فەرموودە

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
بەشێکە لە زنجیرەیەک

ئیسلام


Mosque02.svg
بیروباوەڕ

یەکتاپەرستی · شایەتمان
نوێژ · ڕۆژوو
زەکات · حەج

مێژووى ئیسلام

سەردەمی پێغەمبەرایەتی · خەلافەتی ڕاشدین
دەوڵەتی ئەمەوی · دەوڵەتى عەبباسى
· دەوڵەتی عوسمانی

کەسایەتیە ئیسلامیەکان

محەمەد
هاوەڵەکان

شەریعەتى ئیسلامى

قورئان · فەرموودە
شەریعەتى ئیسلامى . فیقهى ئیسلامى

تائیقە ئیسلامیەکان

سوننە · شیعە · ئیبازی · ئەحمەدی

شارستانیەتى ئیسلامى

هونەر · بیناسازى
ڕۆژژمێری کۆچیی
زانست · فەلسەفە

مزگەوتەکان

مزگەوتى حەرام · مزگەوتی پێغەمبەر
مزگەوتی ئەقسا

شارە ئیسلامیەکان

مەککە · مەدینە · قودس

سەیرى ئەم بابەتانەش بکە

زاراوە ئیسلامییەکان
وتارە ئیسلامییەکان
ئیسلام بە پێی وڵات


فەرموودە، بریتییە لەوتەکانی پێغەمبەر محەمەد (د.خ) لەگەڵ کردارو ئەو رووداوانەی بێدەنگ بوە لەسەری و سیفەت و ژیاننامە و ھەواڵی ، یاخود بەوە دەوترێ کە دەدرێتە پاڵ پێغەمبەر لە ووتە و کردار و ڕووداوەکانی کە بێدەنگ بوەە لێ، یان خووڕەوشت و ھەڵسووکەوتی.

زانستی فەرمودە[دەستکاری]

نەتەوەی ئیسلامی لە دوای قورئان گرنگییان داوە بە فەرموودەکانی پیغەمبەر بەوەی سوننەتی پێغەمبەر بووە بە پایەی دووەم لە ئیسلامدا، و زانایان هەر لە ساڵەکانی سەرەتای هاتنی ئیسلامەوە و بە درێژایی سەردەم و ماوەکان ئیشیان لەسەر زانستی فەرموودە کردووە ئیشکردنێکی بەردەوام و یەکلایی.

هەندێک جار فەرموودەکانیان لەبەرکردووە یان نووسیویانەتەوە یان هانی خەڵکیان داوە بۆ لەبەرکردنی، یان پۆڵێن و دابەشیان کردوون یان بنەما و بنەڕەتییان داناوە لە قبوڵکردنی فەرموودەکان، لەبەرئەوە زانستی فەرموودە چەندین دانراو و بابەتی زۆری لەسەر دانراوە.

کتێبەکانی فەرموودە[دەستکاری]

لای سوننە[دەستکاری]

سوننە حەوت کتێبییان هەیە کە بە شێوەیەکی گشتی پشتی پێ ئەبەستن لە فەرموودەدا وەک لەو خشتەیەی خوارەوەدا خراونەتە ڕوو، هەروەها چەندین کتێب تریان هەیە هاوکات لەکەڵ کۆمەڵێک موسنەد وەک موسنەدی ئیمام ئەحمەد کە پشتیان پێ ئەبەستن لە فەرموودەدا.

ناو دانەر قەبارە
سەحیحی بوخاری بوخاری (870) 7167 فەرموودە
سەحیحی موسلیم موسلیم (875) 5505 فەرموودە
سونەنی ئەبوداوود ئەبوداوود (888) 5274 فەرموودە
سونەنی ترمزی ترمزی (892) 3956 فەرموودە
سونەنی نەسائی نەسائی (915) 5754 فەرموودە
سونەنی ئیبن ماجە ئیبن ماجە (886) 4341 فەرموودە
سونەنی دار قتنی دار قتنی (995) 4733 فەرموودە
سونەنی بیهقی بیهقی (1066) 21601 فەرموودە

لای شیعە[دەستکاری]

کتێبەکانی فەرموودەی شیعە جیاوازە لەوانەی سوننە، و فەرموودەکان لای شیعە بە تەنها ناگەڕێنەوە بۆ پێغەمبەر (د.خ) بەڵکو ئەشگەڕێندرێنەوە بۆ دوانزە ئیمامەکە، لەبەرئەوە هاوەڵی ئیمامەکانیان جێگەیەکی تایبەتییان هەیە لای شیعە و بە باشتریان ئەزانن لە هەندێک هاوەڵەکان. هۆی ئەمەش ئەوەیە کە شیعە وای دەبینن کە دوانزە ئیمامەکە سوننەتی پێغەمبەرییان لەبەر بووە.

لای ئیبازی[دەستکاری]

هەروەها ئیبازییەکان موسنەدێکییان هەیە کە بە پلەی یەکەم پشتی پی ئەبەستن ئەویش موسنەدی ڕەبیع کوری حەبیبە، هەروەها پشت ئەبەستن بە سەحیحی بوخاری و کتێبی فەرموودەکانی تری سوننە.


فەرمودەی قودسی[دەستکاری]

بەو ووتە و فەرمایشتانە دەووترێت کەوا پێغەمبەری محەمەد دەیداتە پاڵ پەروەردگار، ھەروەھا بۆیە بە فەرمودە ناوبراوە چونکە پێغەمبەر دەیگێڕێتەوە لەخواوەندەوە ھەروەک چۆن فەرمودە دەگێڕدرێتەوە، زانایانیش سەبارەت بەفەرمودەی قودسی دوو ڕایان ھەیە:

  1. فەرمودەی قودسی وتەی پەروەردگارە پێغەمبەر بەتەنیا گێڕانەوەی لەسەرە.
  2. وتەکانی وەک فەرمودەکانی پێغەمبەری وایە بەڵام واتا و ماناکەی لەلایەن خواوەیە خراوەتە نێو دڵی پیغەمبەرەکەی.

جیاوازی نێوان فەرمودەی قودسی و قورئان[دەستکاری]

  1. فەرمودە قودسیەکان دەستەواژەکانی لەلایەن پێغەمبەر محەمەدەوەیە (د.خ) بەپێی ڕای ھەندێک، بەڵام واتاکەی لەلایەن خواوەیە لەرێگەی خەو یا خستنە نێو دڵ یاخود نیگایەکی دیار و ئاشکرا.

بەڵام قورئان دەستەواژە و واتاکەی لەلایەن خواوەیە بەنیگایەکی دیارو ئاشکرا، بەواتایەکی دیکە لەحاڵی بێداریدا خوا بۆی دابەزاندووە نەک لەخەودا یاخود خستبێتیە نێو دڵیەوە.

  1. ھەروەھا گێڕانەوەی فەرموودە قودسیەکان گونجاوە گێڕانەوەی بەچەشنێ واتا بگەیەنێ، بەڵام قورئان یاساغە بەچەشنی واتا بگێڕدرێتەوە.
  2. فەرمودە قودسیەکان خوێندنەوەیان لەکاتی نوێژدا ناخوێنرێتەوە بەڵام قورئانی پیرۆز دەخوێنرێتەوە لەنوێژ و بەندایەتی پێوە دەکرێ.

جیاوازی نێوان فەرمودەکانی پێغەمبەر لەگەڵ فەرمودەی قودسیدا[دەستکاری]

فەرمودەی قودسی ماناکەی لەلایەن خوداوەیە بەچەشنی کەوا پێغەمبەر محەمەد دەیداتە پاڵ پەروەدگار.

بەڵام فەرمودەی پێغەمبەر بەوچەشنە نییە و تێیدایە بەراوبۆچونی پێغەمبەر گوتراوە یاخود لەمیانەی وردبوونەوە لەراستیەکانی گەردوونەوە سەری گرتوە ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کەوتەی خوا نییە، ھەروەھا لەنێو فەرمودەکانی پێغەمبەریشدا ھەیە لەرێگەی نیگاوە بەپێغەمبەر راگەیەندراوە و پێغەمبەری خوا بەوتەی خۆی روونی کردوەتەوە ھەرچەندە ئەم بەشەیان لەلایەن خواوەیە وەک ئەوەی خستبێتیە دڵی یان فێری کردبێت بەڵام بەوتەی پێغەمبەر دەربڕاوە بۆیە دەدرێتە پاڵ پێغەمبەر، بەھەردوو جۆرەکەشیان دەگوترێت فەرمودەی پێغەمبەر بەھۆی ناوەکەیەوە کەلەسەری گیرساوەتەوە.

گێرانەوەی فەرموودە[دەستکاری]

زۆر لە کەساییەتییەکان زیاتر لە ١٠٠٠ فەرموودەی پێغەمبەرییان گێڕاوەتەوە، لە هاوەڵەکانی پێغەمبەر ئەوانەی زیاتر لە ١٠٠٠ فەرموودەیان گێڕاوەتەوە، ئەمانەی خوارەوەن؛

  • ئەبوهورەیرە
  • عەبدوڵڵا کوڕی عومەر کوڕی خەتتاب
  • ئەنەس کوڕی مالیک
  • عائیشە کچی ئەبووبەکر
  • عەبدوڵڵا کوڕی عەبباس
  • جابر کوڕی عەبدوڵڵا
  • ئەبووسەعیدی خدری

ئەوانەی لە شوێنکەوتووەکان بە زۆر گێرانەوەی فەرموودە ناسراون، ئەمانەی خوارەوەن؛

سەرچاوەکان[دەستکاری]