مەهدی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
A round seal looking shape with Muhammad al-Mahdi written in Arabic
نیشاندانێکی خۆشنووسی ناوی مەهدی وەک لە مزگەوتی پێغەمبەر لە مەدینە دەردەکەوێت

مەهدی (بە بە عەرەبی: ٱلْمَهْدِيّ‎، لاتینی: al-Mahdī: أْمَهْدِيّ، : ئەل-مەهدی، بە واتای 'سەرپەرشتیار') کەسایەتییەکی ئاسمانیانەیە لە ئایینی ئیسلامیدا کە باوەڕ وایە لە کۆتایی کاتەکاندا دەردەکەوێت بۆ ئەوەی جیهان لە خراپە و نادادپەروەری دەرباز بکات. دەگوترێ ئەو لە نەوەی موحەمەدەوەیە کە ماوەیەکی کەم پێش پێغەمبەر ئیسا (عیسا) دەردەکەوێت و سەرکردایەتی موسڵمانان دەکات بۆ فەرمانڕەوایی جیهان.

هەرچەندە مەهدی لە قورئاندا ئاماژەی پێنەکراوە، و لە چەند کۆکراوەیەکی حەدیس بوونی نیە، لەوانە دوو کۆکراوەی حەدیسەکانی سوننە: سەحیحی بوخاری و سەحیحی موسلیم، لە ئەدەبیاتی حەدیسدا ئاماژەی پێکراوە. دیارە تیۆری مەهدی لە کاتی ئاژاوەیی و ئاژاوەی شۆڕشەکانی ئایینی و سیاسی سەدەی یەکەم و دووەمی ئیسلامدا بەهێز بوو. لەنێوان یەکەمین ئاماژەکان بۆ مەهدی لە کۆتاییەکانی سەدەی حەوتەمدا دەردەکەوێت، کاتێک شۆڕشگێڕ موختەر ئیبن ئەبی عەبید (١٦٢٢-١٦٨٧) محەمەد ئیبن حەنافییا، کوڕی خەلیفە عەلی (٦٥٦-١٦٦١) بە مەهدی ڕاگەیاند. هەرچەندە چەمکی مەهدی لە ئیسلامدا بیردۆزیەکی بنەڕەتی نییە، بەڵام لە نێو موسڵماناندا بەناوبانگە. ئەمە بەشێک بووە لە عەقیدەی موسوڵمانان بۆ ماوەی ١٤٠٠ ساڵ. چەندین کەس خۆیان بە مەهدی ناساندوە بەدرێژایی مێژوو.

مەهدی لە هەردوو لقی شیعە و سوننی ئیسلامدا هەیە، هەرچەندە بە شێوەیەکی بەرفراوان جیاوازن لەسەر تایبەتمەندی و پێگەی خۆیان. لەنێوان شیعەی دوازدە ئیمامیدا، مەهدی باوەڕ دەکرێت محەمەد مەهدی بێت، کوڕی ئیمامە یازدەهەمەکە، حەسەن ئەلئەسکاری (لەدایکبووی ٨٧٤)، کە دەگوترێ بە خواستی خودایی لە غەیبوبەدا بووە. ئەمە لەلایەن سوننییەکانەوە ڕەتدەکرێتەوە، کە دەڵێن مەهدی هێشتا لەدایک نەبووە.

وشەڕەتناسی[دەستکاری]

زاراوەی مەهدی لە ڕەگی عەرەبی h-d-y (ه-د-ي) وەرگیراوە، کە بە شێوەیەکی گشتی بەکاردێت بۆ واتای "ڕێنمایی خودایی".[١] هەرچەندە ڕەگەکە لە قورئاندا لە چەندین شوێن و چوارچێوەی جیاوازدا دەردەکەوێت، بەڵام وشەی مەهیدی هەرگیز لە کتێبەکەدا دەرناکەوێت.[٢] دەستەواژەی پەیوەندیدار بە حەیدایە، کە بە واتای ڕێنمایی دێت. هەرچۆنێک بێت، مەهدی دەتوانرێت بە چالاک بخوێنرێتەوە، کە واتای ئەو کەسە دەگەیەنێت کە ڕێنمایی دەکات، ھەروەھا واتای ئەو کەسەیە کە ڕێنمایی دەکرێت. لە واتای تیۆرییدا، مەهیدی ناونیشانی ڕزگارکەری کۆتایی کاتە لە زۆربەی کۆمەڵە ئیسلامیدا.

پەرەپێدانی مێژوویی[دەستکاری]

بیرۆکەی پێش ئیسلامی[دەستکاری]

هەندێک لە مێژوونووسان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەم زاراوەیە خۆی لە ئیسلامدا لە لایەن هۆزە عەرەبییەکانی باشوورەوە هێنرابێت کە لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمدا لە سوریا نیشتەجێ بوون. ئەوان باوەڕیان وابوو کە مەهدیەکان دەیانگەڕێننەوە بۆ وڵاتەکەیان و شانشینی هیماریتیان دامەزراندەوە. هەروەها باوەڕیان وابوو کە لە کۆتاییدا ئیستەنبوڵی ئەوکاتە داگیر دەکات. هەروەها پێشنیار کراوە کە چەمکی مەهدی لەوانەیە لە باوەڕە مەسیحییە جولەکە و مەسیحییەکانی پێشوویەوە وەرگیرابێت. بەگوێرەی ئەوە، نەریتەکان بۆ پاڵپشتیکردنی هەندێک بەرژەوەندیی سیاسی، بەتایبەتی هەستی دژە عەباسیەکان، ئەم نەریتانە دەربارەی مەهدی تەنها لە کاتەکانی دواتردا لە کۆکراوەکانی حەدیس وەک سونەنی ترمزی و سونەنی ئەبوداودا دەرکەوتن، بەڵام لە کارە سەرەتاییەکانی بوخاری و موسلیمدا نەبووە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Madelung 1986.
  2. ^ Arjomand 2007.

ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «Glasse» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.

ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «etan» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]