئه‌مڕۆ[دەستکاری]

له‌ فه‌رهه‌نگى زمانى كورديدا وشه‌ى ره‌وه‌ند هه‌ر به‌ واتا كۆنه‌كه‌ به‌ كار دێت[٩]، كه‌سانى شوانكاره‌ى مه‌ڕدار ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ بۆ په‌يداكردنى له‌وه‌ڕگه‌ بۆ ماڵاته‌كانيان كۆچى هاوين و زستان ده‌كه‌ن كه‌ له‌كلتورى كورديا پێى ده‌گوترێت كوێستان و گه‌رمێان كردن. ئه‌م ته‌رزه‌ ژيانه پێكهاته‌ى سه‌ره‌كى هۆزه‌كورديه‌كان بووه‌ به‌ درێژايي مێژوو هه‌ر به‌م شێوه‌يه‌ زمان و كلتوورو قه‌واره‌ى نه‌ته‌وه‌يي خۆيان پاراستووه‌. رێچكه‌ى دێرينى ره‌وه‌ندى هه‌دبانى ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵێك هۆز پێيدا ره‌ت ده‌بن به‌ هه‌مان ته‌رزه‌ژيانى جاران له‌وانه‌ : هۆزى گه‌وره‌ى هه‌ركى و سوورچى و خه‌يلانى . تيره‌يه‌كى بچووكى به‌ ناو ره‌وه‌ندى (ره‌وه‌ندۆك) له‌ ده‌ڤه‌رى برادۆست ده‌ژين. هه‌روه‌ها هۆزى بچووكى (بائۆمه‌ر) له‌ خوار شارى ورمێ هه‌ر به‌ ره‌وه‌ند ده‌ناسرێن. ناوى شارى دێرينى ره‌واندز لێكدراوه‌ دوو وشه‌ى كورديه‌ (ره‌وه‌ند+دژ) به‌ واتاى قه‌لاى ره‌وه‌ندان. لێشاوى هۆزه‌كانى ئۆغوزى تورك و مه‌غۆل و ئه‌فشار زۆرينه‌ى هۆزه‌ كورديه‌كانى ته‌ورێز و مه‌راغه‌ى توانده‌وه‌. ‌

سه‌رچاوه‌كان[دەستکاری]

  1. V. Minorsky, A Mongol Decree of 720/1320 to the Family of Shaykh Zahid, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1954, p.524
  2. Sherefkhan Bedlisi "Sherefname" Translation: Ziya Avci
  3. Vladimir Minorsky, Prehistory of Saladin http://rbedrosian.com/Ref/Minorsky/vmpsal1.htm#124.
  4. The Sharafnam̂a, or, The history of the Kurdish nation, 1597, Translation: Mehrdad Izady
  5. Misbah Islam, Decline of Muslim States and Societies, Xlibris Corporation, 2008, ISBN 9781436310123, p. 423.
  6. Jamie Stokes, Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, Volume 1, Infobase Publishing, 2009, ISBN 9780816071586, p. 382.
  7. P. Blaum, Diplomacy gone to seed: a history of Byzantine foreign relations, 1047-57 A.D., International Journal of Kurdish Studies, Jan. 2005, p.15 [١]
  8. La Domination des Dailamites
  9. فه‌رهه‌نگى ئه‌ستێره‌ گه‌شه‌ / كوردى -عه‌ره‌بى