ھیندستان

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

پۆتانەکان: ٢١°N ٧٨°E / ٢١°N ٧٨°E / 21; 78

India
کۆماری ھیندستان
سروودی نیشتمانی: 

پایتەخت نیودلھی
٢٨°٣٦.٨′N ٧٧°١٢.٥′E / ٢٨.٦١٣٣°N ٧٧.٢٠٨٣°E / 28.6133; 77.2083
گەورەترین مومبای
زمانە فەرمییەکان ھیندی، ئینگلیزی
دەوڵەت
 -  سەرۆک کۆماری ھیندستان پراتیبا پاتیل
 -  جێگری سەرۆک کۆمار موحەممەد حەمید ئەنساری
ژمارەی دانیشتوان
 -  سەرژمێریی (٢٠١١) ١، ٢١٠، ١٩٣، ٤٢٢ 
دراو ڕووپیەی ھیندی (INR)
ناوچەی کاتی کاتی ستانداردی ھیندی (UTC+٠٥:٣٠)
لایەنی لێخوڕین چەپ
پاوانی ئینتەرنێت ‪.in

ھیندستان یان ھندستان یان ھیند (بە ئینگلیزی: India) وڵاتێکی ڕووبەر گەورەیە بەجۆرێ حەوتەمین وڵاتی گەورەی جیھان لەڕووی ڕووبەرەوە وە وڵاتەکە دەکەوێتە باشووری کیشوەری ئاسیا کە بە شێوەی کۆماری فیدراڵی ئیدارە دەکرێ. پایتەختەکەی شاری دێھلی نۆیە و دراوەکەی ڕووپیەی ھیندییە ھەروەھا ڕێژەیەکی زۆری خەڵکی تیایە ھەروەھا ساڵانە ڕێژەیەکی زۆر برنج بەرھەم دێنێت. بەپێی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتوانی ھیند نزیکەی ١٫٢ ملیاری کەس بووە ئەوەش دووەم گەورەترین وڵاتە لەڕووی زۆرترین ڕێژەی دانیشتوان. ناوی ھیندستان لەوشەیەکی یۆنانییەوە ھاتووە ئەویش وشەی ھیندووسە (Indus) کە بەمانای ئەو کەسانەدێت کە لەنزیک ڕووباری سیند دەژین. ھیندستان بەوڵاتێکی فرە زمان و ئایین و چاند دەناسرێتەوە.

جوگرافیا[دەستکاری]

نیمچە دورگەی ھندستان دەکەوێتە باشوری ئاسیا و لەسێ لاوە بە ئاو دەورەدراوە و حەوت وڵاتی دراوسێی ھەیە، دراوسێکانی ھندستان: لە خۆرئاواوە پاکستان لە باکوری خۆرھەڵاتەوە بەنگلادش و نیپاڵ و بۆتان لە باکورەوە چین لە باشورەوە سنووری ئاویی ھاوبەشی لە گەڵ سریلانکا ھەیە

زنجیرە چیای هیمالایا نیمچە دورگەی هیندی لە بانی تبت جیا دەكاتەوە

دانیشتوان[دەستکاری]

لە رووی ژمارەی دانیشتوانەوە ھندستان دووەم وڵاتی جیھانە بەجۆرێ ژمارەی دانیشتوانی ئەو وڵاتە ١٫٢ میلیارد کەسی تێپەڕکردووە ئەمەش بەپێی ئامارەکانی ٢٠١١ بێت و بە گەورەترین وڵاتی دیموکراسی جیھان ناسراوە. لە ناو خۆی وڵات بەردەوامبوونی تێکھەڵچون و ئاڵۆزی لە نێوان لایەنە ئەتنی و ئایینیەکاندا گورزی کاریگەری لە ژیانی سیاسی وەشاندووە و ھەندێک جار ئەم رووداوانە، دیموکراسی و عەلمانیەتی وڵات روبەروی مەترسی گەورە دەکەنەوە.

مێژوو[دەستکاری]

دوای زیاتر لە سەدەیەک داگیرکردن لەلایەن بەریتانیا و دەیان ساڵ لە ئابوریەکی داخراو، خەریکە ھیندستان دەبێتە زلھێزێکی جیھان. لە ساڵی ١٩٤٧ سەربەخۆیی لە بەریتانیا راگەیاند و ھەر لەو ساڵەدا پاکستانی لێ جیابۆوە، ئەم جیابوونەوەیە بووە ھەوێنی ئاڵۆزی و پێکدادانەکانی ساڵانی دواتر لە ناوچەکەدا لەوانە سێ شەری گەورە لە گەڵ پاکستان بە ھۆی ھەرێمی کشمیرەوە لە ساڵی ٢٠٠٤ خولێکی نوێی دانوسان لە نێوان ھەردولا دەستی پێکردوە. لە گەڵ ئەوەشدا کە ناوبەناو ھەندێک کردەوەی توندوتیژی و تەقینەوە باڵ دەکێشن بەسەر ئەم دانوستانەدا، زۆرجار کاربەدەستە ھندیەکان دەست و پێوەندەکانی پاکستان بە ئەنجامدانی ئەم کردەوانە تۆمەتبار دەکەن، بەڵام ھەردوولا بەردەوام ھەوڵی رەواندنەوەی ئەم گرژیانە دەدەن. لە ساڵی ١٩٨٤ ئەندێراغاندی سەرۆک وەزیری ئەو کاتەی ھیندستان لەلایەن پاسەوانانی خۆیەوە کە لە سیکە توندرەوەکان بوون، تیرۆر کرا. ھۆکاری ئەم کردەوەیە فەرمانێکی سەرۆک وەزیران بو بە سوپا تاکو میلیشیا سیکەکان لە پەرستگای ئاڵتونیی لە شاری ئامریسار دەربکەن. لە ساڵی ١٩٩٢ تێکدانی مزگەوتی بابری لەلایەن ھندیە توندرەوەکان، شەرو تێکھەڵچونی موسوڵمان و ھیندستانیەکانی لێکەوتەوە. دوای سەربەخۆیی ھندستان، جەواھر لەعل نەھرۆ یەکەم سەرۆک وەزیری دوای دامەزراندنی کۆمارێکی سۆشیالست بوو. جەواھر لەعل نەھرۆ لەم پێناوەدا پەرەی بە ژێرخانی ئابوری وڵاتدا و بەشێک لەم سیاسەتانە لە قۆناغەکانی دوایی بوونە بارێکی قورس لەسەر بوجەی ئەو وڵاتە. لە کۆتایی ھەشتاکان ھندستان دەرگاکانی خۆی بەرەو دونیای دەرەوە واڵا کرد. چاکسازی ئابووری و خستنەگەڕی سەرمایەی دەرەکی لە لایەن حکومەتەوە ھاندرا. ئێستا زۆربەی وڵاتە پێشکەوتوەکانی جیھان لە رووی ئابوری و سیاسیەوە خوازیاری ئەوەن پەیوەندی پتەویان لەگەڵ ھندستان ھەبێت، تەنانەت چین کە سەردەمێک دوژمنی ھندستان بوو پەرەی بە پەیوەندیەکانی خۆی داوە لەگەڵ ئەم وڵاتەدا.

حکوومەت[دەستکاری]

دابەشبوونی میری لەو وڵاتە بەسێ داموودەزگا بەستراوەتەوە کە ناوەندی یاسا دانان بریتییە لە پەرلەمان وە ناوەندی جێبەجێکردن حکوومەتە وە ناوەندی سێیەم دادگایە.

پەرلەمانی ھیندستان دەکەوێتە نیو دەلھی پایتەختی وڵاتەکە وە بەسەر دوو دەستە دابەشکراوە کە دەستەی یەکەمیان دەستەیەکی باڵایە پێێ دەڵێن (Rajya Sabha) وە دەستەی دووەم لەوی دییان نزمترە بەناوی (Lok Sabha) کە بە ماڵی خەڵک ناسراوە. دەستەی Rajya Sabha لە ٢٥٠ ئەندام پێکدێت وە دەستەی Lok Sabha لە ٥٥٢ ئەندام پێکدێت.

دەستەی سەرۆکایەتی حکوومەت لە سەرۆک و جێگری سەرۆک و سەرۆکوەزیران پێکدێت لەگەڵ وەزیرەکانی حکوومەت. پێنج ساڵ جارێک ھەڵبژاردن بۆ سەرۆک وڵاتەکە دەکرێت. سەرۆک دەتوانێت سەرۆکوەزیران ھەڵبژێرێت کە ئەوییان زۆرترین دەسەڵاتی ھەیە. لەوەتەی ١٦ی ئایاری ٢٠١٤ەوە نارێندا مۆدی لە پۆستی سەرۆکوەزیرانی ھیندستانە.

ئابوری[دەستکاری]

ھیندستان یەکێکە لەو وڵاتانەی زۆرترین گەشەی ئابووری تێدا ڕوودەدات کە ئابووری ئەو وڵاتە سێێەم وڵاتە لەم بوارە کە تەنیا بەرھەمی ناوخۆی ئەو وڵاتە بە ٤٧٩٨ میلیارد دۆلار دەخەملێنرێت. ئابووری وڵاتەکە بەندە بە کشتووکاڵ، کارخانە، کارەبا، ئەلیکتڕۆنی، بەرھەمھێنانی خۆراک، نەوت، ماددە کیماییەکان

تاج مەحەل یەکێ لە شوێنەگرنگەکانی هیند کەسەرچاوەیەکی ئابووری زۆری هەیە لەڕووی گەشتیاریەوە بۆ هیندستان یەکێکیشە لەشوێنەوارەکانی ڕێکخراوی یونیسکۆ

زمان[دەستکاری]

ھیند بەوڵاتێکی فرە زمان ناسراوە کە ٢٣ زمانی فەرمی و دانپێنراو ھەیە لەو زمانە، بەڵام زمانی ھیندی لەپاڵ زمانی ئینگلیزی بەزمانی سەرەکی و فەرمی وڵاتەکە دادەنرێت وە زمانی ھیندی زۆرترین قسەکەری ھەیە. جگە لەھیندی زمانی زمانی ئاسامی، زمانی بەنگالی، زمانی بۆدۆ، زمانی دوگری، زمانی گوجەراتی و زمانی کننادی، زمانی کەشمیری، زمانی ئوردوو. زمانی تێلووگوو، زمانی تامیلی و چەندەها زمانی دیش لە هیندستان بوونی هەیە

ڕاگەیاندن[دەستکاری]

دوای کۆتایی ھاتنی قۆرخکردنی راگەیاندن لە لایەن حکومەتەوە، ئەم پیشەیە زۆر پێشکەوتووە و رێژەی کەناڵە ئەھلیەکان لە ھندستان لە زیادبوندان و کەناڵەکانی تایبەت بە ھەواڵ بینەرێکی زۆریان ھەیە. ھەندێک لەم کەناڵانە ٢٤ کاتژمێر بەرنامە بڵاو دەکەنەوە. چەند کەناڵی دیکەش مۆڵەتی رەسمیان بۆ بڵاوکرنەوەی بەرنامەکانیان بەدەست ھێناوەو وا بڕیارە بەم زوانە دەست بەکاربن. رادیۆ ئەھلیەکانیش لە زیادبوندان، بەڵام تەنیا رادیۆی حکومی "ئال ئیندیا " رێگەی پێدراوە ھەواڵ بڵاو بکاتەوە. چاپەمەنیەکانی ھندستان یەکجار چالاک و لەسەر پێن، لە گەڵ پەرەسەندنی چینی مام ناوەندی کۆمەڵگاشدا خوێنەر و ژمارەی رۆژنامەکانیش لە زیادبوندایە. رێژەی بەکارھێنەرەکانی تۆری ئینتەرنێت لە ساڵی ٢٠٠٧ نزیکەی ٤٢ ملیون کەس بووە

چاپەمەنییەکان[دەستکاری]

دێکان ھێڕاڵد
ھندستان
ھندستانوستان تایمز
پایۆنیر
ئیندییەن ئێکسپرێس
ئێستیتز مەن
تایمز ئۆف ئیندیا
ئیشین ئیج
ئیندیا تودەی
ئاوت لۆک

تەلەفزیۆن[دەستکاری]

دوردارشان-حکومی
زی تی ڤی
ئێستار تی ڤی
سۆنی ئینتێرتینێ مێنت تی ڤی
ئاج تەک-کەناڵی ٢٤ کاتژمێرەی ھەواڵ
نیودلھی تی ڤی
سان نێت وۆرک

ڕادیۆ[دەستکاری]

ئال ئیندیا رادیۆ-حکومی
رادیۆ میرچی
رادیۆ سیتی
رێد ئێف ئێ

سینەما[دەستکاری]

ھیند یەکێکە لە چالاکترین وڵات لە پەخشکردن و دەرھێنانی فیلم کە یەکی لە گەورەترین ڕێکخراوی جیھانی سەرپەرشتی دەکات بەنێوی بۆولیود(بالیڤوود) کە بارەگای فەرمی دەکەوێتە شاری بۆمبای پایتەختی کۆنی ھیندستان

وەرزش[دەستکاری]

لە هیندستان یاری کریکیت زۆرترین جەماوەی هەیە، بەتایبەتی لە یارییەکانی جامی جیهانی کریکیت کە هیندستان تا ئێستا سێ جار بووەتە پاڵەوانی ئەو جامە.

ھەواڵنێری[دەستکاری]

پرێس تراست ئۆف ئیندیا

سەرچاوەکان[دەستکاری]

نەوا